Польша

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Польша Җөмһүрияте
Flag of Poland.svg Польша гербы
Байрак Илтамга
Ил көе: «Домборвский мазуркасы»
EU-Poland.svg
Рәсми тел поляк теле[1]
Башкала Варшава
Эре шәһәрләр Варшава, Лодзь, Краков, Вроцлав, Познань
Идарә итү формасы Парламент җөмһүрияте
Президент
Премьер-министр
Сейм маршалы
Сенат маршалы
Бронислав Коморовский
Эва Копач
Радослав Сикорский
Богдан Борусевич
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты
дөньяда 69-нчы
312 679 км²
3,07
Халык саны
• Бәя (2013)
• Җанисәп (2014)
Халык тыгызлыгы

38 383 809[2][3] кеше (33-нче)
38 483 957[4] кеше
123 кеше/км²
ТЭП (САМП)
  • Барлыгы (2012)
  • Кеше башына

854,191 млрд.[5] $
ТЭП (номинал)
  • Барлыгы (2012)
  • Кеше башына

489,795 млрд.[5] $
12 708[5] $
КПҮИ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0,821[6] (бик югары) (39-нчы)
Акча берәмлеге Польша злотые (PLN)
Интернет домены .pl
ISO коды PL
ХОК коды POL
Телефон коды +48
Сәгать поясы CET (UTC+1, җәен UTC+2)

Координатлар: 52°13′00″ т. к. 21°02′00″ кч. о. / 52.21667° т. к. 21.03333° кч. о. / 52.21667; 21.03333 (G) (O)

Польша (польча Polska, рәсми исеме Польша Җөмһүрияте́, польча Rzeczpospolita Polska — Жечпосполита Польска) — Үзәк Аурупада урнашкан дәүләт. Польша башкаласы — Варшава.

Исеме[үзгәртү]

Төгәл рәсми исеменең тәрҗемәсе — Поляк Республикасы, чөнки Polska — поляк дигәнне аңлата (лат. Respublica PolonaPolonia (Польша) түгел) [7]. Рәсми исемендә хәзерге поляк сүзе «republika» (республика) кулланылмый, ә искергән «Rzeczpospolita» (Жечпоспо́лита) сүзе кулланыла.

Польша сүзе борынгы славян сүзе полъ (ачык, ирекле, буш) сүзеннән килеп чыккан, илнең рельефында тигезлек өстенлек иткәнен күрсәтә.

География[үзгәртү]

Висла һәм Одра елгалары бассейнында, төньякта Балтыйк диңгезе һәм көньякта Карпат һәм Судет таулары арасында урнашкан. Территориясенең 90% өлешеннән күбрәге тигезлек һәм түбәнлекләр алып торалар, көньякта таулар бар. Диңгез ярлары тәбәнәк, комлы. Климаты уртача, океан климаты белән континенталь климат уртасында. Гыйнварның уртача температурасы -1...- 6°С, июльнең уртача температурасы 10—19°С. Еллык явым-төшемнәр саны 500—1800 мм. Одра, Висла, Буг, Нотец һәм Варта елгалары — көймә йөрешле. Польшада 9000дан артык күл бар, иң зурлары: Снярдви (113,8 км²), Мамри (104 км²).

Тарих[үзгәртү]

Төп мәкалә: Польша тарихы
Польша бүлүләре харитасы

Польша территоиясендә палеолит дәвереннән кешеләр яшәгән. Б.э.к. 1 меңъеллык һәм б.э. 1 меңъеллыкның беренче яртысында Польша территоиясендә славян кабиләләрнең формалаштыру урыны булган. 8—9 гасырларда кабилә кенәзлекләре барлыкка килгәннәр. 10 гасырда Одра, Висла һәм Буг елгалары арасында яшәүче полян (Польша, поляклар атамалары шуннан килеп чыккан), мазовшан, вислян, поморян кабиләләренең кенәзлекләре берләштерелде һәм бердәм Польша дәүләте барлыкка килде. Ләкин, 12 гасырда Польша дәүләте янә кенәзлекләргә бүленеп китте.

13 гасырның азагында кенәз Пшемысл ІІ җитәкчелеге астында Польша җирләрене берләштерү өчен көрәш башланды. 14—15 гасырларда бердәм дәүләт пәйда булды, мәдәният үсеш алды, поляк теле формалашып бетте. 15 гасырның бернче яртысында Краковтагы Ягайло университеты (1364 елда нигезләнгән) поляк фәне үзәгенә әйләнде. 1569 елда Польша белән Бөек Литва кенәзлеге берләшүе нәтиҗәсендә Речь Посполитая дәүләте пәйда булган. 1609—12 елларда Польша Русиягә һөҗүм ясады.

