Актаныш районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Актаныш районы
рус. Актанышский район
Герб
100px
Байрак
Flag of Aktanyshsky rayon (Tatarstan).png
Ил

Русия

Статус

Район

Җөмһүрият

Татарстан

Административ үзәк

Актаныш

Нигезләү датасы

10 август 1930

Район башлыгы

Фаил Мисбәх улы Камаев[1]

Халык саны (2010)

31 970 кеше
(0,8 %)

Мәйдан

2037.8 км²
(3.0 %)

Актаныш районы харитада

Сәгать поясы

MSK (UTC+4)

Автомобиль номерлар коды

16, 116

http://aktanysh.tatarstan.ru/tat/
Координатлар: 55°41′00″ т. к. 53°51′00″ кч. о. / 55.68333333° т. к. 53.85° кч. о. / 55.68333333; 53.85 (G) (O)

Актаныш районыТатарстан Республикасының төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. 28 авыл җирлеге һәм 87 авылдан тора. Административ үзәк - Актаныш авылы.

География[үзгәртү]

Урнашу[үзгәртү]

Актаныш районы Татарстанның төньяк-көнчыгышында урнашкан. Төньякта район Удмуртиянең Каракүл районы белән, көньякта Башкортстанның Бакалы районы, көньяк-көнчыгышта Илеш районы, көнчыгышта Кызыл Кама районы белән; төньяк-көнбатышта, Чулман елгасы аша, - Татарстанның Әгерҗе районы, көнбатышта – Минзәлә районы, көньяк-көнбатышта Мөслим районы белән чиктәш. Территориясенең мәйданы – 2037, 8 км², шуның 1251, 44 км² – авыл хуҗалыгы өчен бирелгән җирләр, 154, 38 км² мәйданда урманнар урнашкан. Район төньяктан көньякка 60 км, ә көнбатыштан көнчыгышка 48 км итеп сузылган.

Климат[үзгәртү]

Тәүлек буена һаваның уртача температурасы
Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
-11.5 °C -11.2 °C -6 °C 3.9 °C 13.1 °C 18.7 °C 20.4 °C 17.6 °C 11.9 °C 4 °C -5.3 °C -10.8 °C 3.7 °C

Актаныш районы өчен уртача-континенталь климат хас. Җәй җылы, ә кыш исә уртача-салкын. Климат, нигездә, һава массаларының көнбатыш күчемнәре тәэсирендә формалаша. Атлантик океаннан күчүче җылы һәм дымлы һава массалары климатны йомшарта. Салкын һава Арктик бассейннан килә. Кыш көне еш кына уртача киңлекләрдәге салкын континенталь һава килеп керә. Җылы тропик һава көньяк-көнбатыштан, көньяктан, җәй көнне көньяк-көнчыгыштан килә.

Рельеф[үзгәртү]

Актаныш районы территориясендә бик күп санда инешләр, елгалар ага. Алар арасында Аурупада иң зурлардан саналган Чулман һәм Агыйдел дә бар.

Районның өслеге дулкынсыман тигезлектән тора. Биеклекләрнең амплитудасы 60-235 метр тирәсендә. Территориянең иң түбән нокталары Агыйдел һәм Чулман елгалары тугайларында урнашкан. Ә иң югары урыннар районнның көньяк өлешендә. Рельефның 235 метр биеклектәге иң югары ноктасы Пучы авылыннан көньяктарак урнашкан.

Районның үзәк өлешеннән Көнчыгыш Шәбез һәм Көнбатыш Шәбез елгалары ага. Көнчыгыш Шәбезнең озынлыгы 45 км, ә Көнбатышныкы – 30 км. Ике елгада да киң тугайлардан агалар. Актаныш районында су белән тәэмин ителеш җир асты сулары нигезендә оештырыла, су махсус скважиналар белән җыела.

Районда күлләр һәм сазлыклар күп. Төньяк-көнчыгыш өлештә Татарстанда иң зур булган Көләгәш сазлык массивы урнашкан. Аның гомуми мәйданы 500 га, көнбатыштан көнчыгышка сузылуы 17, 5 чакрым, ә төньяктан көньякка – 10 чакрымга сузылган. Күләгеш сазлыгы эчендә күлләр бик күп. Аларның иң зурысы Көләгеш күле. Моннан тыш, Агыйдел һәм Чулман тугайларында төрле күлләр күп. Аларның барысы да озынча формада һәм артык тирән түгел.

