Кыпчак телләре

Төрки телләр картасы

Төрки телләр картасы

Кыпчак телләре картасы:
*  болгар-кыпчак телләре 
*  сары-кыпчак телләре 
*  казах-ногай телләре 

Кыпчак телләре (төньяк-көнбатыш төркем, тау-төркем һ.б.) - төрки телләр гаиләсенең иң эре төркемнәренең берсе (11 телдән тора). Кыпчак телләре борынгы кыпчаклар кулланган кыпчак теленнән барлыкка чыкканнар.

Кыпчак телләренең төп үзәнчәлеге - башка төрки телләрдәге "аг(ъ)" кыпчак "ау" яки "ай" иҗекләренә үзгәрүе, һәм шуннан охшаш авазларга күчүе: төрекчә "dağ" - татарча, башкортча "тау" - кыргызча "тоо" (караим-кырымтатар телләрендә кирегә кайта ала: кырымтатар "дагъ")

Төркемчәләре

Сары-кыпчак телләре (половец-кыпчак телләре)

Половец (сары-кыпчак) теленнән чыгалар. Бу төркемчәнең төп үзәнчелеге - угыз телләренә якынлык. О.А. Мудрак буенча, үзен дә ике төркемчәгә бүлергә мөмкин:

• Караим-кырымтатар телләре: аларның төп үзәнчелеге - "аг(ъ)"ның кирегә үзгәрүе (дагъ)

• караим теле
• кырымтатар теле

Әмма ул телләр диалектлары башка төрки телләр төркемнәренә керә ала: кырымтатар теленең төньяк диалекты - кыпчак-ногай төркемчәсенә, көньяк-кырымтатар теле - төрек теленең диалекты, димәк, угыз телләренә керә.

• Кумык-карачай-балкар телләре: аларның төп үзәнчелеге - кайбер позицияләрдә изәфет (өченче затның кушымчасының булуы, мәсәлән, татар телендә "Казан шәһәре, башкорт телендә "илһам шишмәһе) юклыгы, мәсәлән, үзатлыкларда: къарачай-малкъар тил

• кумык теле
• карачай-балкар теле
• сары-кыпчак теле†
• мәмлүк-кыпчак теле†

Идел-кыпчак телләре

Бу төркемчәнең төп үзәнчелеге - иренләнгән сузыкларның алмашуы

• татар теле
• башкорт теле

Бу төркемчәнең бергәлеге белән бөтен галимнәр түгел риза. О.А. Мудрак татар телен сары-кыпчак, башкорт телен ногай төркемчәсенә керткән. Әмма үзе ул бу бүленештән кире каккан, бу гипотезаны Анна Дыбо тота.

Ногай-кыпчак телләре

Төп үзәнчелеге - с-ш күчмә хәрәкәте.

• искеногай сөйләм теле (мөстәкыйль сөйләмнәргә бүленү кадәр ногай теле)
• казакъ теле
• әстерхан-татар теле
• каракалпак теле
• кыпчак-үзбәк диалектлары
• йорт диалекты
• алабуга диалекты
• кырымтатар теленең төньяк диалекты
• фәргән-кыпчак теле
• көньяк-кыргыз диалектлары (өлештән)

Чыганаклар

• Рус Википедиясе