Италия

Италия Җөмһүрияте
Repubblica Italiana

Италия байрагы Италия гербы
Италия милли гимны (тыңларга )
Рәсми тел	Итальян
Башкала	Рим
Зур шәһәрләр	Рим, Милан, Неаполь, Турин
Президент Премьер-министр	Джорджо Наполитано Марио Монти
Мәйдан • Барлыгы	Дөнья буенча 69 урында 301 230 км²
Халык • Тикшерү (2006) • Тыгызлыгы	60,231,214 кеше (22-нч.) 199,8 кеше/км²
ТЭП   • Барлыгы (2005)   • Кеше башына	$1,801 трлн. $39 565
ТЭП   • Барлыгы (2005)   • Кеше башына	$1,801 трлн.  (10-нч.) $39 565
Акча берәмлеге	евро
Интернет-домен	.it
Телефон коды	+39

Ита́лия (ит. Italia [iˈtaːlja]), рәсми атамасы Ита́лия Җөмһүрияте (ит. Repubblica Italiana) — Көньяк Аурупада урнашкан дәүләт.

Аурупа берлегенә һәм НАТОга керә.

Italia сүзенең килеп чыгуы мәгълүм түгел, әммә илнең исеме «италиклар» кабиләсеннән алынган. Италиядан (Аппенин ярымутравыннан) «Латин» сүзе чыккан.

Италия халкы — 60 млн. кеше.

Дин: 96% кеше — католик, шуларның 33-38% динне актив тотучылар.

Канунчылары 2 пулатка бүленгән — Италия депутатларының пулаты һәм Сенат.

Административ төзелеш

Италиянең башкаласы — Рим. Италия 20 өлкәгә бүленгән — Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино-Альто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, Пьемонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулья, Сардиния һәм Сицилия, (шуларның бишесе — Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле-д’Аоста һәм Фриули-Венеция Джулия — аерым статуска ия), аларга җәмгысе 110 административ-территориаль берәмлек - провинция буйсына. Провинцияләр үз чиратта коммуналарга бүленә, коммуналар саны 8101. Автономияле өлкәләрдә үз парламентлар — өлкә шуралары һәм хөкүмәтләр — җирле үзидарә мәсәләләрендә вәкаләтле «джунта»лар бар.

Өлкә	Башкала	Мәйдан (км²)	Халык саны
Абруццо	Л’Акуила	&&&&&&&&&&010794.&&&&&010 794	&&&&&&&&01324000.&&&&&01 324 000
Апулия	Бари	&&&&&&&&&&019362.&&&&&019 362	&&&&&&&&04076000.&&&&&04 076 000
Базиликата	Потенца	&&&&&&&&&&&09992.&&&&&09992	&&&&&&&&&0591000.&&&&&0591 000
Валле-д’Аоста	Аоста	&&&&&&&&&&&03263.&&&&&03263	&&&&&&&&&0126000.&&&&&0126 000
Венето	Венеция	&&&&&&&&&&018391.&&&&&018 391	&&&&&&&&04832000.&&&&&04 832 000
Калабрия	Катандзаро	&&&&&&&&&&015080.&&&&&015 080	&&&&&&&&02007000.&&&&&02 007 000
Кампания	Неаполь	&&&&&&&&&&013595.&&&&&013 595	&&&&&&&&05811000.&&&&&05 811 000
Лацио	Рим	&&&&&&&&&&017207.&&&&&017 207	&&&&&&&&05561000.&&&&&05 561 000
Лигурия	Генуя	&&&&&&&&&&&05421.&&&&&05421	&&&&&&&&01610000.&&&&&01 610 000
Ломбардия	Милан	&&&&&&&&&&023861.&&&&&023 861	&&&&&&&&09642000.&&&&&09 642 000
Марке	Анкона	&&&&&&&&&&&09694.&&&&&09694	&&&&&&&&01553000.&&&&&01 553 000
Молизе	Кампобассо	&&&&&&&&&&&04438.&&&&&04438	&&&&&&&&&0320000.&&&&&0320 000
Пьемонт	Турин	&&&&&&&&&&025399.&&&&&025 399	&&&&&&&&04401000.&&&&&04 401 000
Сардиния	Кальяри	&&&&&&&&&&024090.&&&&&024 090	&&&&&&&&01666000.&&&&&01 666 000
Сицилия	Палермо	&&&&&&&&&&025708.&&&&&025 708	&&&&&&&&05030000.&&&&&05 030 000
Тоскана	Флоренция	&&&&&&&&&&022997.&&&&&022 997	&&&&&&&&03677000.&&&&&03 677 000
Трентино — Альто-Адидже	Тренто	&&&&&&&&&&013607.&&&&&013 607	&&&&&&&&01007000.&&&&&01 007 000
Умбрия	Перуджа	&&&&&&&&&&&08456.&&&&&08456	&&&&&&&&&0884000.&&&&&0884 000
Фриули-Венеция-Джулия	Триест	&&&&&&&&&&&07855.&&&&&07855	&&&&&&&&01222000.&&&&&01 222 000
Эмилия-Романья	Болонья	&&&&&&&&&&022124.&&&&&022 124	&&&&&&&&04276000.&&&&&04 276 000

География

Вилаяти бүленеш — 20 өлкә — Валле д’Аоста, Ломбардия (башкаласы — Милан), Трентино-Альто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, Пьемонт (башкаласы — Торино/Турин), Лигурия (башкаласы — Дженова/Генуя), Венето, Тоскана (башкаласы — Фиренце/Флоренция), Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио (Рома), Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулья, һәм ике утрау: Сардиния һәм Сицилия. Шуларның 5 өлкәсе автономияле — Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле-д’Аоста, Фриули-Венеция Джулия:

Урнашуы — Көньяк Аурупада, Ак Дингездәге Аппенин ярымутравында һәм Сицилиядә һәм Сардиния утрауларында урнашкан.

Чиктәш илләр: Франция, Швейцария, Австрия, Словения, Сан-Марино һәм Ватикан. Италия Шенген тирәлегенә керә.

Илнең төньягы үзәнле (Падан үзәне), әммә ул үзәнне дә таулар чолгап алган — көньяктан Аппениналар, калган 3 тарафтан — Альп таулары.

Италия — таулы ил. Төньякта — Альп тауларының көньяк итәкләре (4800 метырлык Монблан тавы — Франция-Италия чигендә урнашкан). Альп тауларыннан соң көньяккарак Падан үзәне урнашкан, аннары Аппенин ярымутравында Аппенин таулары ята. Аппенин тауларында 2900 метырлык Корно-Гранде тавы бар. Таулылык аркасында илдә еш кына җир тетрәүләре булгалый.

Таулар арасында вулканнар да очрый: Везувий, Этна.

Сәнәгать

Италия — алга киткән индустриаль ил. Аның Тулай эчке продукты (ВВП) 1,8 трлн. евро тәшкил итә. Италиядә җир астыннан төрле казылма байлыклар табылса да, алар җитәрлек түгел. Валледә әз-мәз антрацит бар, Тосканада коллоид лигнитлар. Лигуриядә марганец табыла. Ә Апулиядәге бокситлар бетте дип әйтеп була. Сицилиядә битум, асфальт, калийлы һәм ташлы тоз табыла.

Италиянең энергетикасы зәгыйфь хәлдә — ул илнең ихтыяҗын 15% гына каплый. Сардиниядә, Тосканада, Умбриядә һәм Калабриядә әз-мәз таш күмер табыла. Күпмедер нефть Сицилиядә, үзәк Италияда һәм Падан үзәнендә (Падан үзәне — По елгасының буенда урнашкан) булса да бик әз — илнең ихтыяҗының хәттә 2% да каплый алмый инде. Падан үзәнендә газ бар һәм Адриатик дингезенең шельфында. Газ Аппенинда һәм Сицилиядә да табыла.

Ташкүмерне кайчандыр Эльба утравыннан алганнар, ләкин 1982-дә ул шахталарны яптылар.

Алга киткән өлкәләр: машина төзелеше (аеруча автомобильләр), электротехника, азык-төлек һәм җиңел индустрияләр, химия һәм нефтехимия (синтетик каучук, каустик сода, пластмассалар һ.б.) — бөтен дөньяга танылган ENI, FIAT, Alfa Romeo, Lancia, Benetton, Olivetti, Gucci, Montedison, Ferrari, Pirelli брендлары. Монда сәпитләр, автомобильләр, тракторлар (Татарстанда «New Holland» исемле Fiat брендын беләләр), кер юу машиналары, суыткычлар, цемент, тимер торбалар, компрессорлар (Русиядәге Газпром оешмасы да Италиядән кайтарткан «Nuovo Pignone» ширкәтенең газ турбиналарын куллана), резин тәгәрмәчләр (Pirelli), электр моторлар һәм генераторлар (Ansaldo мәсәлән). Кием, макарон, сыр, зәйтүн мае, томат соуслар турында әйткән дә юк инде…

Италиянең көньягында эшсезлек 3 тапкыр күбрәк. Төньякта күбесенчә фабрик-заводлар урнашкан, көньякта исә — фермалар, ашау-эчү фабрикалары, көньяк — күбрәк авыл хуҗылык ягы димәк.

Авыл хуҗалыгын алганда, Италия — томат, йөзем, зәйтүн, цитрус җимешләре һәм дөге үстерүе буенча Аурупада беренче урында тора.

Чыганаклар

• Н. Барсили. Италия