Файдалы казылмалар[үзгәртү]

Актаныш районында файдалы казылмалар аз. Районның бер өлешендә нефть ятмалары, Агыйдел белән Кама тугайларында ком һәм гравий бар[2].

Табигать[үзгәртү]

Урманнар район территориясенең 6,79 % өлеше алып тора[2]. Алар бердәм массив булып оешмаган, 50 аерым участоктан торалар. Ылыслы урманнар бик аз. Иң еш очраганнары - имән яки каен-усак урманнары. Куаклыклар күп. Дала чиясе үскән участоклар очрый.

Район биләмәләренең биштән бер өлешен болыннар алып тора.

Табигать һәйкәлләре[үзгәртү]

  1. Чулман-Ык дәүләт ау заказнигы. 18,6 мең га җирдә, Кама белән Түбән Кама сусаклагычының Ык култыгы арасында урнашкан.
  2. Чокылган күл. Чишмә авылы тирәсендә урнашкан төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле.
  3. Сөн елгасы
  4. Ык елгасы

Тарих[үзгәртү]

Казан ханлыгы Мәскәү дәүләтенә кушылгач, бу җирләр Казан приказының Минзәлә воеводалыгына буйсындырыла. 1708 елдан Казан губернасына, 1719 елдан Уфа провинциясенә, 1735 елдан – Ырынбур комиссиясенә, 1744 елданЫрынбур губернасына кертелә. 1781 елдан Уфа наместниклыгына буйсындырыла да, 1865 елдан Уфа губерниясенә кушыла. Ниһаять, 1920 елда Татарстан Республикасына кертелә.

Элеккеге чорларда монда фин-угор халыклары яшәгән. Бу турыда Такталачык, Чиялек, Татар Әҗбие, Семиостров, Ямалы, Мәсәде, Гәрәй, Илчебай, Ирмәш, Актаныш, Карач, Шәбез авыллары тирәсендә табылган бронза гасырының археологик мәгълүматлары сөйли.

Район 1930 елның 10 августында оештырыла. 1963 елның 1 февралендә Минзәлә колхоз-совхоз территориаль-җитештерү идарәсенә буйсындырыла, ә 1965 елның 12 гыйнварында янәдән Актаныш районы итеп төзелә.

Хакимият[үзгәртү]

Актаныш муниципаль районында хакимият муниципаль район башлыгы, муниципаль район советы (шурасы) һәм башкарма комитет тарафыннан гамәлгә ашырыла. Гамәлдәге идарә тәртибе 2006 елгы муниципаль реформадан соң урнаштырыла. Мәхкәмә хакимияте район идарә системасыннан бәйсез.

Район башлыгы[үзгәртү]

2012 елның октябреннән район башлыгы вазифасын вакытлыча Фаил Камаев башкара. Аңа кадәр, 1998 елдан бирле бу вазифаны Энгель Фәттахов үтәгән. Соңгысы 2012 елның 1 октябреннән мәгариф министры итеп билгеләнгән.

Муниципаль район советы[үзгәртү]

Муниципаль район советы (шурасы) – Актаныш районының вәкиллекле җирле үзидарә органы. Ул район уставын кабул итә, район башлыгын сайлый, район бюджетын һәм аның үтәлеше хакында отчетны раслый, район үсеше программаларын һәм планнарын кабул итә; җирле референдумны игълан итә һәм үз мөмкинлекләре кысаларында башка төрле гамәлләр башкара.

Совет эчендә биш даими комиссия эшли. Әлеге вакытта (2013 елның августы) Актаныш районы Советы рәисе вазифасын үтәүче билгеләнмәгән.

Башкарма комитет[үзгәртү]

Актаныш муниципаль районы Башкарма комитетына берничә бүлек керә[3]:

  • инфраструктур үсеш бүлеге;
  • опека һәм попечительлек бүлеге;
  • архив бүлеге;
  • мәгариф идарәсе;
  • социаль һәм агарту бүлеге;
  • яшьләр белән эшләү, спорт һәм туризм бүлеге;
  • гражданлык хәле актларын теркәү бүлеге;
  • икътисад бүлеге;
  • мәгълүматлаштыру бүлеге;

Башкарма комитет җитәкчесе – Фаил Камаев. Аның төрле юнәлешләр буенча дүрт урынбасары бар.