Дәүләтсез булу еллары[үзгәртү]

Берничә гасыр дәвамында Польша Аурупадагы иң кодрәтле дәүләтләрдән берсе булып торды. Әмма авыр сугышлар сәбәпле дәүләт инкыйразга очрап, өч мәртәбә (1772, 1793, 1795 елларда) Пруссия, Австрия, Россия арасында бүленгән. 1807 елда Наполеон І көчләре Пруссияне җиңеп, Франциягә бәйле Варшава һерцоглыкны төзде. 1814—15 елларда Вена конгрессында Польша янә бүленгән. Варшава һерцоглыгының зур өлеше Польша патшалыгына әйләндерелеп, Русиягә тапшырылган.

Пруссия Варшава һерцоглыгының бер өлешен алды, Силезия һәм Померанияне үзендә саклап калды. Австриягә (1867 елдан Австрия-Маҗарстан) Галиция бирелде. Краков җөмһүрияте төзелгән. Поляк халык азатлык өчен туктаусыз көтәшкән (1794 елда Т. Костюшко җитәкчелегендәге күтәрелеш, 1830—31, 1846, 1848, 1863—64 еллардагы күтәрелешләр).  

Полякларның хәле[үзгәртү]

Пруссия составындагы поляк җирләрендә көчле алманлаштыру алып барылган. Русия империясендә дә, чигенешләр белән булса да, урыслаштыру сәясәте үткәрелгән, урыс хөкүмәте хәтта поляк телен кирилл язуына күчерергә ният иткән.[8] Австриядә полякларның чагыштырмача җиңел булган — 1861 елда Галициянең эчке мәсьәләләрне хәл итү өчен төбәк сеймы оештырылган; поляк теле мәктәпләрдә, тәшкиләтләрдә һәм мәхкәмәдә кулланылган, Краков һәм Львов университетлары гомумполяк мәдәният үзәкләренә әверелгәннәр.

Беренче бөтендөнья барышында урыс Польшасы җирләре Алмания һәм Австрия-Маҗарстан басып алганнар; басып алынга терриориясендә Польша кыйраллыгы игълан ителгән. 1918 елның 6 октябрендә Польша бәйсез дәүләт булып игълан ителә.

Бәйсез дәүләт[үзгәртү]

1920 елның апрелдә Совет-Польша сугышы башланды. 1921 елгы Рига солых килешүе буенча, Көнбатыш Украина һәм Көнбатыш Белорусия Польшага күчте. 1939 елның 1 сентярбенда Алмания Польшага һөҗүм итеп, икенче бөтендөнья сугышын башлап җибәрде; 17 сентябрендә Польшага совет гаскәре бәреп керде һәм көнбатыш төбәкләрне басып алды. 1945 елның майда поляк җирләре фашистлардан азат ителгәннәр. Берлин конференциясе карары буенча, Польша составына Көнбатыш Пруссиянең өчтән ике өлеше, көнбатыш чиге исә Одер һәм Нейсе елгалары буенча урнаштырыла. 1952—1989 елларда дәүләт Поляк Халык Республикасы дип аталган.

1980-еллар башында дәүләттә тирән иҗтмагый-икътисади төшенкелек башлады. 1981 елның декабрендә хәрби халәт игълан ителгән. 1989 елда «Бердәмлек» (Solidarność) берлеге вәкилләре хакимияткә килде һәм дәүләт исеме Польша Җөмһүрияте итеп үзгәртелгән. 1997 елның 25 майда үткәрелгән референдумда дәүләтнең яңа конституциясе кабул ителде.

Халык[үзгәртү]

Эре шәһәрләр[үзгәртү]

Урын Шәһәр Ләһчә исеме Халык саны
1 Варшава Warsaw 1700612
2 Краков Kraków 757611
3 Лодзь Łódź 728892
4 Вроцлав Wrocław 630131
5 Познань Poznań 554696
6 Гданьск Gdańsk 460276
7 Шчецин Szczecin 410131
8 Быдгошч Bydgoszcz 363926
9 Люблин Lublin 349103
10 Катовице Katowice 310764
11 Белосток Białystok 294001
12 Гдыня Gdynia 249139
13 Ченстохова Częstochowa 236796
14 Радом Radom 221287
15 Сосновец Sosnowiec 216420
16 Торунь Toruń 204954
17 Кельце Kielce 202196
18 Гливице Gliwice 187474
19 Забже Zabrze 181128
20 Бытом Bytom 176902

Административ бүленеш[үзгәртү]

