Ğabdulla Tuqay
Бу мәкаләнең кирилл әлифбасындагы игезәге бар.
Mɵxəmmətğarif ulı Ğabdulla Tuqay (1886-1913), Tatar xalıq şağire, Tatar ədəbiyəte klassigı, ədəbi tənqitçe, publisist, yaŋa zaman Tatar ədəbiyətenə həm ədəbi telenə nigez saluçı.
1886. yılnıŋ 26. Əprilendə Qazan gubernasınıŋ Arça yağında, Quşlawıç awılında tua. 1895-1907. yıllarda Cayıq şəhərendəge Motıyğiyə mədrəsəsendə uqıy, tipografiyədə, gəcit həm jurnal redaksiyələrendə eşli. 1905-1907. yılğı inqıylabi xərəkətlərdə qatnaşa. 1907. yılnıŋ kɵzennən Qazanda Yəşen, Yalt-Yolt jurnalların çığaruda qatnaşa. Şağirneŋ bɵyek talant iyəse həm kiŋ məğlümatlı şəxes buluı, Tatar xalqı tormışın bɵten tulılığında gəwdələnderü həm 20. yɵz başı Tatar poeziyəsen moŋarçı kürelməgən tizlek həm sənğəti kamillek belən üsterep cibərü ɵçen zur mɵmkinleklər aça. Realistik həm romantik ruxtağı poeziəsendə Tuqay şağirneŋ cəmğiyəttəge rolen bik yuğarı bəyəli. (İ, kələm!, 1906; Mɵxərrirgə, 1907); tuğan telgə, tuğan cirgə məxdiə uqıy (Şürəle, 1907; Par at, 1907; Tuğan tel, 1907, h.b.); xatın-qızlarnıŋ xoquqların yaqlap çığa (Tatar qızlarına, 1906; Xatınnar xɵrriyəte, 1909); sosial həm milli izelüdən azat bulğan cəmğiyət turındağı fikerləren belderə (Xɵrriyət xaqında, 1905, Kitmibez, 1907). Sorıqortlarğa (1906), Peçən bazarı, yaxud Yaŋa Kisekbaş (1908), Mədrəsədən çıqqan şəkertlər ni dilər (1907) kebek satirik əsərlərendə həm publisistikasında samoderjaviene, feodal-patriarxal yəşəyeşne, cəmğiyəttəge hərtɵrle iskelek qaldıqların, Qədimçelərne həm iske tip mədərəsələrne, əxlaqsızlıq küreneşləren tənqitli; Sayfiə (1911), Əxlaqsızlıq (1912) şiğerlərendə, "küz yəşe aralaş kɵlep", baylıq həm xəyerçelek arasındağı sosial qarşılıqlarnı kürsətə. Tuqay Tatar realistik tənqitenə nigez saluçı da (Tənqit kirəkle şəyder, 1907). Krılov, Byron, Goethe, Heine, Schiller, Puşkin, Lermontov şiğerləren irekle tərcemə itə həm nəzıyrələr yaza. Tatar həm Tɵrki telle xalıqlar ədəbiyətlərendə Awrupa tibındağı realizm həm romantizm ısulların üzləşterügə üzennən zur ɵleş kertə. Tuqay Tatar xalqınıŋ sɵyekle şağirenə əwerelə, tormışı həm icatı bɵten Tatar ədəbiyəte üseşenə bügen də üzeneŋ şifalı yoğıntısın yasap tora. Rus telendə berençe kitabı 1920. yılda basıla (Valentin Volnov tərceməsendə).
1858. yılda Tatarstan Respublikasınıŋ Ğabdulla Tuqay isemendəge Dəwlət büləge buldırıldı. Arça Rayonınıŋ Yaŋa Qırlay awılında Ğabdulla Tuqay muzey-kompleksı, Arça Rayonınıŋ Quşlawıç awılında Tuqayıvlar muzey-yortı, Qazanda Ğabdulla Tuqay ədəbi muzeyı eşli. Ğabdulla Tuqay Yaŋa Tatar bistəse ziratında kümelə. Калып:Tɵpçek
[үзгәртү] Pərəwezdə
