Бодай
| Бодай | |||||||||||||||
 Triticum aestivum L. |
|||||||||||||||
| Фәнни классификация | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
ERROR
|
|||||||||||||||
| Халыкара фәнни атамасы | |||||||||||||||
|
Triticum L. |
|||||||||||||||
| Синонимнар | |||||||||||||||
| Номенклатура төре | |||||||||||||||
| Секции | |||||||||||||||
| Яшәү урыны | |||||||||||||||
Чыгыш һәм үсеш ареаллары
|
|||||||||||||||
|
|||||||||||||||
Бодай (лат. Tríticum) — бөртеклеләр гаиләсеннән гадәттә беръеллык үләнлеләр ыруыннан үсемлек, күп илләрнең төп бөртекле культура булып тора. Идел-Урал төбәгендә игелә торган төп азык культураларының берсе.
Эчтәлек |
Этимология [үзгәртү]
Гомум төрки буғдай, монголча буғудай «бодай» сүзеннән. Чыгышы ачык түгел, кытайчадан диючеләр бар.[3]
Тарихи белешмә [үзгәртү]
Культурлашкан бодай Якын көнчыгыш төбәгендә пәйда булган. Культуралы һәм кыр бодаеның генетикасын өйрәнеп тикшергәннән соң, галимнәр культуралы төрнең туу урыны итеп Төркиянең көньяк-көнчыгыш өлешендәге Диярбакыр шәһәрен тирәсен атыйлар.[4].
Болгар халкы борай һәм бодай белән күчмә хәлдә йөргәндә ук таныш булган. Ибне Фазлан, Ибне Рустә фикерләренә караганда, Идел буе Болгар дәүләтендә 10 йөздә культуралы үсемлекләр арасында бодай алдынгы урын тота.
Элек-электән Казан губернасының кайбер авылларында бодай шактый зур мәйданнарда игелгән, мәсәлән, Зөя өязенең Татар Борнашы авылында 1890 да язгы чәчүгә бирелгән басуның яртысы файдаланылган. 19-20 йөзләрдә, сабан уйлап табылганнан соң, таза хәлле крәстияннәр бодай чәчүлекләрен шактый киңәйтәләр. Бодайның берничә төрле сорты игелә башлый. Губернаның төньяк өлешендә бодайның йомшак сортлары «Русская», «Гирка», «Красноколоска», «Саксонка», «Самарка», «Остистая» һ.б. игелә. Көньяк өязләрдә каты сортларга өстенлек бирелә, мәсәлән, «Арнаутка», «Белотурка», «Белоколоска» һ.б., алар өчен, йомшак сортлардан аермалы буларак, чирәм җирләр кулай санала. Бөгелмә өязенең электән сөрелеп килгән җирләрендә бодайның «Русская» һәм «Саксонка» сортлары, яңа җирләрдә - «Белотурка» сорты игелә.
19 йөз уртасында уңдырышлы чирәм җирләрдә бодай уңышы чәчелгән орлыкка караганда 15 тапкыр артыграк (унбишләтә), ә электән сөрелеп килгән җирләрдә 2-5 кына тәшкил итә. Шуның өчен дә аны Казан губернасының кысыр яткан җирләр сакланып калган көньяк һәм көньяк-көнчыгыш районнарында игәләр. Чирәм җирләрне эшкәртә башлаганнан соң, электән сөрелеп килгән, иске, чүп баскан җирләргә бодай чәчү күпкә киметелә. 19 йөз ахырында Казан губернасында сабан бодаеның тулай җыемы уртача (мең чиректә): 1870-74 тә - 258, 1875-79 да - 155, 1880-84 тә - 176, 1885-90 да 186 мең чирек тәшкил итә. 1909-11 дә ул 46,4-61 мең га җирдә игелә. Уҗым бодае барлык мәйданның 2,5%ын били.
Үстерү технологиясе [үзгәртү]
Җитештерү өчен әһәмиятле 2 төре бар: йомшак яки гади бодай һәм каты бодай. Гибридлаштыру юлы белән күпьеллык бодай сорты уйлап табылган. Уҗым бодае көз көне, сабан бодае яз көне чәчелә һәм югары уңыш бирә (двуручка). Вегетация чорында уҗым бодае өчен уртача тәүлеклек температуралар суммасы 2100 °C, сабан бодае өчен - 1300 °C тирәсе таләп ителә. Уҗым бодае җитештерүдә аның кышкы шартларга яраклаштырылган һәм корылыкка чыдам булуы мөһим. Сабан бодае корылыкка чыдамрак. Аның вегетация чоры 70-100 тәүлек, ә уҗым бодаеныкы - көзен 45-50, яз һәм җәен 75-100 тәүлеккә сузыла. Бодай үзлегеннән серкәләнә, аны игү өчен уңдырышлы туфрак, чиста басу кирәк. Арыштан аермалы буларак, бодай кара туфракта әйбәтрәк үсә.
Бөртекле культураларның тулай җыемында бодайның чагыштырма өлеше (% ларда): 1913 елда - 2,8, 1920 - 5,2, 1940 - 48,7, 1960 - 69,3, 1980 - 46,8, 1990 - 26,4, 2000 - 32,3, 2006 - 45,6%. 1960 еллар уртасыннан республикада бодай җитештерүнең интенсив технологияләрен кертүгә, яхшылап ашлау, корылыкка, салкынга, табигатьнең башка уңайсыз факторларына чыдам, авыруларга, зарарлы бөҗәкләргә бирешмәүчән, сөрлекмәүчән, югары уңыш бирүчән, озак сакланучан сортлар игүгә зур игътибар бирелә; йомшак уҗым бодае сортларыннан «Казанская 84» (1992), «Мешинская 2» (1993), «Безенчукская 380» (1997), «Казанская 285» (1999), «Казанская 560» (2002), «Волжская-100» (2004); йомшак сабан бодаеның «Памяти Азеева» (2001), «Омская 32» (2002), уртача өлгерешле «Люба» (1988), «Прохоровка» (1997), «Керба» (1998), «Әмир» (2001), «Омская 33» (2002); «Тулайковская 10» (2003), «Дебют» (2003), «МИС» (2003), «Казанская юбилейная» (2004), «Эстер» (2004); каты сабан бодаеның «Безенчукская 182» (1993) сортлары игелә.
Шулай ук кара [үзгәртү]
Бодайдан җитештерелгән продуктлар
Сылтамалар [үзгәртү]
Халиков Н.А. Хозяйство татар Поволжья и Урала (середина XIX - начало XX вв.). Казань, 1995; Зиганшин А.А. Современные технологии и программирование урожайности. Казань, 2001. Слагаемые эффективного агробизнеса: Обобщение опыта и рекомендации. Казань, 2005. Ч. 1.
Чыганак [үзгәртү]
Искәрмәләр [үзгәртү]
- ↑ Watson L., Dallwitz M. J. (2010-04-23). Triticum L.. The grass genera of the world: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval; including synonyms, morphology, anatomy, physiology, phytochemistry, cytology, classification, pathogens, world and local distribution, and references. Institute of Botany, Chinese Academy of Sciences. Archived from the original on 2012-02-03. Retrieved on 2011-12-14.
- ↑ NCU-3e. Names in current use for extant plant genera. Electronic version 1.0. Entry for Triticum L.(ингл.)
- ↑ Рифгать Әхмәтьянов. Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге. Казан:ТКН, 2001. 47нче бит.
- ↑ Jorge Dubcovsky and Jan Dvorak, «Genome Plasticity a Key Factor in the Success of Polyploid Wheat Under Domestication», Science 316 [Issue 5833], p. 1862, 29 June 2007
