Италия

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Италия Җөмһүрияте
Repubblica Italiana
Flag of Italy.svg Италия Илтамгасы
Италия байрагы Италия Илтамгасы
EU-Italy.svg
Италия милли гимны (тыңларга )
Рәсми тел Итальян
Башкала Рим
Зур шәһәрләр Рим, Милан, Неаполь, Турин
Президент

Премьер-министр

Джорджо Наполитано

Марио Монти

Дәүләт дине Католицизм
Мәйдан
• Барлыгы
Дөнья буенча 71 урында
301 340 км²
Халык
• Тикшерү (2013)
• Исәпләү (2011)
Тыгызлыгы

61 482 297 кеше (23-нч.)
59 570 581 кеше
201,1 кеше/км²  (43-нч.)
ТЭП
  • Барлыгы (2005)
  • Кеше башына

$1,801 трлн.
$39 565
ТЭП
  • Барлыгы (2005)
  • Кеше башына

$1,801 трлн.  (10-нч.)
$39 565
Акча берәмлеге евро
Интернет-домен .it
Телефон коды +39

Ита́лия (ит. Italia [iˈtaːlja]), рәсми атамасы Ита́лия Җөмһүрияте (ит. Repubblica Italiana) — Көньяк Аурупада урнашкан дәүләт.

Төньяк-көнбатышта Франция белән, төньякта Швейцария һәм Австрия белән, һәм төньяк-көнчыгышта Словения белән чикләнә. Шулай ук эчендә Ватикан һәм Сан-Марино белән чикләнә.

Италия үзенә Аппенин ярымутравын, Балкан ярымутравын, Падан тигезлеген, Альп тауларының көньяк битләүләрен, Сардиния һәм Сицилия утравларын алган.

Дәүләт символлары[үзгәртү]

Байрак[үзгәртү]

Беренче тапкыр италия байрагы Эмилиядә җөмһүрият байрагы булып 1797 елның 7 гыйнварында барлыкка килде. Наполеон идарә иткән чордагы Бөек француз инкыйлабы символы булган.

Вена конгрессыннан һәм Реставрациядән соң байрак иреклек символы булып калган һәм 1831 белән 1848 революция хәрәкәте елларында кулланган.

Герб[үзгәртү]

Официаль рәвештә Италия гербы 1948 елның 5 маенда халыкка белдерелде.

Эмблема биш энәле тәгәрмәчкә куелган, сул яктан торган оливка ботагыннан һәм уң яктан торган имән ботагы арасында ак төстәге биш почмаклы йолдыздан тора. Яшел ботаклар «Италия Җөмһүрияте» (итал. REPUBBLICA ITALIANA) дип язылган кызыл лента белән бәйләнгәннәр.

Административ төзелеш[үзгәртү]

Италиянең башкаласы — Рим. Италия 20 өлкәгә бүленгән — Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино-Альто Адидже, Фриули-Венеция Джулия, Пьемонт, Лигурия, Венето, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулья, Сардиния һәм Сицилия, (шуларның бишесе — Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле-д’Аоста һәм Фриули-Венеция Джулия — аерым статуска ия), аларга җәмгысе 110 административ-территориаль берәмлек - провинция буйсына. Провинцияләр үз чиратта коммуналарга бүленә, коммуналар саны 8101. Автономияле өлкәләрдә үз парламентлар — өлкә шуралары һәм хөкүмәтләр — җирле үзидарә мәсәләләрендә вәкаләтле «джунта»лар бар.

