Аргентина

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Аргентина Җөмһүрияте
Flag of Argentina.svg Coat of arms of Argentina.svg
Байрак Илтамга
Шигарь: «En Unión y Libertad (исп. «Берлектә вә азатлыкта»
Һимн: «Himno Nacional Argentino»
Argentina (orthographic projection).svg



Нигезләнгән 25 май 1810

}}

Рәсми тел испан теле
Башкала Буэнос-Айрес
Эре шәһәрләр Буэнос-Айрес, Кордова, Росарио
Идарә итү формасы Президент җөмһүрияте[1]
Президент
Вице-президент
Премьер-министр
Кристина Киршнер
Амадо Буду
Хорхе Капитанич
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты

2 766 890 км²
1,1%
Халык саны
• Бәя (2013)
Халык тыгызлыгы

Green Arrow Up Darker.svg42 610 981[2] кеше
15 кеше/км²
ТЭП (САМП)
  • Барлыгы (2011)
  • Кеше башына

710,7 млрд.[3] $
ТЭП (номинал)
  • Барлыгы (2011)
  • Кеше башына

435,2 млрд.[3] $
10 640 [3] $
КПҮИ (2013) 0,811[4] (45-нч.)
Акча берәмлеге Аргентина песосы[иск. 1] (ARS)
Авиаширкәт Aerolíneas Argentinas
Интернет домены .ar
ISO коды AR
ХОК коды ARG
Телефон коды +54
Сәгать пояслары -3
Калып:Иск.
  1. 1991 елга кадәр аустраль

Координатлар: 37°11′00″ к. к. 67°22′00″ кб. о. / 37.18333° к. к. 67.36667° кб. о. / -37.18333; -67.36667 (G) (O)

Аргенти́на (исп. Argentina), рәсми атама Аргенти́на Җөмһүрияте́ (исп. República Argentina) – мәйданы буенча Көньяк Америкада Бразилиядән соң икенче урында торган дәүләт.

Башкаласы – Буэнос-Айрес шәһәре.

Бразилия, Парагвай, БоливияЧили һәм Уругвай белән чиктәш. Мәйдан 2 791 810 км². Шуннан тыш, Аргентина Фолкленд утрауларынаКөньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утрауларына һәм Антарктиданың өлешенә (969 464 км²) дәгъва итә.

География[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Салта

Аргентинаның көнчыгышы тигезлекләрдән, ә көнбатышы таулардңан гыйбарәт. Дәүләтнең бөтен төньяк-көнчыгышны Ла-Плата түбәнлеге, көньяк-көнчыгышны Патагония яссытаулыгы биләп тора. Көнбатыштагы тау битләүләре биегәя барып, Анд тауларына тоташып китә. Көньяк Американың иң биек ноктасы Аконкагуа (6960 м) да Аргентина территориясендә. Файдалы казылмалар: нефть, газ, тимер, полиметаллар, уран, бакыр, кургаш, вольфрам һ.б. рудалар.

Тигезле өлешенең климаты — тропик һәм субтропик, көньякта — уртача. Иң эссе айның (гыйнвар) уртача температурасы төньякта +28°, көньякта +10°, июльнең уртача температурасы төньякта 18° һәм көньякта +1°С. Тауларда климат уртача суык. Явым-төшемнәр саны: Патагониядә 100–300 мм, төньяк-көнчыгышта 1400–1600 мм, Андның көнчышы тау битләүләрендә 5000 ммгача.

Төп елгалар: Парана, Парагвай, Уругвай, Рио-Саладо, Рио-Колорадо, Чубут, Рио-Негро.

Аргентина күлләренең күпчелеге бозлыклардан пәйда булган (Нау-эль-Уапи, Буэнос-Айрес, Вьедма, Лаго-Арһентино һ.б.).

Милли парклар — Игуасу, Ланин, Науэль-Уапи һ.б.