Мәхкәмәләр[үзгәртү]

Актаныш район суды гомуми юрисдикциясе федераль мәхкәмәләренең түбән дәрәҗәсенә карый. Моннан тыш ике «мировой» мәхкәмә эшчәнлек алып баралар.

Административ бүленеш[үзгәртү]

  1. Аеш авыл җирлеге
  2. Аккүз авыл җирлеге
  3. Актаныш авыл җирлеге
  4. Актанышбаш авыл җирлеге
  5. Әтәс авыл җирлеге
  6. Иске Айман авыл җирлеге
  7. Иске Байсар авыл җирлеге
  8. Иске Богады авыл җирлеге
  9. Иске Кормаш авыл җирлеге
  10. Иске Сәфәр авыл җирлеге
  11. Кәзкәй авыл җирлеге
  12. Киров авыл җирлеге
  13. Күҗәкә авыл җирлеге
  14. Мәсәде авыл җирлеге
  15. Пучы авыл җирлеге
  16. Такталачык авыл җирлеге
  17. Татар Суыксу авыл җирлеге
  18. Татар Ямалы авыл җирлеге
  19. Теләкәй авыл җирлеге
  20. Түке авыл җирлеге
  21. Уразай авыл җирлеге
  22. Усы авыл җирлеге
  23. Чалманарат авыл җирлеге
  24. Чуракай авыл җирлеге
  25. Югары Яхшый авыл җирлеге
  26. Яңа Әлем авыл җирлеге[4]

Рәсми символлар[үзгәртү]

Актаныш районының рәсми символлары – байрак һәм герб. Ике символның да бизәк-сурәтләре бер үк. Байрактагы чыгып килүче кояш районның көнчыгышта урнашуын аңлата. Кояш – озын гомер, активлык, көч һәм эш сөючәнлек билгесе дә булып тора. Ике акчарлак һәм дулкынсыман сызык район аша үткән елгаларның әһәмиятле ролен сурәтли. Ак төс (көмеш төс) – чисталык, камиллек, тынычлык символы. Районның хуҗалык эшчәнлеге 12 башактан торган көлтә белдерә. 12 башак – ул 12 ай, киная белән еллык авыл хуҗалыгы циклы хакында әйтелә. Көлтә – уңдырышлылык, дуслык билгесе.

Гербта шул ук символлар кабатлана. Районның рәсми символлары 2005 елның 10 декабрендә кабул ителә.

Халык[үзгәртү]

1959[5] 1970[6] 1979[7] 1989[8] 2002[9] 2010[10]
49 171 50 714 42 985 32 750 31 712 31 971

Милләтләр[үзгәртү]

Милләт 1970[11] 1979[11] 1989[11] 2002[12] 2010[13]
татарлар 93,5% 95,2% 96,4% 96,7% 96,9%
марилар  ?  ? 2,0% 1,7% 1,6%
руслар 4,3% 2,1% 0,6% 0,6% 0,6%

2010 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча, Актаныш районында 31 971 кеше яшәгән. Шуның 30 989 (96, 9%)— татарлар. Халык саны буенча икенче урында марилар (1,6 %). Урыслар халыкның 0,6 % тәшкил итә. Актаныш районында 108 башкорт бар, бу исә гомуми халык санының кынча 0,3 % өлешен алып тора[14].

Икътисад[үзгәртү]

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү]

Районның икътисади өлкәдә төп тармагы - авыл хуҗалыгы. Бу юнәлештә 17 хуҗалык (2 агрофирма, 15 җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять) һәм 67 фермер хуҗалыгы эшләп килә. Бодай, арыш, борчак, солы, арпа, рапс, бәрәңге һ.б. игелә. Терлекчелекнең төп тармагы – ит-сөт терлекчелеге.

Сәнәгать[үзгәртү]

Сәнәгать өлкәсендә түбәндәге оешмалар мәшгуль: «Техно-грант» ААҖ, Актаныш коры майсызландырылган сөт заводы, «Актаныш икмәк комбинаты», «Актаныш икмәк кабул ите предприятиесе» ААҖ, «Актанышагропромснаб» ҖЧҖ, «Актаныш агрегат заводы» ЯАҖ, «Актаныш басмаханәсе» ҖЧҖ, «Актаныш-хлеб» ҖЧҖ, «Мехотряд» ҖЧҖ.

Инфраструктура[үзгәртү]

Районда сугыш һәм тыл ветераннарына йортлар салына, капиталь ремонтлар үткәрелә, төрле җәмәгать биналары төзелә. 2013 елда Актаныш авылында «Нөркә» торак комплексы төзү хакында карар кабул ителә [15].

Мәгариф[үзгәртү]

Районда 8 урта, 24 төп гомуми, 31 башлангыч мәктәп, 1 кадет мәктәп-интернат, 1 коррекцион мәктәп-интернат, 39 балалар бакчасы, Актаныш технология техникумы бар. Шулай ук, Балалар иҗат үзәге, балалар сәнгать мәктәбе һәм аның филиаллары, спорт мәктәбе кебек белем бирү оешмалары эшли[16].

Актаныш районында «Сәләтле балалар өчен гуманитар гимназия-интернаты» ДАГУ урнашкан. Ул 2011 елның 1 октябрендә Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты карары нигезендә ачыла[17]. Монда Татарстан, Русия һәм БДБ илләреннән татар балалары укыйлар.

Мәгариф өлкәсендә эшчәнлекне Башкарма комитетның мәгариф идарәсе һәм мәгълүмати-методик үзәк оештыра.

Мәдәният һәм сәнгать[үзгәртү]

Районда 112 мәдәният оешмасы бар, шулардан авыл мәдәният йортлары – 34, авыл клублары – 33. Авылларның күпчелегендә җәмәгать үзәкләре ачылган. Район үзәгендә Мәдәният сарае, «Яшьлек» милли-мәдәни үзәге,кинотеатр, Актаныш туган якны өйрәнү музее кебек оешмалар бар. Актанышта «Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле эшли. Авылларда халык театрлары эшләп килә, кайберләренең республика бәйгеләрендә җиңү яулаганнары да бар[18].

Җәмгыять[үзгәртү]

Диннәр[үзгәртү]

Актаныш районында 40-лап мөселман гыйбадәтханәсе - мәчетләр эшли. Башка дин гыйбадәтханәләре юк. Мөселманнар хәнәфи мәзһәбендә, имамнар ТҖ МДН буйсынуында. Район мөселманнарын Актаныш мөхтәсибәте берләштерә.

Башка дин вәкилләренең берләшмәләре юк.

Җинаятьчелек[үзгәртү]

Сәламәтлек саклау[үзгәртү]

Сәламәтлек саклау һәм спорт[үзгәртү]

Районда «Лачын» боз сарае, «Иман» спорт сарае, спорт мәктәбе, «Бүләк» чаңгы базасы урнашкан.

Район үзәк хастаханәсе, 1 участок хастаханәсе, аптекалар, 61 фельдшер-акушер пункты, амбулаторияләр бар.

Күренекле кешеләр[үзгәртү]

Актаныш ягы төрле өлкәләрдә билгеле шәхесләр биргән төбәк:

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. http://aktanysh.tatarstan.ru/tat/aktanysh/administer/rukov.htm
  2. 2,0 2,1 Территориальное планирование (рус.)
  3. Башкарма комитет нигезләмәсе
  4. [1]
  5. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg1.php
  6. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg1.php
  7. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg1.php
  8. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php
  9. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg1.php
  10. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus10_reg1.php
  11. 11,0 11,1 11,2 Мустафин М.Р, Хузеев Р.Г. Всё о Татарстане (Экономико-географический справочник). — Казань, 1994
  12. 2002 ел сан алу базасы
  13. http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf
  14. Татстат мәгълүматлары
  15. Карар тексты
  16. Электронное образование в Республике Татарстан
  17. Постановление Кабинета Министров № 894 от 29.10.2011 "О принятии муниципального автономного общеобразовательного учреждения «Актанышская гимназия» Актанышского муниципального района Республики Татарстан в собственность Республики Татарстан и создании на его базе государственного автономного общеобразовательного учреждения «Гуманитарная гимназия-интернат для одаренных детей"
  18. [2]

Чыганаклар[үзгәртү]