Italie par régions sans noms.svg
Өлкә Башкала Мәйдан (км²) Халык саны
Абруццо Л’Акуила &&&&&&&&&&010794.&&&&&010 794 &&&&&&&&01324000.&&&&&01 324 000
Апулия Бари &&&&&&&&&&019362.&&&&&019 362 &&&&&&&&04076000.&&&&&04 076 000
Базиликата Потенца &&&&&&&&&&&09992.&&&&&09992 &&&&&&&&&0591000.&&&&&0591 000
Валле-д’Аоста Аоста &&&&&&&&&&&03263.&&&&&03263 &&&&&&&&&0126000.&&&&&0126 000
Венето Венеция &&&&&&&&&&018391.&&&&&018 391 &&&&&&&&04832000.&&&&&04 832 000
Калабрия Катандзаро &&&&&&&&&&015080.&&&&&015 080 &&&&&&&&02007000.&&&&&02 007 000
Кампания Неаполь &&&&&&&&&&013595.&&&&&013 595 &&&&&&&&05811000.&&&&&05 811 000
Лацио Рим &&&&&&&&&&017207.&&&&&017 207 &&&&&&&&05561000.&&&&&05 561 000
Лигурия Генуя &&&&&&&&&&&05421.&&&&&05421 &&&&&&&&01610000.&&&&&01 610 000
Ломбардия Милан &&&&&&&&&&023861.&&&&&023 861 &&&&&&&&09642000.&&&&&09 642 000
Марке Анкона &&&&&&&&&&&09694.&&&&&09694 &&&&&&&&01553000.&&&&&01 553 000
Молизе Кампобассо &&&&&&&&&&&04438.&&&&&04438 &&&&&&&&&0320000.&&&&&0320 000
Пьемонт Турин &&&&&&&&&&025399.&&&&&025 399 &&&&&&&&04401000.&&&&&04 401 000
Сардиния Кальяри &&&&&&&&&&024090.&&&&&024 090 &&&&&&&&01666000.&&&&&01 666 000
Сицилия Палермо &&&&&&&&&&025708.&&&&&025 708 &&&&&&&&05030000.&&&&&05 030 000
Тоскана Флоренция &&&&&&&&&&022997.&&&&&022 997 &&&&&&&&03677000.&&&&&03 677 000
Трентино — Альто-Адидже Тренто &&&&&&&&&&013607.&&&&&013 607 &&&&&&&&01007000.&&&&&01 007 000
Умбрия Перуджа &&&&&&&&&&&08456.&&&&&08456 &&&&&&&&&0884000.&&&&&0884 000
Фриули-Венеция-Джулия Триест &&&&&&&&&&&07855.&&&&&07855 &&&&&&&&01222000.&&&&&01 222 000
Эмилия-Романья Болонья &&&&&&&&&&022124.&&&&&022 124 &&&&&&&&04276000.&&&&&04 276 000

Тарих[үзгәртү]

Этимология[үзгәртү]

Italia сүзенең аңлатмасы билгесез. Иң күп фикерләр буенча ул грек теленнән алынган "бозаулар иле" дигән сүзне аңлата. Италиянең күп халыкларының символы үгез дип саналган. Электән Italia сүзен хәзерге Көнбатыш Италияне аңлату эчен кулланганнар.

Борыңгы Рим[үзгәртү]

Б. э. к. V гасырдан — б.э. III гасырга кадәр Италия Рим империясенең төп элеше булган (Борынгы Римны карагыз).

Урта гасырлар[үзгәртү]

Төньяк һәм Урта Италиядә XIV—XVI гасырларда шәһәрләрдә иртә капитал мөнәсәбәтләр урнашты. Урта гасырларның ахырына Көнбатыш Аурупада фәкать Италия һәм Алмания генә таркауланган булган.

Италия харитасы

Ренессанс[үзгәртү]

XVI гасырда Италиянең шактый зур ягында Испания өстенлеге сакланды, Испания мирасына сугышыннан соң(1701-1714) — австрия Габсбурглары идарәсе башланды.

1797 елда Италия эченә Француз гаскәрләре керде, һәм тәрле җөмһүриятләр барлыкка килделәр, аларның бөтенесе олигархик җөмһүриятләр булды. 1814 елда Француз гаскәрләре Италияне ташлап киттеләр, күп өлкәләр яңадан торгызылды.

