Казан

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Казан

Казань
Soyembika3.JPG
Байрак Герб
Байрак Герб
Ил Русия
Республика Татарстан
Шәһәр бүлгесе Казан
Координаталар 55°47′27″ т. к. 49°06'52" кч. о. (G) (Я)
Эчке бүленеш 7 административ район
Мэр Илсур Метшин
Нигезләнде 1005
Беренче телгә алу 1391
Мәйдан 614,16 [1] км²
Мәркәз биеклеге 60 м
Халык саны Green Arrow Up Darker.svg1 145 435[1] кеше (2011)
Халык тыгызлыгы 1865 кеше/км²
Агломерация 1 560 000
Милли состав татарлар, руслар, чуашлар һ. б.
Дини состав мөселманнар, христианнар һ. б.
Этнохороним казанлы́
UTC UTC+4
Телефон коды +7 843
Почта индексы 420xxx
Рәсми сайт http://www.kzn.ru/ ссылка
(рус.) Калып:Ref-tat
Бүләкләр Ленин ордены
Казан (Россия)
Red pog.png
Казан (Татарстан)
Red pog.png

Казан (рус. Казань) – Татарстан Республикасының башкаласы, Русиянең икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе. Иделнең сул ягында, аңа Казансу кушылу урынында урнашкан зур порт.

Шәһәрнең теркәлгән «Русиянең өченче башкаласы» бренды бар, шулай ук ярымрәсми рәвештә ул «Русия федерализмы үзәге (башкаласы)» һәм «бөтендөнья татарларының башкаласы» дип атала. 2005 елда Казан шәһәре 1000-еллыгын бәйрәм итте. 2013 елда Казанда XXVII Җәйге Универсиада, 2015 — су спорт төркемле Дөнья чемпионаты үткәрелә, ә 2018 елдагы Дөнья футбол чемпионаты шәһәр (Русиянең башка шәһәрләр белән) кабул итә.

Физик-географик сыйфатлама[үзгәртү]

Урынлаштыру[үзгәртү]

Иделнең сул ягында, аңа Казансу кушылу төшендә урнашкан. Географик координатлар («ноленче» километр): 55°47′ т. к. 49°06′ кч. о. / 55.79083° т. к. 49.11450° кч. о. / 55.79083; 49.11450 (G) (O). Тирәнлек: 29 км, киңлек: 31 км. Шәһәрнең сәгать поясыUTC+4, ләкин мәскәү вакыты.

Казаннан эре шәһәрләр кадәр ераклыгы (автоюллар буенча)[2]
Санкт-Петербург ~ 1559 км
Ярославль ~ 767 км
Йошкар-Ола ~ 146 км
Архангельск ~ 1339 км
Сыктывкар ~ 820 км
Глазов ~ 580 км
Киров ~ 395 км
Түбән Тагил ~ 1119 км
Пермь ~ 682 км
Ижау ~ 401 км
Яшел Үзән ~ 39 км
Чабаксар ~ 164 км
Түбән Новгород ~ 402 км
Мәскәү ~ 830 км
Роза ветров
Нократ Аланы ~ 170 км
Яр Чаллы ~ 237 км
Чиләбе ~ 945 км
Екатеринбург ~ 1060 км
Саранск ~ 431 км
Пенза ~ 572 км
Украина байрагы Харьков ~ 1432 км
Сембер ~ 267 км
Самар ~ 509 км
Сарытау ~ 713 км
Уфа ~ 523 км
Ырынбур ~ 800 км
Казакстан байрагы Актүбә ~ 963 км

Шәһәр көнбатыш, үзәк һәм көньяк-көнбатыш өлешләрендә Идел елгасына чыга, яр буе сызыгы — 15 километр. Казанның көнбатыш читендә Идел аша күпер бар. Казансу елгасы төньяк-көнчыгыштан көнбатышка ага һәм шәһәрне ике тиң диярлек өлешкә бүлә. Казансу аша биш күпер вә дамба төзелгән, шулай ук елга астында Казан метрополитенының Үзәк сызыгы бара.

Шәһәр өске йөзенең үзенчәлеге — тигезле-үрле. Шәһәрнең үзәгендә Болак арты, Кабан алды, Кабан арты түбәнле тигезлекләр, Арча кыры калкулы тигезлек, һәм аерым үрләр (Кирмән, һ.б.) бар. Көньякка һәм көньяк-көнчыгышка таба шәһәр территориясе күтәрелә бара, шуңа күрә түбәнле Таучык, Әзин, Нагорный, Дәрвишләр торак массивлары елга арты өлешеннән уртача 20-40 метрга зуррак биеклекләрдә урнашалар. Елга арты өлешендә Җилантауны һәм шәһәр төньягындагы бистәләрнең үрләрне аерылып торалар.

