Дөге

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Дөге
Oryza sativa
Утыртма дөгесе
Фәнни классификация
Халыкара фәнни атамасы

Oryza L. (1753)

Синонимнар
Номенклатура төре
Яшәү урыны
изображение
Үстерү ареалы
Wikispecies-logo.svg
Викитөрләрдәге
систематика
Commons-logo.svg
Commons
ITIS   41975
NCBI   4527
GRIN   g:8617
IPNI   18639-1

Дөге (лат. Orýza) — чирәмле беръеллыкларның һәм күпъеллыкларның, кыяклылар гаиләлегенең ыругы; ярма культурасы.

Этимология[үзгәртү]

Борынгы татар телендә Түге – «төелгән ярма» сүзеннән булса кирәк. Татар диалектларында түтары ярмасы.[2]

Сыйфатлама[үзгәртү]

Игүле дөге (Oryza sativa) инде 4—5 мең еллар буе игелә торган борынгы культура. Ул Җирнең 60 % ка якын халкының төп ризыгы. Меңнән артык сорты билгеле. Cy белән капланган кырларда игелә, ләкин коры туфракта үсүче сортлары да бар. Саламы төрле әйберләр үрү һәм кәгазь ясау өчен файдаланыла.[3]

Үстерү шартларына бик таләпчән үсемлек, кырауга бирелүчән. Орлыклары 10-12 градус җылыда шытып чыга. Дөгенең туган ягы – Һиндстан һәм Кытай. Татарстан җирендә дөге үсми, аны Кубань елгасы тамагында чәчеп үстерәләр.

Дөгене дымлы туфракка чәчәләр. Дөге саламыннан бик юка һәм нык кәгазь, югары сыйфатлы катыргы ясыйлар, сумкалар, эшләпәләр үрәләр.

Дөге сортлары[үзгәртү]

Киң кулланыла торган дөге төре Басмати сортына карый. Ул озынча, ак төстә. Аны Гималай таулыкларына якын җирләрдә үстерәләр. Әлеге сорт барлык төр ризыклар өчен дә туры килә. Хуш исле.

Ясминә сортлы дөгенең исендә ясминә чәчәгенекенә охшаш хуш исне тоемларга мөмкин. Аның төзелеше бик нәфис, пешергән вакытта дөгеләр бер-берсенә ябышып бетәргә мөмкин. Моннан тыш мондый дөге тиз сынучан.

Арборио Италиядә киң кулланыла торган дөге буларак билгеле. Киң булып өдгергән дөге ярмасы үтә күренмәле, шуңа күрә аның уртасында үзәге дә күренеп тора. Бу төр дөге бик йомшак, пешкән вакытта савытта булган башка ингредиентларның бөтен тәмен үзенә сеңдереп бетерә.

Кыргый дөге – ялтырап тора торган коңгыртсу яисә кара төстәге дөге төре. Бездә үстерелә торган дөгенең "туганы". Кайчандыр әлеге культура индеецларның яратып ашый торган ризыклары булган. Каты дөге бөртекләрен башта суда җебетәләр, бары тик шуннан соң гына пешерәләр. Составындагы туклыклы матдәләр, витаминнарының күплеге буенча бу дөге беренче урында тора.

Индика – озын бөртекле культура. Ул Азия, Америка һәм Австралия илләрендә үстерелә. Ул пешеп чыккач та формасын югалтмый, коры вакытындагы кебек сибелеп тора. Көнчыгыш кухнясы рецептлары өчен менә дигән ингредиент булып санала. Уртача озынлыктагы дөге үзенең крахмалга бай булуы белән игътибарга лаек.

Түгәрәк бөртекле дөге Кытай, Япония кырларында уңа. Ул суши, пудинг, ботка һәм бәлешләр пешерергә кулай.

Дөгенең бер үк төрле сорты, ничек эшкәртелүенә карап, төрле үзенчәлекләргә ия булырга мөмкин. Аның төсе дә, тәме дә үзгәрә ала. Эшкәртелүе буенча дөгенең өч төрен аерып чыгаралар.

Коңгырт дөге идеаль продукт булып санала. Аны тышчасыннан арындыралар, шул ук вакытта тышчаның бер өлеше кискән вакытта дөгедә кала. Менә шул тышча кисәкләре витаминнарга, минералларга бик бай. Шулай ук бу бөртекләр эфир майларына да бик бай. Шул сәбәпле аларны бик озак саклап булмый. Саклаган очракта, дөгене суыткычта тоту зарур.

Ак дөгенең файдасы юк диярлек. Аның башка дөгеләрдән аермасы озак саклана алу үзенчәлегендә генә.

Парландырылган дөге ак дөгегә караганда файдалырак, ди белгечләр. Чөнки мондый дөгене тышчасы эчендә эшкәртәләр. Шунлыктан тышчада булган байтак кына файдалы матдәләр бөртеккә дә күчә. Мондый дөге алтынсу төстә була, әмма пешергәннән соң бу алтынсу краска юкка чыга, ул башкалары төсле үк ак дөге булып кына кала. Парландырылган дөгеләр бер-берсенә хәтта кабат-кабат җылытканнан соң да ябышмыйлар. Бу төр пылау пешерү өчен кулай санала.

Туклану продукты буларак кыйммәте[үзгәртү]

Дөге күп калорияле ярмалар исәбенә керә. Шуңа күрә дөге боткасы, манный кебек үк, ябыклар өчен бик файдалы. Анда организмдагы барлык күзәнәкләрнең тотрыклы эшләвен тәэмин итәрдәй В1 витамины күп. Дөгедә клетчатка бик аз, шуңа күрә ул җиңел үзләштерелә. Әмма аның шушы ук үзенчәлеге, туя белми ашаган очракта, эч катуны китереп чыгарырга, кешене симертергә мөмкин. Шуңа күрә ул билгеле бер авырулардан интегүчеләр һәм өлкән яшьтәгеләргә тәкъдим ителә. Ә менә эчәк авыруларыннан тилмерүчеләр, юанаюдан куркып яшәүчеләр дөге боткасын чамасын белеп кенә кулланырга тиеш. Мондыйларга көрән төстәге дөгене тәкъдим итәргә була. Чөнки аның калориясе агындагыга караганда азрак.[4]

Искәрмәләр[үзгәртү]

Чыганак[үзгәртү]