Латинлаштыру

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
(Латинизация битеннән юнәлтелде)
Моңа күчү: навигация, эзләү

Латинизация1920-1930-елларда үткәрелгән ССРБ халыклары әлифбаларның латин язуына күчерү буенча кампаниясе.

Тарих[үзгәртү]

Латинзация, беренче чиратта, гарәп язуын кулланылган әлифбалардан башлаганнар. Латин әлифбасына күчү хәрәкәте 1921 елда Азәрбайҗанда һәм Төньяк Кавказда башлана. 1926 елда Бакыда беренче тюркология съезды була, шул съездта латинизация буенча Азәрбайҗан тәҗрибәсен Совет Берлегенең башка республикалираныда һәм автономияле өлкәләрдә куллану кирәклеге турында караны кабул ителә. Шул эшен өстендә җитәкчелек итергә өчен Яңа төрки әлифбасының Бөтенсоюз үзәк комитеты (рус. Всесоюзный центральный комитет нового тюркского алфавита, ВЦК HTA) оештырыла. Комитетының беренче пленумда 33 хәрефтән торган төрки халыкларның берләштергелгән әлифбасы проектын кабул итә.[1]

1930-елларның ахырына ССРБ телләрнең күпчелеге латин язуы нигезенә күчерелә.

Түбәндәге телләр өчен латинлаштырылган әлифбалар яки (әлифбасыз телләр өчен) яңа әлифбалар булдырылалар:

  1. Абаза теле
  2. Абхаз теле
  3. Авар теле
  4. Адыг теле
  5. Азәрбайҗан теле
  6. Алтай теле
  7. Ассирия теле
  8. Башкорт теле
  9. Белуҗ теле
  10. Бурят теле
  11. Вепс теле
  12. Даргин теле
  13. Дунган теле
  14. Яһуд-таҗик теле
  15. Ижора теле
  16. Ингуш теле
  17. Ительмен теле
  1. Кабарда-чиркәс теле
  2. Казакъ теле
  3. Калмык теле
  4. Каракалпак теле
  5. Карачай-балкар теле
  6. Карел теле
  7. Кет теле
  8. Кыргыз теле
  9. Кытай теле
  10. Коми теле
  11. Коряк теле
  12. Кырымтатар теле
  13. Крымчак теле
  14. Кумандин теле
  15. Комык теле
  16. Курд теле
  17. Лаз теле
  1. Лак теле
  2. Лезгин теле
  3. Манси теле
  4. Молдав теле
  5. Нанай теле
  6. Ненец теле
  7. Нивх теле
  8. Нугай теле
  9. Осетин теле
  10. Фарсы теле
  11. Саам теле
  12. Селькуп теле
  13. Табасаран теле
  14. Таҗик теле
  15. Талыш теле
  16. Татар теле
  17. Тат теле
  1. Төркмән теле
  2. Удэге теле
  3. Удин теле
  4. Уйгыр теле
  5. Үзбәк теле
  6. Хакас теле
  7. Хант теле
  8. Цахур теле
  9. Чечен теле
  10. Чукот теле
  11. Шор теле
  12. Шугнан теле
  13. Эвенк теле
  14. Эвен теле
  15. Эскимос теле

Алеут, гарәп, корея, удмурт, мордва һәм мари телләре өчен латин әлифбасы проектлары төзеләләр, ләкин алар гамәлдә кулланылмаганнар.

Рус әлифбасының латинлаштыру[үзгәртү]

Моны да карагыз: Рус латиницасы#Совет проекты

1929 елда РСФСР халык мәгариф комиссариаты урыс алфавитның латинизация мәсьәләне тикшерү буенча комиссияне оештырды. Комиссия составына 13 кеше керде: Н. Ф. Яковлев (җитәкче), А. М. Сухотин, Л. И. Жирков, А. М. Пешковский, Н. М. Каринский, С. И. Абакумов, В. И. Лыткин (беренче коми милләтле лингвист). 1930 елның гыйварында комиссия үз эшне тәмамланды. Йомгак документы (аның астында А. Пешковский гына имза куймады) өч вариантны тәкъдим итте; алар бер-берсеннән «ы», «ё», «ю», «я» һәм «ь» хәрефләрнең белдерүе белән аерылып торганнар. 1930 елның 25 гыйварында Сталин җитәкчелегендә ЦК ВКП(б) Политбюросы бу мәсьәлә тикшерүне туктатырга йөкләмәне бирде.

Моны да карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

Литература[үзгәртү]

  • В. М. Алпатов, 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. — М., 2000.

Тышкы сылтамалар[үзгәртү]