Алабуга

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Алабуга
Герб
Герб
Ил Русия
Җөмһүрият Татарстан
Район Алабуга районы
Координаталар 55°46′00″ т. к. 52°02'00" кч. о. (G) (Я)
Шәһәр башлыгы Геннадий Емельянов
Нигезләнде XI гасыр
Климат төре уртача
Халык саны 70 750 кеше (2010)
Дини состав мөселманнар, христианнар
UTC UTC+3
Телефон коды +7 85557
Почта индексы 423600
Рәсми сайт http://www.elabugacity.ru/
Алабуга (Россия)
Red pog.png
Алабуга (Татарстан)
Red pog.png

Алабуга (лат. тат. Alabuğa, рус. Елабуга) — Русия шәһәре, Татарстанның Алабуга районының административ үзәге.

2007 елда Алабуга шәһәре үзенең меңъеллыгын билгеләп үтте.

Халкының саны – 70 750 кеше (2010).[1]

Шәһәрдә күп кенә мәшһүр шәхес яшәгән: рәссам Иван Шишкин, шагыйрә Марина Цветаева, язучы Дмитрий Стахеев.

География[үзгәртү]

Алабуга Русия байрагы Русия Федерациясендәге Flag of Tatarstan.svg Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгыш өлешендә, Казаннан 215 км көньяккарак урнашкан шәһәр, Кама елгасына Туйма елгасы кушылган урынында уң ярындагы пристань. ӘгерҗеАкбаш юлының Тихоново тимер юл станциясенең көньяк-көнбатышына таба 14 км ераклыкта урнашкан.

Климат[үзгәртү]

Алабуга климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача максимум, °C −11 −9 −2 8 19 22 25 23 16 6 −2 −7 7
Уртача минимум, °C −17 −16 −9 −1 8 12 14 12 7 1 −6 −12 −1
Явым-төшем нормасы, мм 38 41 33 36 51 53 46 46 53 61 48 51 557
Чыганак: Яндекс-погода

Тарих[үзгәртү]

XI гасырның беренче яртысында барлыкка килгән.
Явыз Иван Казанны басып алганнан соң татарларның җирләрен талап алгач, бу төбәктә 1557 елда Трехсвятское салына. 1780 елга хәтле Трехсвятское сарай авылы, аннары Вятск өязенең, соңыннан Вятка губернасының шәһәре.
1920 елдан бирле Татарстан Республикасы составында. 1920-1928 елларда – кантон үзәге.
1921 елның ахырында Мамадышта эшләп килгән педагогия курслары ябыла. Сәбәбе: укыту өчен әсбаплар, кабинетлар, мастерскойлар һәм иң мөһиме — педагоглар җитешмәү. Күп кенә фәннәр бөтенләй укытылмый. Курсларны Алабугадагы шундый ук курсларга кушалар. Ә бу уку йортының да аянычлы хәле хакында кантон мәгариф бүлеге отчётында мондый сүзләр язылган: «Курста укучыларның барысы да Татарстаннан, күбесе уңыш булмаган ач районнардан. Күпчелек укучыларның әти-әниләре ачтан үлгәннәр. Берничә укучыны хастаханәгә җибәрергә мәҗбүр булдык, чөнки алар ачтан шешенделәр...»
1930 елдан башлап Алабуга районы үзәге.

Халык[үзгәртү]

1866[2] 1897[3] 1913[4] 1926[4] 1939[4] 1959[5] 1970[6] 1979[7] 1989[8] 2002[9] 2010[1]
5 563 9 764 ~10 300 ~11 200 ~15 000 21 992 31 728 35 574 53 537 68 663 70 750

Төп милләтләр:

Сәнәгать[үзгәртү]

  • "Прикамнефть" нефть-газ чыгару идарәсе
  • җиңел машиналар заводы
  • металл арматура заводы
  • тимер-бетон конструкцияләре заводы
  • кирпеч заводы
  • мәктәп җиһазы фабрикасы
  • тегү фабрикасы
  • ит-консерва комбинаты
  • сөт комбинаты
  • ипи заводы
  • сыра заводы
  • ЗАСС Алабуга – Делонги заводы, майлы радиатор эшлэу

Мәгариф[үзгәртү]

Шәһәрдәге махсус урта уку йортларының саны 4әү: Алабуга мәдәният училищесы, Русия Эчке эшләр министрлыгының Алабугадагы училищесы, Суворов хәрби училищесы, Алабуга медицина училищесы, Алабуга политехник көллияте. Алабугада 4 югары уку йорты бар. Алар арасында 100 елдан артык тарихы булган Педагогика институты (хәзер КФУның филиалы санала). Алабугада янә А.Туполев исемендәге Казан илкүләм фәнни-тикшеренү техник университетының филиалы, социаль белем академиясе, социаль һәм гуманитар белгечлекләр буенча институт бар.[10]

Мәдәният[үзгәртү]

  • И.И. Шишкинның музей йорты
  • Н.А. Дурованың музей йорты
  • М.И. Цветаеваның музее

Шулай ук карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. 1,0 1,1 http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  2. Казан губернасы торак урыннары исемлеге, 1866
  3. Населенныя мѣста Россійской Имперіи въ 500 и болѣе жителей. Санктъ-Петербургъ, 1905.
  4. 4,0 4,1 4,2 http://www.mojgorod.ru/r_tatarstan/elabuga/index.html
  5. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  6. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  7. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  8. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  9. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  10. Фирдәвес Хуҗин: Үзе шәһәр, үзе музей. «Мәдәни җомга» гәз.

Сылтамалар[үзгәртү]