Яңа вакыт[үзгәртү]

Италия берлеге өчен карбонарийлар, «Яшь Италия», һ.б. организацияләр көрәштеләр, ул көрәшүдә иң мөһим кешеләр Джузеппе Гарибальди һәм Джузеппе Мадзини булдылар. 1860 елның ахырына Италиянең территориясе Сардиния корольлеге тирәсендә берләштерелгән (1861 елдан бирле Италия корольлеге), 1870 елда Италия корольлегенә Рим кушылды.

XX һәм XXI гасырлар[үзгәртү]

1914 елда дөнья сугышында катнашмаучылык турында Италия Декларациясе язылды. 1915 елның апрелендә Италия Антанта илләре белән сугышта бер якта булуы турында үзара килешүгә имза куя. Шул ук елның маенда Италия Австро-Венгрия империясенә, соңыннан Алманиягә каршы сугыша башлый.

География[үзгәртү]

Италия — күбесенчә таулы ил.

Төньягында — Альп тауларының көньяк битләвләрендәге Монблан тауы, көньяктарак Падан тигезлеге; ярымутрауда — Аппенин таулары. Тагын ярымутравның көнчыгыш ягында Гаргано, Салентина һәм Калабрия ярымутраулары урнашкан. Ата торган янартаулар — Везувий, Этна.

Әйләндереп алган диңгезләр — көнчыгыштан Әдрән диңгезе. Апулия һәм Албания арасындагы Отранто бугазы Әдрән диңгезен һәм Ион диңгезен берләштерә. Апулия һәм Калабрия арасында тирән итеп коры җиргә Таранто култыгы урнаша. Өч почмаклы Тирән диңгезе Сардиния, Корсика, Тоскан архипелагы, Сицилия һәм Аппенин ярымутравы белән чикләнә. Корсикадан төньяктарак Лигурий диңгезе урнаша.

Сицилиянең төньяк-көнчыгыш ягында Неброди таулары, ә Сардиниянең көньяк-көнбатыш ягында Кампидано тигезлеге урнашкан.

Кечкенә утрауларның куп өлеше архипелагларга бүленгән, мәсәлән, Тоскан архипелагы, ул үзенә Эльба утравын кертә. Аңа Наполеон Бонапарт сөргенгә җибәрелгән булган.

Иң озын елга По, аның озынлыгы — 682 км. Иң эре күл — Гарда.

Җир тетрәүләре[үзгәртү]

Җир тетрәүләр Италиядә еш була торган күренеш, чөнки ул литосфера плиталары чикләрендә урнашкан. Иң эре җир тетрәүләр XX һәм XXI гасырларда теркәп куелганнар.

Монте Бианко

Янартаулар[үзгәртү]

Италиядә ата торган һәм сүнгән вулканнар бар. Алар арасында иң эре дүртне бүлеп алалар:

  1. Этна — Аврупада иң бөек ата торган янартау — 3340 м. Ул Сицилиянең төньяк-көнчыгыш ягында урнашкан.
  2. Везувий —(1277 м) Неаполь өстеннән күтәрелә.
  3. Стромболи — Тиррән диңгезендә Липар утраулары арасындагы янартау.
  4. Вулькано — тагын бер Липар утраулары вулканы.

Файдалы казылмалар[үзгәртү]

Италия файдалы казылмалар белән бай. Әмма чыганакларның кубесенең запаслар әз, бетен дәүләт буенча таралган һәм җайлы урыннары әз. 1982 елда тимер табылуы тукталды. Башка төрле чималлар запасы мөскен. Әз санда антрацит һәм торф табыла. Урта Италиядә һәм Лигуриядә сирәк кенә марганец очраша. Хәзерге вакытта бокситлар тотып бетерелгән диярлек. Сицилиядә калий һәм таш тозлары, асфальт һәм битум бар.

Энергетик ресурслар дәүләтне һич 15 % гына үти. Сардиниядә, Падан тигезлегендә һәм Урта Италиянең көнчыгыш яр буенда чикләнгән нефть запаслары Италиянең нефтьтагы ихтыяҗны 2 % гына үти. Табигый газ чыганаклары илнең экономикасына бик мөһим. Табигый газ Төньяк, Урта һәм Көньяк Аппенинда һәм Сицилиядә табылган.

Сугаштан соңгы елларда бик зур нефть чыганаклары табылды. Аларга өстәмә тагын битум сланецлары ачылды.

Халык[үзгәртү]

Демография[үзгәртү]

2008 елның ахырында Италиянең халык саны 60 млн кешедән арттырды. Хәзерге вакытты Италия Аурупа берлегендә дүртенче урында, ә бөтен илләр арасында ул 23-нче урында. Халыкның тыгызлыгы бер кв. кмга 199,2 кеше — Аурупа берлегендә бишенче урын. Иң бөек тыгызлык Италиянең төньягында урнашкан. X гасрыга кадәр илнең көньягы күп халыклы дип саналган. Әмма хәзерге вакытта киресенчә — илнең төньягы. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Италиядә озын экономик "бум" килеп чыкты. 1970 елларга кадәр туучылар саны сакланып калган иде, әмма тиздән туучылар саны халыкның җитештерүеннән дә кимеде. 2008 елда һәр бишенче ир кеше 65 яшьтән олырак иде. Купчеллек имиграциягә карамастан күп елларга беренче тапкыр 2000 елларда туучылар саны үсүе күренде.

Халык саны:

Халык структурасы

28 750 942 ир кеше һәм 30 713 702 хатын кыз (2011 елга).

Урта ел буенча

Барлыгы: 42,5 ел; ир кешеләр: 41,1 ел; хатын кызлар 44,1 ел (2007 елга).

Яшь буенча

0-дән 14-кә кадәр: 13,8 % (ир кешеләр 4 121 246/хатын кызлар 3 874 971); 15-тән 64-кә кадәр: 66,4 % (ир кешеләр 19 527 203/хатын кызлар 19 059 897); 65-тән һәм картырак: 19,9 % (ир кешеләр 4 823 244/хатын кызлар 6 741 172) (2007 елга).

Ел буе халыкның артуы

2004 елда урта еллык халык артуы 0,9 % күрсәтте (1971—1981 — 0,47 %, 1961—1971 — 0,77 %).

Фертильность коэффициенты

2008 елга Италиядә кушу нәтиҗәсендәге туу саны 1,41 күтәрелде.

Тел[үзгәртү]

Рәсми тел — итальян теле. Шулай ук Италиядә төрле итальян диалектлары бар. Бөтен диалектларны Төньяк, Урта һәм Көньяк бүлергә кабул ителгән. Хәзерге итальян телен дә диалект дип санап була. Шкл ук вакытта флорентия диалектында күберәк политика турында түгел, мәдәният турында сөйләшәләр.

Больцанода һәм Көньяк Тиролда рәсми тел булып шулай ук алман теле таныла, Горициядә һәм Триестада словен теле региональ статус булып таныла, ә Аоста үзәнендә — француз теле.

Кораллы көчләр[үзгәртү]

Италиянең кораллы көчләренә гаскәр, флот, һава гаскәре, карабинерлар керә.

2005 елның 1 гыйнвареннән хәрби йөкләмә бетерелде. Моңа кадәр призыв яше 18 яшьтән башланган һәм хөзмәт итү срогы 10 ай булган.

Frecce Tricolori

Сугышка сәләт булган халык (ир кешеләр): 15—49 яшь − 2001 елга 14 248 674;

Сугышка сәләт булган халык (ир кешеләр): 15—49 яшь хәрби хөзмәткә килә — 2001 елга 12 244 166;

Хәрби хөзмәт резервлары (һәр елны призыв яшенә җитә): 2001 елга 304 369 кеше;

Хәрби чыгымнар: $20,7 млрд, ягъни 1,7 % ВВП кую.

