Адыгея

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Адыгея Республикасы
адыг. Адыгэ Республик
рус. Республика Адыгея
Адыгея
Байрак Илтамга
Адыгея байрагы Адыгея гербы
Ил көе: Адыгея Республикасы Дәүләт гимны
Адыгея урнашуы
Дәүләт төзелеше республика
Рәсми тел рус, адыг
Башкала Майкоп
Эре шәһәрләр Адыгейск
Президент Аслан Тхакушинов
Премьер-министр Мурат Кумпилов
Дәүләт Хасэ-Советы башлыгы Мухамед Ашев
Мәйдан
– Барлыгы
– % Су

7 792 км²
6,9%
Халык саны
– Барлыгы (2011)
– Тыгызлык

Red Arrow Down.svg 440 327 кеше
56,5 кеше/км²
Акча рубль
Вакыт UTC UTC+4
Пәрәвәз домены юк
Телефон коды +7


Адыге́я Республикасы́ (Адыгея, адыг. Адыгэ Республик, рус. Республика Адыгея) — Русия Федерациясе эчендәге республика [1], Русия Федерациясенең субъекты, Көньяк федератив округына керә.

1922 елда Адыгея автономияле өлкәсе кебек нигезләнгән.

Башкаласы — Майкоп шәһәре.

Географик мәгълүмат[үзгәртү]

Адыгеяның физик харитасы

Рельеф[үзгәртү]

Республиканың төньяк өлеше тигезле, көньякта — Зур кавказ таулары торалар. Адыгея территориясын 40 % чамасы урманнар алалар.

Климат[үзгәртү]

Республиканың климат җылы дип карала, урта температура −2 °С гыйнварда, ә июльдә +28 °С белән санлана.

Гидрография[үзгәртү]

Адыгеяның иң зур елгалары: Кубань, Лаба, Белая.

Чиктәшлек[үзгәртү]

Адыгея Русия Федерациясе субъектлары яки чит ил дәүләтләре белән чиктәш түгел.

Тарих[үзгәртү]

Адыгея территориясе электән урнашкан иде. Майкоп районында Абадзех палеолитик туктау урнашкан, күп археологик бронза һәм тимер гасырларның һәйкәлләре бар. Адыглар төрле вакытларда ирек халык булып яшәгәннәр, әмма Кавказ сугышы нәтиҗәсендә, 1859—1864 елларда адыгларның күбесе Госман империясенә киткәннәр, калганнарны Кубаньнең сул якка күчкәннәр.

1922 елның 27 июлендә Чиркәс (Адыгей) автоном өлкә кебек, Краснодарда үзәк белән барлыкка килде, аннары соң Адыгей автоном өлкә белән булды. 1936 елның 10 апрелендә үзәк Майкопка күчерелде. 1990 елның 5 октябрендә Адыгей АССРы игълан ителде, ә 1992 елның 24 мартынан Адыгея Республикасы ясалган иде.

2007 елдан бирле республиканың президенты — Аслан Тхакушинов.

Халык[үзгәртү]

Халык — 440 327 кеше (2011), шәһәрдә яшәүчеләре — 52,6 % (2006). Халыкның тыгызлыгы — 56,5 кеше/Км² (2011).

Халык 1979 елдагы сан
мең (*)
2002 елдагы сан
мең (*)
2010 елдагы сан
мең[2]
Руслар 285,6 (70,6 %) 288,3 (64,5 %) 270,7 (63,6 %)
Адыгэлар 86,4 (21,4 %) 108,1 (24,2 %) 107 (25,2 %)
Әрмәннар 6,4 (1,6 %) 15,3 (3,4 %) 15,6 (3,7 %)
Украиннар 12,1 (3,0 %) 9,1 (2,0 %) 5,9 (1,4 %)
Курдлар 3,6 4,5 (1,1 %)
Черкеслар 2,7 (0,6 %)
Татарлар 2,4 2,9 2,6 (0,6 %)
Цыганнар 1,1 1,8 2,4 (0,5 %)
Белоруслар 2,2 1,9
Греклар 1,0 1,7
Әзериләр 1,4
Алманнар 1,4 1,2
Чеченнар 1,1

Татарлар Адыгеядә Киров авылында (Шовгенов районы), Политотдел, Отрадный авылларында (Кошехабль районы), Афипсип авылында (Тахтамукай районы), Майкоп шәһәрендә торалар.

Административ-территориаль бүленеш[үзгәртү]

Республикада 2 шәһәр округы — Майкоп һәм Адыгейск, 7 муниципаль район, 5 шәһәр поселениесе — шәһәрсыман поселогы, 43 авыл поселениесе, 225 авыл торак пункты (2006).

Шәһәр округлары:

  • Адыгейск шәһәре
  • Майкоп шәһәре

Муниципаль районнар:

Торак пунктлар[үзгәртү]

Торак пункты 2010 елдагы испәбе буенча халык саны
мең[3]
Майкоп Red Arrow Down.svg 166,5
Яблоновский Green Arrow Up Darker.svg 26,8
Энем Red Arrow Down.svg 18,0
Гиагинская 15,0 (2008)
Адыгейск 14,7
Ханская 11,1 (2008)
Тульский Green Arrow Up Darker.svg 10,7
Красногвардейское 9,0 (2008)
Кошехабль 7,7 (2008)
Каменномостский Red Arrow Down.svg 7,2
Дондуковская 6,5 (2008)
Тлюстенхабль Green Arrow Up Darker.svg 5,5
Тахтамукай 5,2

Дин[үзгәртү]

Майкоп җәмигъ мәчете

Адыгеяда яшәүчеләр төрле дин вәкилләре булып торалар. Адыгларның күпчелеге мөселман. Анда яшәгән татарлар да нигездә мөселманнар.

Адыгеяда яшәүче руслар, украиннар һәм беларуслар христиан диненә ышаналар.

Халыкның берничә өлеше атеист, яки бер дин тарафдары да түгел.

Хәзерге вакытта Адыгеядә чиркәү тергезелә, ләкин мөселман гыйбәдәт урыннары бик аз. 2000 елның 2 ноябрендә Майкоп җәмигъ мәчете ачылды, бөтен республиканың мөселманнарына бу вакыйга бик зур бәйрәм белән булды.

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  2. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  3. Росстат. Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. Численность населения районов и городских населённых пунктов субъектов Российской Федерации

Чыганаклар[үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү]