Казан

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Казан
Байрак Герб
Байрак
Герб
Ил Русия
Республика Татарстан
Шәһәр округы Казан
Координаталар 55°47′27″т.к. 49°06′52″кч.о. / (G) (Я)
Эчке бүленеш 7 административ район
Мэр Илсур Метшин
Нигезләнде 1005
Беренче телгә алу 1391
Мәйдан 614,16 [1] км²
Мәркәз биеклеге 60 м
Халык саны Green Arrow Up Darker.svg1 145 435[1] кеше (2011)
Халык тыгызлыгы 1865 кеше/км²
Агломерация 1 560 000
Милли состав татарлар, руслар, чуашлар һ. б.
Дини состав мөселманнар, христианнар һ. б.
Этнохороним казанлы́
UTC UTC+4
Телефон коды 843
Почта индексы 420xxx
Рәсми сайт http://www.kzn.ru/ сылтама
(рус.)
Казан (Русия)
Red pog.png
Казан (Татарстан)
Red pog.png

Bu mäqäläneñ Latin älifbasındağı igezäge bar.

Казан (Qazan, Казань) – Татарстан Республикасының башкаласы, Русиянең икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе. Иделнең сул ягында, аңа Казансу кушылу урынында урнашкан зур порт. Шәһәрнең теркәлгән «Русиянең өченче башкаласы» бренды бар, шулай ук ярымрәсми рәвештә ул «Русия федерализмы үзәге (башкаласы)» һәм «бөтендөнья татарларының башкаласы» дип атала. 2005 елда Казан шәһәре 1000-еллыгын бәйрәм итте. 2013 елда Казанда XXVII Җәйге Универсиада, 2015 - су спорт төркемле Дөнья чемпионаты үткәрелә, ә 2018 елдагы Дөнья футбол чемпионаты шәһәр (Русиянең башка шәһәрләр белән) кабул итә.

Kazan-collage.jpg

Эчтәлек

[үзгәртү] Физик-географик характеристика

[үзгәртү] Урынлаштыру

Night aerial view of Kazan, Russia (2007).jpg

Иделнең сул ягында, аңа Казансу кушылу төшендә урнашкан. Географик координатлар («ноленче» километр): 55°47′т.к. 49°06′кч.о. / (G). Тирәнлек: 29 км, киңлек: 31 км. Шәһәрнең сәгать поясы - UTC+4, ләкин мәскәү вакыты.

[үзгәртү] Климат

Шәһәрнең климаты - уртача континенталь, суыклар һәм корылык еш очрашмыйлар. Казанга күбрәк көньяк һәм көнчыгыш җилләр өрә, җилсез һава уртача елда 13 тапкыр була. Кар капламы февраль һәм март айларында якынча 38 см. Иң салкын ай - гыйнвар (−11,6°C), иң эссе - июль (19,7°C), уртача еллык явым-төшем күләме – 550 мм. Иң яңгырлы ай – июнь (70 мм), ә иң аз санда явым-төшем мартта – 25 мм. 2010 елның 1 августында Казанда температур максимум - 39,0 °C теркәлгән. Минимум - 1942 елның 21 гыйнварендә (−46,8 °C) булган. Елда уртача җил көче 3,6 м/с була, ә һава дымлылыгы — 75 %.

[үзгәртү] Халык

[үзгәртү] Халык саны

Казан шәһәренең халык саны – 1,143 млн кеше, шәһәр мәйданы – 425,3 км2.

[үзгәртү] Халыкның үсеш күрсәткече

Казан халкының үсүе астагы исемлектә күрсәтелгән.

[үзгәртү] Милли состав

Казан – күпмилләтле шәһәр. Монда татарлар, руслар, чуашлар һ. б. милләтләр яши. Башкалада татарлар һәм урысларның саны якынча берүк (татарлар 47,5%, урыслар 48,8% ). Өченче урында Республикадагы кебек үк чуашлар, 4-5 урыннарда украиннар һәм әзериләр тора.

[үзгәртү] Дин

Казанда төрле дин вәкилләре яши. Мөселманнар һәм православ христианнар күпчелекне тәшкил итә. Шулай ук католиклар, яһүдиләр һ. б. дин вәкилләре бар.

[үзгәртү] Шәһәр исеме

Казан Кремле

Казан исеме барлыкка килүе хакында бик күп версияләр һәм риваятьләр бар:

  • "Казан" сүзеннән (котёл). Риваять буенча, хан үз хезмәтчесен су алырга җибәргән. Хезмәтче су алганда алтын казанны елгага төшергән. Шуннан соң елганы да, шәһәрне дә Казан дип йөртә башлаганнар.
  • Кайсыбер кешеләр елга исеме "каз" сүзеннән чыккан диләр. Аларның фикеренчә, борынгы заманларда елга янында казлар яшәгәннәр. Шуннан елгага Казан суы исеме бирелгән, соңыннан шәһәргә дә исем күчкән.
  • Башкорт филологы Җ. Киекбаев сүзләренчә, Казан исеме "каен" сүзеннән килә. Мәсәлән, Башкортстанда Казанлы исемле авыл бар. Киекбаев фикеренчә, бу исем элек Каенлы булган (авыл каеннар урманы эчендә тора).
  • Хәсән хан исеменнән.

[үзгәртү] Тарих

  • Казан шәһәре өч йөз ел дәвамында Идел буе Болгар дәүләтенең форпосты булып торган, аның исеменнән Борынгы Русь дәүләте белән икътисадый, сәүдә һәм мәдәни элемтәләргә кергән.
  • Аннан соңгы йөз елда Казан Алтын Урда дәүләте олысларының берсендә зур административ үзәккә әверелә. Биредә һөнәрчелек һәм халыкара сәүдә чәчәк аткан.
  • 1438 елдан 1552 елга хәтле Казан шәһәре Казан ханлыгының башкаласы булып торган.
  • 1552 елда Явыз Иван тарфыннан басып алына.
  • Бөек Петр вакытында, 1708 ел, Казан шәһәре Казан губерниясе башкаласы буларак санала, һәм шушы дәрәҗәне 200 ел саклап килә.
  • 1756 елның 7 августындагы патша указы буенча, Казан һәм Казан өязендәге 536 мәчетнең 418е җимерелә.
  • Соңгы 90 елда Казан шәһәре Татарстанның башкаласы булып тора.

[үзгәртү] Административ бүленү

Төп мәкалә: Казан районнары
Схема районов Казани.jpg
№ Район исеме Халык саны
(мең кеше)		 Мәйдан
(гектар)		 Мәгълүмат
1 Авиатөзелеш районы 110,1 3 891
2 Вахитов районы 83,3 2 582
6 Идел буе районы 218,8 11 577
3 Киров районы 107,2 10 879
4 Мәскәү районы 130,5 3 881
7 Совет районы 266,1 7 687
5 Яңа Савин районы 204,2 2 066

[үзгәртү] Мэр

Шәһәрнең башлыгы – мэр. 2005 елның 17 ноябреннән бу вазыйфаны Илсур Метшин башкара.

[үзгәртү] Икътисад

  • Шәһәрдә Россия авиация сәнәгатенең ике гиганты: вертолетлар ("КВЗ") һәм самолетлар чыгару ("КМПО", Горбунов ис. КАПО) предприятиеләре эшләп килә. ТУ-214 самолетының серияләп җыела башлавы, МИ-8 һәм МИ-17 вертолетларын җитештерү тора.
  • Полиэтилен, полиэтилен торбалар, синтетик суыткыч матдәләр, фенол, ацетон, нефть чыгаруда һәм газ киптерүдә кулланыла торган химик реагентлар чыгарган "Казаньоргсинтез".
  • Яңа медицина җиһазларын җитештерүне өйрәнү буенча немец партнерлары белән бергә медицина («КМИЗ») һәм оптика җиһазлары ("КОМЗ") предприятияләре, Италия җиһазларыннан файдаланып, синтетик югыч матдәләр чыгаруда "Нәфис" шактый уңышка иреште.
  • Промышленность предприятияләре тарафыннан 2004 елда 58,7 млрд. сумлык продукция җитештерелгән. Җитештерү күләме буенча "Казаноргсинтез" , "КВЗ" , "КМПО", "Пивоваренное объединение "Красный восток"-Солодовпиво" , "Нәфис-косметикс", ФГУП "С.П.Горбунов исемендәге КАПО", ТЭЦ-3 кебек оешмалар алдынгы урыннарда тора.
  • Казанда чит ил инвестицияләре белән 100 дән артык предприятие, чит ил юридик зат филиаллары һәм 150 фирма вәкиллеге теркәлгән. Шәһәрнең төп чит ил инвесторлары булып Швейцария, Кипр Республикасы, Германия, АКШ, Словения илләре санала.

[үзгәртү] Транспорт

[үзгәртү] Тимер-юлы вокзалы

Казан вокзалының төп бинасы

Вокзал комплексы шәһәрнең үзәк өлешендә урнаша һәм үзенә берничә бинаны кертә. Бер ел эчендә вокзал 8 миллион кешегә хезмәт күрсәтә.

[үзгәртү] ММЧ

[үзгәртү] Телевидение

Канал Телекомпания
1 «Первый канал»
2 «Татарстан — Яңа Гасыр»
3 «Россия—1»/«ГТРК Татарстан»
6 «СТС-Казан»
7 «Домашний»
10 «ТНТ»
11 «Эфир»/«РенТВ»
12 «НТВ»
21 «ТВ3»
27 «Россия-24»
29 «Звезда—KZN»
32 «Россия К (Культура)»/«Euronews»
35 «Пятый канал»
39 «ТВ Центр»
43 «Канал Disney»
47 «Муз-ТВ»/«БИМ-ТВ»
50 «Россия-2»

[үзгәртү] Мәгариф

[үзгәртү] Балалар бакчалары

Мәктәптән башта мәгарифне 282 балалар бакчасы тәшкил итә. Күбесенчә алар муниципалитет балансында торалар.

[үзгәртү] Урта белем

Урта белемне Казанда 178 мәктәп бирә, шулар арасында 36 гимназия һәм 9 лицей. Өстәмә мәгариф үзенә 49 музыкаль, 10 рәсем ясау һәм 43 спорт мәктәпләрен кертә.

[үзгәртү] Казан югары уку йортлары

КДУ

Төп мәкалә: Казан югары уку йортлары

Казанда 55 югары уку йорты эшли.

[үзгәртү] Казан дәүләт университеты

1804 елның 17 ноябрендә нигезләнгән. Шәкертләр арасында С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. И. Ульянов-Ленин, В. Хлебников кебек кешеләр булганнар.

Хәзерге вакытта университет үзенә 14 факультетны, А. М. Бутлеров исемендәге Химик институтны, көнчыгыш телләр институтын, тел институтын һәм шулай ук 2 филиалын (Яр Чаллы һәм Яшел Үзән) кертә. КДУда 40 белгечелек һәм 7 юнәлеш буенча ел саен 16 000 студент һәм 615 аспирант укый. Педагоглар саны 1137 кеше, шуларның арасында 208 профессор һәм фән докторлары, 585 доцент һәм фән кандидатлары.

[үзгәртү] А. Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университеты (КАИ)

Университет үзенә 9 факультетны, 58 кафедраны, 57 лабораторийны, 10 фәнни-техник үзәкне, 3 университет НИИ-ны кертә. Университетта 15 мең укучы өйрәнә.

[үзгәртү] Башка югары уку йортлары

[үзгәртү] Мәдәният

Казанда ел саен түбәндәге мәдәни чаралар уза:

  • Р. Нуриев исемендәге классик балетның халыкара фестивале.
  • Фёдор Шаляпин исемендәге халыкара опера фестивале.
  • Мөселман киносының «Алтын Мөнбәр» халыкара фестивале.
  • Халыкара "Дөнья яратылышы" музыкаль фестивале.