Тарих[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Борынгы заманнарда Аргентина территориясендә күпсанлы индей кабиләләре яшәгән, аларда ыруглык мөнәсәбәтләре хөкем сөргән. Төньяк-көнбатышта диагитлар, чарруа һәм керандиләр иң үскән индей кабиләләре булган; алар утрак тормыш алып барганнар, игенчелек, балыкчылык, аучылык белән шөгыльләнгәннәр, төсле металлар эретүне, тукучылыкны белгәннәр. Төньяк-көнчыгышта һәм үзәктә гуаранилар, тапеслар һ.б. яшәгән, көньякта арауканнар һәм патагоннар күчмә тормыш алып барганнар. 16 гасырның 1 яртысында хәзерге Аргентина испаннар тарафыннан басып алын башлаган. Испанлар бу территориягә Ла-Плата (Рио-де-Ла-Плата елгасы исеменнән, испанча "көмеш елгасы") исемен кушканнар. Колонизаторларга каршы индей кабиләләре берничә мәртәбә гыйсъян күтәргән (1580, 1630, 1657, 1710-11 еллар). 1776 елда хәзрге Аргентина территориясе Рио-де-Ла-Плата вице-кыйраллыгы составына кушылган.

Аргентинада зур феодаль җирбиләүчелек барлыкка килде. Америкадагы испан колонияләрнең 1810—1826 еллардагы мөстәкыйльлек өчен сугышы вакытында креоллар (беренче испан күчеп утыручыларның нәселләре) М. Белграно һәм Х. Сан-Мартин җитәчелеге астында 1810—16 елларда испан колонизаторларга каршы кораллы көрәш алып барганнар. 1816 елда вилаятьләр вәкилләренең Тукуман шәһәрендәге конгрессы Ла-Плата Берләшкән вилаятьләрнең мөстәкыйльлеген игълан итте. 1826 елда Аргентина Федератив Җөмһүрияте төзелгән. 19 гасыр дәвамында барлыкка килә башлаган буржуазия мәнәфәгатьләрен яклагане унитарийләр белән җирбиләүчеләр мәнәфәгатләрен химая иткән федерациячеләр арасында көрәш дәвам иткән. 19 гасырның 2 чирегендә Аргентинада Бөекбритания тәэсире көчәя башлый, 1833 елда ул Фолклендларны басып алган. 19 гасырның азагында мәмләкәткә Америка һәм Алмания капиталы үтеп керә башлаган. 

Өстенлек итүче дәүләтләр Аргентинаны сәяси һәм икътисади җиһаттан бәйлелеккә төшереп, аны ит, ашлык һ.б. чимал белән тәэмин итүче дәүләткә әйдәндлергәннәр. 19—20 гасырлар бусагасында Аргентинада сәнәгать үсеш алган. 19 гасыр азагыннан Аргентинада төрле хәрби диктатуралар хөкем сөргән. Икенче бөтендөнья сугышы елларында Аргентина битарафлык игълан итсә дә, асылда исә ул фашистлар яклы булган. 1945 елның мартында генә ул Алманиягә һәм Япониягә каршы сугыш игълан иткән. 1945 елдан Аргентина — БМО әгъзасы.

Халык[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Халкының 97%ны ак тәнлеләр тәшкил итәләр (нигездә, испан колонистларның, испан һәм итальян күчеп утыручыларның нәселләре). Индейлар күбесенчә илнең көньяктагы, төньяктагы һәм төньяк-көнчыгышындагы вилаятьләрдә яшиләр.