Дин[үзгәртү]

2003 елның 31 мартның мәгълүматлары буенча Рим-католик чиркәвенә 55 752 000 - 57 610 000 якын кеше килә (якынча 96,77 % Италиянең халкы), аларның арасында 33 - 38 % актив мәхәллә кешеләре бар; католикларның 10 % төрле чиркәү хезмәтләренә лаек.

Башка христиан деноминацияләре арасында Егованың шаһитләре, Православие, һ.б.

Сәнәгать[үзгәртү]

Италия — алга киткән индустриаль ил. Аның Тулай эчке продукты (ВВП) 1,8 трлн. евро тәшкил итә. Италиядә җир астыннан төрле казылма байлыклар табылса да, алар җитәрлек түгел. Валледә әз-мәз антрацит бар, Тосканада коллоид лигнитлар. Лигуриядә марганец табыла. Ә Апулиядәге бокситлар бетте дип әйтеп була. Сицилиядә битум, асфальт, калийлы һәм ташлы тоз табыла.

Италиянең энергетикасы зәгыйфь хәлдә — ул илнең ихтыяҗын 15% гына каплый. Сардиниядә, Тосканада, Умбриядә һәм Калабриядә әз-мәз таш күмер табыла. Күпмедер нефть Сицилиядә, үзәк Италияда һәм Падан үзәнендә (Падан үзәне — По елгасының буенда урнашкан) булса да бик әз — илнең ихтыяҗының хәттә 2% да каплый алмый инде. Падан үзәнендә газ бар һәм Адриатик дингезенең шельфында. Газ Аппенинда һәм Сицилиядә да табыла.

Ташкүмерне кайчандыр Эльба утравыннан алганнар, ләкин 1982-дә ул шахталарны яптылар.

Алга киткән өлкәләр: машина төзелеше (аеруча автомобильләр), электротехника, азык-төлек һәм җиңел индустрияләр, химия һәм нефтехимия (синтетик каучук, каустик сода, пластмассалар һ.б.) — бөтен дөньяга танылган ENI, FIAT, Alfa Romeo, Lancia, Benetton, Olivetti, Gucci, Montedison, Ferrari, Pirelli брендлары. Монда сәпитләр, автомобильләр, тракторлар (Татарстанда «New Holland» исемле Fiat брендын беләләр), кер юу машиналары, суыткычлар, цемент, тимер торбалар, компрессорлар (Русиядәге Газпром оешмасы да Италиядән кайтарткан «Nuovo Pignone» ширкәтенең газ турбиналарын куллана), резин тәгәрмәчләр (Pirelli), электр моторлар һәм генераторлар (Ansaldo мәсәлән). Кием, макарон, сыр, зәйтүн мае, томат соуслар турында әйткән дә юк инде…

Италиянең көньягында эшсезлек 3 тапкыр күбрәк. Төньякта күбесенчә фабрик-заводлар урнашкан, көньякта исә — фермалар, ашау-эчү фабрикалары, көньяк — күбрәк авыл хуҗылык ягы димәк.

Авыл хуҗалыгын алганда, Италия — томат, йөзем, зәйтүн, цитрус җимешләре һәм дөге үстерүе буенча Аурупада беренче урында тора.

Кошлар аулау[үзгәртү]

Илдә 710 мең аучы хисапка алынган. Алара арасында 60 көндә (аучылык сезоны) якынча 17 млн шәхес атыла. Монын белән популяциягә бик каты зыян ясыйлар.

Астрономиядә[үзгәртү]

Итәлиягә багышлап бер астероидка (477) Италия дигән исем куштылар. Ул 1901 елда итальян астрономы Луиджи Карнер белән ачылды.

Чыганаклар[үзгәртү]