Воеводалык Үзәк Мәйдан Халык саны, 2011[9]
Бөек Польша воеводалыгы Познань 29 825,59 3 447 441
Вармия-Мазуры воеводалыгы Ольштын 24 202,95 1 452 147
Карпаты асты воеводалыгы Жешув 17 926,28 2 127 285
Кече Польша воеводалыгы Краков 15 144,10 3 337 471
Көнбатыш Поморье воеводалыгы Шчецин 22 901,48 1 722 883
Куявия-Поморье воеводалыгы Быдгошч, Торунь 17 969,72 2 097 634
Лодзь воеводалыгы Лодзь 18 219,11 2 538 677
Люблин воеводалыгы Люблин 25 114,48 2 175 700
Любуш воеводалыгы Гожув-Великопольски, Зелёна-Гура 13 984,44 1 022 843
Мазовия воеводалыгы Варшава 35 597,80 5 268 660
Ополе воеводалыгы Ополе 9 412,47 1 016 213
Подлясье воеводалыгы Белосток 20 179,58 1 202 365
Поморье воеводалыгы Гданьск 18 292,88 2 276 176
Свентокшиж воеводалыгы Кельце 11 672,34 1 280 727
Силезия воеводалыгы Катовице 12 294,04 4 630 364
Түбән Силезия воеводалыгы Вроцлав 19 947,76 2 915 238

Дәүләт төзелеше[үзгәртү]

Польша — җөмһүрият. Гамәлдәге конституциясе 1997 елның 25 майда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, ул Польша ватандашлары тарафыннан гомуми тигез һәм турыдан-туры сайлау хокукы нигезендә яшерен тавыш бирү юлы белән 5 ел мөддәткә (срокка) сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне икепулатлы парламент (түбән пулат — сейм, югары пулат — сенат), башкарма хакимиятне президент һәм Министрлар Шурасы (хөкүмәт) гамәлгә ашыра.

Икътисад[үзгәртү]

Тулаем эчке продуктында сәнәгатьнең өлеше 31,2%, авыл хуҗалыгының өлеше 4,5%, хезмәт күрсәтү тармагының өлеше 64,3%. 2012 елгы хәле буенча, экспорт буенча төп партнерлар —  Алмания (26.0%), Бөекбритания (7.0%), Чехия (6.5%), Франция (6.0%), Русия (5.2%), Италия (5.0%), Нидерландлар (4.6%).[10] Экспорт маддәләре — машиналар һәм транспорт җиһазлары (37,8%), ярымфабрикатлар (23,7%), башка сәнәгый таварлар (17,1%), ашамлыклар һәм тере хайваннар (7,6%).

Импорт буенча төп партнерлар —  Алмания (27.3%), Русия (12.2%),  Нидерландлар (5.9%), Кытай (5.4%), Италия (5.2%), Чехия (4.3%), Франция (4.2%) (2012).[11] Импорт маддәләре — машиналар һәм транспорт җиһазлары (38,8%), ярымфабрикатлар (21,0%), химик матдәләр (15,0%), минераль матдәләр, ягулык, майлау материаллары һәми тыгыз бәйләнештә булган материаллар (12,6%), башка сәнәгый таварлар (9,0%).

Сәнәгать[үзгәртү]

Польшада ташкүмер, күкерт, табигый газ, көмеш казып алына, корыч эретүдә ил Аурупада адынгы урыннардан берсендә тора. Күмер дәүләт ягулык-энергетика балансының нигезен тәшкил итә. Ташкүмер Югары Силезиядә, Валбжих һәм Люблин бассейннарында, көрән күмер дә казып чыгарыла. Электр станцияләре, нигездә, күмер кәннәре (шахталары) тирәсендә төзелгән. Җылылык электр станцияләрдә елга уртача 135,3 млрд. кВсәг электр эшләп чыгарыла. Бакыр, кургаш рудалары, азрак микъдарда нефть тә чыгарыла.

Моны да карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. [[2005 ел]ның 6 гыйнварында кабул ителгән канун буенча, берәр милли азчылык халык санының 20% һәм зуррак өлешен тәшкил иткән гминаларда җирле муниципалитетлар дәүләт тәшкиләтләрендә икенче телне кертергә хокукы бар. Канун белорус, литва, кашуб һәм алман телләренә карый.
  2. Census.gov. Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). 9 май 2013 көнне тикшерелгән. 9 май 2013 көнне төп чыганагыннан архивланган.
  3. Население на 3 квартал 2012"
  4. Główny Urząd Statystyczny. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2014 r. Stanu w dniu 30 VI 2014 r [1]
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноября 2013 года
  6. Human Development Report 2013(үле сылтама — тарих). United Nations. 14 март 2013 көнне тикшерелгән.
  7. Карагыз: Słownik Ojczyzny Polszczyzny, Wrocław 2002, или [2]
  8. http://el-tolstyh.livejournal.com/174276.html
  9. Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. - wyniki spisu ludności i mieszkań 2011 r.
  10. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#pl
  11. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2061.html#pl