Аурупа мөһаҗирләрнең иң зур дулкыннары Аргентинага 19 гасырның азагында — 20 гасырның башында килгәннәр. Патагониядәге Чубут үзәне шактый Уэльс чыгышлы кешеләр өчен ватан булып тора. Башка мөһаҗирләр төркемнәре Алманиядән, Франциядән (күбесенчә Буэнос-Айреста утырып калганнар), Скандинавиядән (аеруча Швециядән), Бөекбритания һәм Ирландиядән (Буэнос-Айрес һәм Патагониядә утырып калганнар), Көнчыгыш Аурупадан (Польша, Русия, Украина, Хорватии, Румыния, Сербия) килгәннәр. Әлеге вакытта мөһаҗирләр күбесенчә күрше илләрдән (Перу, Парагвай, Чили, Боливия) килә. Башкалада Япония, Корея, Кытай, Һиндстан диаспоралары бар.

Диндарларның 93% – христаннар (күбесенчә католиклар).

Административ бүленеш[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Provincias de Argentina.png
  1. Буэнос-Айрес федераль башкаласы
  2.  Буэнос-Айрес
  3.  Катамарка
  4.  Чако
  5.  Чубут
  6.  Кордова
  7.  Корриентес
  8.  Энтре-Риос
  9.  Формоса
  10.  Жужуй
  11.  Ла-Пампа
  12.  Ла-Риоха
  13.  Мендоса
  14.  Мисьонес
  15.  Неукен
  16.  Рио-Негро
  17.  Сальта
  18.  Сан-Хуан
  19.  Сан-Луис
  20.  Санта-Крус
  21.  Санта-Фе
  22.  Сантьяго-дель-Эстеро
  23.  Утлы Җир, Антарктида һәм Көньяк Атлантика утраулары
  24.  Тукуман

Икътисад[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Төп сәүдә партнёрлары:

  • экспорт — Бразилия (экспортның 21.4%ы), Кытай (7.1%), АКШ (5.5%), Чили (5.1%). Төп экспорт маддәләре: соя һәм соя мәхсулатлары — 27,7%; автомобилләр һәм запас өлешләре — 12,4%; ашлык, 7,8%; химияви матдәләр — 7,4%; органик ягулык — 6,5%; яшелчә вә җиләк-җимешләр — 3,8%; алюминий һәм корыч, 3,3%; электр машиналары — 2,8%; алтын — 2,7%; һ.б.
  • импорт — Бразилия (импортның 26.0%ы), Кытай (15.4%), АКШ (10.9%), Алмания (5.3%).[5] Төп импорт маддәләре: ярымфабрикатлар — 28,7%; капитал тауарлар һәм аның өлешләре — 22,8%; автомобилләр һәм запас өлешләре — 16,8%; ягулык һәм майлау материаллары — 16,7%; йөк һәм авыл хуҗалыгы машиналары — 4,8%; озак кулланулы тауарлар (автомобилләрне исәпләмичә) — 3,7%; һ.б.

Акча берәмлеге — Аргентина песосы.

Транспорт[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Тимер юллар озынлыгы — сал-кам 36 966 км (2008, Көньяк Америкада беренче урын), автомобил юллары озынлыгы — 231 374 км, шул исәптә асфальтлы — 69 412 км. Төп порт — Буэнос-Айрес. Эсейса (Буэнос-Айрес янында) халыкара аэропорты аша Аргентина һава траффигының 80%ы үтә.[6]

Дәүләт корылышы[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

Аргентина — федератив җөмһүрият. Гамәләдәге конституциясе 1994 елда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент. Президент һәм вице-президент 4 еллык мөддәткә сайланалар. Канун чыгаручы хакимият — Милли конгресс (парламент). Конгресс ике пулаттан (сенат һәм депутатлар пулатлары) гыйбарәт. Башкарма хакимият ‍‌— президент һәм хөкүмәт.

Искәрмәләр[үзгәртү | чыганак текстны үзгәртү]

  1. Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295-7
  2. Census.gov. Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). 9 май 2013 көнне тикшерелгән. 9 май 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Report for Selected Countries and Subjects .
  4. Human Development Report 2013 Summary English(ингл.). United Nations Development Programme. 19 июль 2014 көнне тикшерелгән.
  5. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html
  6. http://www.argentina.gov.ar/argentina/portal/paginas.dhtml?pagina=2132