[үзгәртү] Театрлар

[үзгәртү] Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академик театры

Камал театры.jpg

Театр 1906 елның 22 декабрендә ачылган дип санала, чөнки бу көнне халык алдында беренче татар театры уйнала. 1922 елдан алып театрның үз бинасы барлыкка килә. Театрның хәзерге бинасы 1987 елда ачыла.

[үзгәртү] Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры

[үзгәртү] Халыкара эшчәнлек

[үзгәртү] Климат

[үзгәртү] Спорт

[үзгәртү] Кардәш шәһәрләр

  • Алмания байрагы Брауншвейг, Германия, 1988 елдан
  • АКШ байрагы Брайан Колледж Стэйшн, АКШ, 1990 елдан
  • Төркия байрагы Эскишехир, Төркия, 1990 елдан
  • Төркия байрагы Балыкесир, Төркия, 1990
  • Мисыр байрагы Провинция Аль-Мануфия, Египет, 1997 елдан
  • Мисыр байрагы Губерния Кальюбия, Египет, 2001 елдан
  • Һиндстан байрагы Хайдерабад, Индия, 2001 елдан
  • Италия байрагы Урбино, Италия, 2001 елдан
  • Кытай байрагы Ханчжоу, Китай, 2002 елдан
  • Төркия байрагы Истанбул, Төркия, 2002 елдан
  • Латвия байрагы Юрмала, Латвия, 2002 елдан
  • Төркия байрагы Анталья, Төркия, 2003 елдан
  • Болгария байрагы Шумен өлкәсе, Болгария, 2003 елдан
  • Иран байрагы Тебриз, Тәһран, 2009 елдан

[үзгәртү] Партнёр шәһәрләр

[үзгәртү] Мосафирханәләр

Төп мәкалә: Казан мосафирханәләре

[үзгәртү] Фотогалерея

  • Kazan kremlin at night.JPG
  • Kazan.jpg
  • Central shopping street, Kazan.JPG
  • Night aerial view of Kazan, Russia (2007).jpg
  • Kazan state museum 13 11 05.JPG
  • Shalyapin Palace Hotel, Kazan 13 11 05.JPG
  • Kazan city administration.JPG
  • 1 May square Kazan.JPG
  • Solomin Palace Kazan.jpg
  • Kazan church near kremlovskaya.jpg
  • Kazan church.jpg
  • Soyembika3.JPG
  • Kazan building in kremlin.jpg
  • Fizkorpus and kriogenka.jpg
  • Spasski Tower.JPG
  • Bridge over Bolaq.JPG
  • SoltanMosque.JPG
  • Kamal theatre.jpg
  • Tuqay street and Soltan mosque minaret.JPG
  • Kazan Ophthalmological clinic.jpg

[үзгәртү] Моны да карагыз

[үзгәртү] Сылтамалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Дәүләт статистиканың федераль хезмәте
Commons-logo.svg Викиҗыентыкта? Kazan
к·б·ү
Казан
Тарих, Икътисад, Транспорт, Фән, Истәлекле урыннар, Спорт
Районнар Авиатөзелеш | Вахитов | Киров | Мәскәү | Яңа Савин | Идел буе | Совет | Бистәләр: Әки, Борисоглебск, Боровое Матюшино, Кадыш, Константиновка, Нагорный, Усад, Щербаково Flag of Kazan (Tatarstan).png
Мәдәният Театрлар | Кино | Музейлар | Цирк
Green star boxed.svg
 Бу мәкалә Татар Википедиясенең сайланган мәкаләләр рәтенә керә.
Чыганагы — "http://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Казан&oldid=546082"
Шәхси кораллар
Исемнәр мәйданы

Төрләр
Хәрәкәт
Күчү
катнашу
Кораллар
Башка телләрдә