Климат[үзгәртү]

Шәһәрнең климаты - уртача континенталь, суыклар һәм корылык еш очрашмыйлар. Казанга күбрәк көньяк һәм көнчыгыш җилләр өрә, җилсез һава уртача елда 13 тапкыр була. Кар капламы февраль һәм март айларында якынча 38 см. Иң салкын ай - гыйнвар (−11,6 °C), иң эссе - июль (19,7 °C), уртача еллык явым-төшем күләме – 550 мм. Иң яңгырлы ай – июнь (70 мм), ә иң аз санда явым-төшем мартта – 25 мм. 2010 елның 1 августында Казанда температур максимум - 39,0 °C теркәлгән. Минимум - 1942 елның 21 гыйнварендә (−46,8 °C) булган. Елда уртача җил көче 3,6 м/с була, ә һава дымлылыгы — 75 %.

Казан климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек
Абсолют максимум, °C 3,8 5,2 14,0 29,5 33,8 37,5 38,9 39,0 32,3 23,4 15,0 6,1
Уртача максимум, °C −7,2 −6,7 −0,2 10,2 19,0 23,5 25,5 22,9 16,3 8,1 −1 −5,8
Уртача температура, °C −10,4 −10,2 −4 5,5 13,3 18,1 20,2 17,6 11,7 4,8 −3,4 −8,5
Уртача минимум, °C −13,5 −13,3 −7,3 1,6 8,2 13,3 15,5 13,3 8,2 2,2 −5,6 −11,4
Абсолют минимум, °C −46,8 −39,9 −31,7 −25,6 −6,5 −1,4 2,6 1,6 −5,4 −23,4 −36,6 −43,9
Явым-төшем нормасы, мм 40 33 32 31 41 63 65 60 51 53 46 43

Халык[үзгәртү]

Халык саны[үзгәртү]

Казан шәһәренең халык саны – 1,143 млн кеше, шәһәр мәйданы – 425,3 км².

Халыкның үсеш күрсәткече[үзгәртү]

Казан халкының үсүе астагы исемлектә күрсәтелгән.

Милли состав[үзгәртү]

Казан – күпмилләтле шәһәр. Монда татарлар, руслар, чуашлар һ. б. милләтләр яши. Башкалада татарлар һәм урысларның саны якынча берүк (татарлар 47,6%, урыслар 48,6% ). Өченче урында Республикадагы кебек үк чуашлар, 4-5 урыннарда украиннар һәм әзериләр тора.

Милләт 1897[3] 1939[4] 1970[5] 1979[5] 1989[5] 2002[6] 2010[7]
руслар 73,4% 65,2% 60,2% 58,0% 54,7% 48,7% 48,6%
татарлар 22,0% 30,0% 35,3% 37,8% 40,5% 47,5% 47,6%
чуашлар 0,4% 1,0%  ?  ? 1,1% 0,8% 0,8%

Дин[үзгәртү]

Казанда төрле дин вәкилләре яши. Мөселманнар һәм православ христианнар күпчелекне тәшкил итә. Шулай ук католиклар, яһүдиләр һ. б. дин вәкилләре бар.

Шәһәр исеме[үзгәртү]

Казан исеме барлыкка килүе хакында бик күп версияләр һәм риваятьләр бар:

  • "Казан" сүзеннән (котёл). Риваять буенча, хан үз хезмәтчесен су алырга җибәргән. Хезмәтче су алганда алтын казанны елгага төшергән. Шуннан соң елганы да, шәһәрне дә Казан дип йөртә башлаганнар.
  • Кайсыбер кешеләр елга исеме "каз" сүзеннән чыккан диләр. Аларның фикеренчә, борынгы заманларда елга янында казлар яшәгәннәр. Шуннан елгага Казан суы исеме бирелгән, соңыннан шәһәргә дә исем күчкән.
  • Башкорт филологы Җ. Киекбаев сүзләренчә, Казан исеме "каен" сүзеннән килә. Мәсәлән, Башкортстанда Казанлы исемле авыл бар. Киекбаев фикеренчә, бу исем элек Каенлы булган (авыл каеннар урманы эчендә тора).
  • Хәсән хан исеменнән.

Тарих[үзгәртү]

  • Казан шәһәре өч йөз ел дәвамында Идел буе Болгар дәүләтенең форпосты булып торган, аның исеменнән Борынгы Русь дәүләте белән икътисадый, сәүдә һәм мәдәни элемтәләргә кергән.
  • Аннан соңгы йөз елда Казан Алтын Урда дәүләте олысларының берсендә зур административ үзәккә әверелә. Биредә һөнәрчелек һәм халыкара сәүдә чәчәк аткан.
  • 1438 елдан 1552 елга хәтле Казан шәһәре Казан ханлыгының башкаласы булып торган.
  • 1552 елда Явыз Иван тарафыннан басып алына.

Административ бүленү[үзгәртү]

Next.svg Төп мәкалә: Казан районнары
Схема районов Казани.jpg
Район исеме Халык саны
(мең кеше)
Мәйдан
(гектар)
Мәгълүмат
1 Авиатөзелеш районы 110,1 3 891
2 Вахитов районы 83,3 2 582
6 Идел буе районы 218,8 11 577
3 Киров районы 107,2 10 879
4 Мәскәү районы 130,5 3 881
7 Совет районы 266,1 7 687
5 Яңа Савин районы 204,2 2 066

2010 елда түбәндәге районнарының администрацияләре берләштерелгән:[9]

  • Яңа Савин һәм Авиатөзелеш (Яңа Савин районы администрациясе нигезендә)
  • Идел буе һәм Вахитов (Идел буе районы администрациясе нигезендә)
  • Мәскәү һәм Киров (Мәскәү районы администрациясе нигезендә)

Мэр[үзгәртү]

Шәһәрнең башлыгы – мэр, ул шәһәр думасы депутлары тарафыннан үз әгъзалары саныннан сайланыла. 2005 елның 17 ноябреннән бу вазыйфаны Илсур Метшин башкара.

Үз сессияләрен шәһәр думасы шәһәр рәтүше бинасына үткәрә. Шәһәр думасы Казанның норма чыгару органы булып тора, сайлаулар 5 елга бер тапкыр уздырылалар.[10] Шәһәр думасы рәисе — мэр, аннан башка Дума Президумына ике мэр урынбасары, яшь буенча иң олы депутат һәм җиде комиссияләрнең башлыклары керәләр.

Икътисад[үзгәртү]

Казан — Русиянең иң зур сәнәгый, финанс, сәүдә һәм туристик үзәкләрненнән берсе. Тулаем шәһәр продукты күләме 2013 елда 486 млрд сумны, төяп җибәрелгән тауарлар күләме 254 миллиард сум, ваклап сату тауар әйләнеше 410 миллиард сум тәшкил иткән.[11]

Шәһәрнең сәнәгый нигезен машиналар төзү, химия вә нефтехимия, биңел вә азык-төлек сәнәгатьләре тәшкил итәләр. Казанның иң эре ширкәтләре — «Казаноргсинтез» химия комлексы (полиэтилен, полиэтилен торбалар, синтетик суыткыч матдәләр, фенол, ацетон, нефть чыгаруда һәм газ киптерүдә кулланыла торган химик реагентларны чыгара), Русиядә иң иске Казан дары заводы һәм Русиядә сирәк очрый торган өч авиацион сәнәгате ширкәтләренең кластеры — очкыларны җитештерә торган С. П. Горбунов исемле КАҖБ (Ту-160 исемле дөньяда иң зур, авыр һәм куәтле стратегик бомбга тотучының җитештерүчесе), боралакларны җитештерә торган Казан боралак заводы һәм йөрткечләрне җитештерә торганКМҖБ.

  • Яңа медицина җиһазларын җитештерүне өйрәнү буенча алман партнерлары белән бергә медицина («КМИЗ») һәм оптика җиһазлары ("КОМЗ") предприятияләре, Италия җиһазларыннан файдаланып, синтетик югыч матдәләр чыгаруда "Нәфис" шактый уңышка иреште.
  • Сәнәгать ширкәтләре тарафыннан 2004 елда 58,7 млрд. сумлык продукция җитештерелгән. Җитештерү күләме буенча "Казаноргсинтез" , "КВЗ" , "КМПО", "Пивоваренное объединение "Красный восток"-Солодовпиво" , "Нәфис-косметикс", ФГУП "С.П.Горбунов исемендәге КАПО", ТЭЦ-3 кебек оешмалар алдынгы урыннарда тора.
  • Казанда чит ил инвестицияләре белән 100 дән артык предприятие, чит ил юридик зат филиаллары һәм 150 фирма вәкиллеге теркәлгән. Шәһәрнең төп чит ил инвесторлары булып Швейцария, Кипр Республикасы, Германия, АКШ, Словения илләре санала.

Сатудан килгән акча буенча Русиядә беренче 500ендә торган 6 ширкәтнең штаб фатиры Казанда урнашкан. Шәһәр эшкуарлык үзкләренең гомуми мәйданы 330 мең м²-ны тәшкил итә, шул исәптә 127 мең² м «A» һәм «B» сыйныфларга карый.[12] Үз банкларының берләштерелгән капиталы күләме буенча Казан, Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан гына калышып, өченче урында тора.[13]

Транспорт[үзгәртү]

Тимер-юлы вокзалы[үзгәртү]

Моны карагыз: Казан-1, Казан-2

Казан вокзалының төп бинасы

Вокзал комплексы шәһәрнең үзәк өлешендә урнаша һәм үзенә берничә бинаны кертә. Бер ел эчендә вокзал 8 миллион кешегә хезмәт күрсәтә. Казан шәһәр яны электр поездларының соңгы пунктлары Яшел Үзән, Канаш, Сергач, Түбән Новгород (Мәскәү юнәлеше), Арча, Нократ Аланы, Ижау (Ижау юнәлеше), Буа булып торалар.

1974 елда шәһәрнең төньягында яңа вокзал төзелеше башланды, 1976 елда төзелгән диярлек карказа ташлаган иде һәм утыз артык ел эчендә бу "озак төзү" булып кала иде. 20102011 елларда иске бинасын җимереп бетерәләр һәм яңа вокзал бинасын төзәләр, ачылышы 2012 елның 5 августта үтте.

Автомобиль транспорты[үзгәртү]

Шәһәр аша М7 «Идел» (МәскәүВладимирНижгарЧабаксар — Казан — Уфа), Р175 (Йошкар-ОлаЯшел Үзән — Казан), Р239 «Ырынбур тракты» (Казан — ЧистайӘлмәтЫрынбур), Р241 (Казан — БуаСембер) автоюллар баралар.

Елга транспорты[үзгәртү]

Моны карагыз: Казан Елга порты, Qazan Yılğa portı
Казан елга порты Идел елгасы сул ярының 1310 километрда урнашкан. Рәсәйнең иң эре елга портларының берсе булып тора, Рәсәй Бердәм тирәнсу системасы буенча Балтыйк, Ак, Каспий, Азов, Кара диңгезләре белән бәйләнгән, 5-диңгезле порты булып тора.

Вокзал шәһәрара круиз суднолар пассажирларга да, шәһәр яны юнәлешләргә дә (Кама Тамагы, Тәтеш, Болгар, Печище, Зөя, Садовая) хезмәт күрсәтә.

Иҗтимагый транспорт[үзгәртү]

Метро[үзгәртү]

Моны да карагыз: Казан метросы

Казан метрополитен 2005 елның 27 августында Казанның меңъеллыгын билгеләнгәндә ачыла. Хәзер ун станциядә тора: Авиатөзелеш, Төньяк вокзал, Яшьлек,«Кәҗә бистәсе», «Кремль», «Тукай мәйданы», «Сукно бистәсе», «Әмәт», «Горки», «Җиңү проспекты». 2013 елның 9 маенда «Яшьлек», «Төньяк вокзалы» һәм «Авиатөзелеш» метро станцияләре ачылды.

ММЧ[үзгәртү]

Телевидение[үзгәртү]

Канал Телекомпания
1 «Первый канал»
2 «Татарстан — Яңа Гасыр»
3 «Россия—1»/«Татарстан ДТРК»
6 «СТС-Казан»
7 «Домашний»
10 «ТНТ»
11 «Эфир»/«РенТВ»
12 «НТВ»
21 «ТВ3»
27 «Россия-24»
29 «Звезда—KZN»
32 «Россия К (Культура)»/«Euronews»
35 «Пятый канал»
39 «ТВ Центр»
43 «Канал Disney»
47 «Муз-ТВ»/«БИМ-ТВ»
50 «Россия-2»

Мәгариф[үзгәртү]

Балалар бакчалары[үзгәртү]

Мәктәптән башта мәгарифне 282 балалар бакчасы тәшкил итә. Күбесенчә алар муниципалитет балансында торалар.

Урта белем[үзгәртү]

Урта белемне Казанда 178 мәктәп бирә, шулар арасында 36 гимназия һәм 9 лицей. Өстәмә мәгариф үзенә 49 музыкаль, 10 рәсем ясау һәм 43 спорт мәктәпләрен кертә.

Казан югары уку йортлары[үзгәртү]

Төп мәкалә: Казан югары уку йортлары

Казанда 55 югары уку йорты эшли.

Казан дәүләт университеты[үзгәртү]

1804 елның 17 ноябрендә нигезләнгән. Шәкертләр арасында С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. И. Ульянов-Ленин, В. Хлебников кебек кешеләр булганнар.

Хәзерге вакытта университет үзенә 14 факультетны, А. М. Бутлеров исемендәге Химик институтны, көнчыгыш телләр институтын, тел институтын һәм шулай ук 2 филиалын (Яр Чаллы һәм Яшел Үзән) кертә. КДУда 40 белгечелек һәм 7 юнәлеш буенча ел саен 16 000 студент һәм 615 аспирант укый. Педагоглар саны 1137 кеше, шуларның арасында 208 профессор һәм фән докторлары, 585 доцент һәм фән кандидатлары.

А. Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университеты (КАИ)[үзгәртү]

Университет үзенә 9 факультетны, 58 кафедраны, 57 лабораторийны, 10 фәнни-техник үзәкне, 3 университет НИИ-ны кертә. Университетта 15 мең укучы өйрәнә.

Башка югары уку йортлары[үзгәртү]

Мәдәният[үзгәртү]

Казанда ел саен түбәндәге мәдәни чаралар уза:

  • Р. Нуриев исемендәге классик балетның халыкара фестивале.
  • Фёдор Шаляпин исемендәге халыкара опера фестивале.
  • Мөселман киносының «Алтын Мөнбәр» халыкара фестивале.
  • Халыкара "Дөнья яратылышы" музыкаль фестивале.

Театрлар[үзгәртү]

Камал театры.jpg

Театр 1906 елның 22 декабрендә ачылган дип санала, чөнки бу көнне халык алдында беренче татар театры уйнала. 1922 елдан алып театрның үз бинасы барлыкка килә. Театрның хәзерге бинасы 1987 елда ачыла.

Музейлар[үзгәртү]

ТР милли музее
ТР дәүләт сынлы сәнгать музее
Габдулла Тукайның Әдәби музее

1996 елда шәһәр читендә - Гвардия урамында ачылган була. 2010 елда музейга юкка чыгу куркынычы янагач, Татарстанның иҗат берлекләре җитәкчеләре республика һәм шәһәр җитәкчелегенә уникаль күргәзмәне саклап калу үтенече белән мөрәҗәгать итәләр. 2011 елда Казан мэры Илсур Метшин патронажлыгында Бауман урамында бирелгән бинага реконструкция башлана[14]. 2013 елның 26 июнендә Казанның үзәгендә музей-галереяның яңа бинасы ачыла.[15]

Халыкара эшчәнлек[үзгәртү]

Спорт[үзгәртү]

Эре халыкара ярышлар[үзгәртү]

Кардәш шәһәрләр[үзгәртү]

  • Алмания байрагы Брауншвейг, Германия, 1988 елдан
  • АКШ байрагы Брайан Колледж Стэйшн, АКШ, 1990 елдан
  • Төркия байрагы Эскишехир, Төркия, 1990 елдан
  • Төркия байрагы Балыкесир, Төркия, 1990
  • Мисыр байрагы Әль-Мануфия провинциясе, Мисыр, 1997 елдан
  • Мисыр байрагы Кальюбия губернасы, Мисыр, 2001 елдан
  • Һиндстан байрагы Хайдерабад, Һиндстан, 2001 елдан
  • Италия байрагы Урбино, Италия, 2001 елдан
  • Кытай байрагы Ханчжоу, Кытай, 2002 елдан
  • Төркия байрагы Истанбул, Төркия, 2002 елдан
  • Латвия байрагы Юрмала, Латвия, 2002 елдан
  • Төркия байрагы Анталья, Төркия, 2003 елдан
  • Болгария байрагы Шумен өлкәсе, Болгария, 2003 елдан
  • Иран байрагы Тебриз, Тәһран, 2009 елдан

Партнёр шәһәрләр[үзгәртү]

Мосафирханәләр[үзгәртү]

Фотогалерея[үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү]