Польша-Литва татарлары
Польша-Литва татарлары (Polşa-Litva tatarları ;ﭘِوُﻟﺷﺎ-ﻟﻳﺗوﺎ ﺗﺎﺗﺎﺭﻟﺎﺭئِ, липкалар, липка татарлары, Беларусь татарлары) — XIII (XIV) гасырдан Литва, Беларусьтә, Польшада, Балтыйк буенда яшәүче татарлар. Гомуми санннары — 26 меңнән артык кеше (1993): 10 меңнән артык Белоруссиядә, 5 меңнән артык Польшада, 4 мең Литвада яши. Аерым вәкилләре Русиядә, Украинада һәм башка дәүләтләрдә гомер кичерә. Диннәре: сөнни мөселманнар, христианнар (православ, католик, протестант). Телләре: поляк, беларус, татар телләре. Язулары латин, кирил һәм гарәп әлифбалары нигезендә.
Тарих [үзгәртү]
1242-1256 елларда Бату хан Көнчыгыш Аурупаны буйсындырып, татар тәэсире Польшада ныгыткан. Туктамыш хан һәм Нугай әмире бәрелешләреннән соң Туктамыш гаскәренең өлеше Бөек Литва кенәзлегенә китәргә мәҗбүр булган. 15 гасырда Литвага вассал өч татар кенәзлеге оеша: Мансур кенәзлеге,Җагалдай ханлыгы һәм Курск төмәнлеге.
Җәләл-әд-Дин гаскәре [үзгәртү]
Әмир Идегәй Туктамыш хан өстеннән җиңүдән сон Туктамыш улы — Җәләл-әд-Дин үзенең гаскәре белән Литвага күчкән. Литва бөек кенәзе Витовт аны яклаган һәм үзенең дәүләтенда татарларга яшәргә рөхсәт биргән.
Грүнвальд сугышы [үзгәртү]
Грүнвальд сугышында Татар Гаскәре Җәләл-әд-Дин җитәкчелегендә катнашкан, гомуми литва-татар-славян җиңүендә хәлиткеч роль уйнаган.
Витовт Грүнвальд сугышында татар хәлиткеч булышуы өчен татарларга Литвада җир хокукы һәм мәчетләр төзүе рөхсәт биргән. Шул вакыттан башлап татарлар Литваның (1569 елдан Речь Посполита) чикләрен саклаганнар.
1557-1558 еларда язылган "Risāle-yi Tatar-i Leh" кулъязмасы буенча Польшада мәчетле 100 татар авылы булган.
Гаскәри катлау [үзгәртү]
Татарлар Речь Посполитаяда гаскәри катлау булган. Польша Татар Гаскәре 1683 елда Вена шәһәренә сугышында катнашкан.
1667 елда Польша Сеймы татар дини иреклеге чикләгән, 1672 елда Татар Гаскәре бу дини чикләүләргә каршы Подолиядә баш күтәргән, 1679 елда Польша Сеймы Татар дини иреклеге һәм привилегияләре кире кайтарырга дучар булган. Польша патшасы Ян III Собеский (1674-1696) "Таҗ биләмәләрендә" Брест, Гродно, Кобрина шәһәрләре янында татарларга җир биргән: 0,5-7,5 км². хәрби дәраҗә тәңгәллеге буенча. Соңгы татар гаскәрләре Польшага 1691 елда кайткан.
1775 Польша Сеймы татар өстенлелекләрен раслаган. Татар җиңел атлы гаскәре бөтен Аурупада билгеле булган һәм татар сүзе огълан — улан махсус Польша атлы гаскәренә исеме бирелгән. Польша татар полковнигы Александр Улан (Aleksander Ułan) Саксон сугышларында катнашканнан соң, аның даны бөтен Польшада танылган булган һәм бөтенесе татар гаскәрләре "Уланнар" булып атый башлаган.
Австрия мираслыгы сугышында (1740-1748), Җидееллык сугышта татар уланнары катнашканнар.
Польша хезмәтендә Татар-морза фамилияләре [үзгәртү]
17 гасырда Польша хезмәтендә татар морзалары фамилияләре:
Альдукевич, Барановскийй, Базаревич, Халецкий, Яблоньский, Крычиньский, Кржечовский, Ледзиньский, Лось, Селецки, Михаловский, Муха, Олеёвский, Поплавский, Рудзиевич, Северин, Скирнут, Смольский, Соколовский, Тальковский, Вильчиньский, Заблоцкий.
18 гасыр регистры : Александрович, Ассанович, Азулевич, Бучацкий, Давлашeвич, Муравский, Ясиньский, Романовский, Сафаревич, Соболевский, Сулимович.
Польша бүленүе [үзгәртү]
Польша бүленгәннән соң Пруссия, Австрия, Русия тарафыннан 1772-1775 елларда татарлар берничә дәүләттә яши башлаган. Һәр дәүләттә татарлар хәрби хезмәт үтәгәннәр.
Русиядә [үзгәртү]
Русия Империясендә Литва-татар атлы полкы 1797 елда барлыкка килгән (1168 кеше), 1803 елда тагыда Татар атлы гаскәре барлыкка килгән.
Наполеон Бөек Гаскәрендә [үзгәртү]
Tatar ulannarı Napoleon ğäskärendä
1812 елда Наполеон Вильно шәһәрендә Татар эскадроны Мостафа Мирза Ахмат улы җитәкчелегендә оештырган. Мостафа Мирза Ахмат улына Франция Гвардия 1-нче Татар атлы Гаскәре майоры булып билгеләнгән. Бородино сугышында татар гаскәрләре ике яктан да катнашканнар.
Польша дәүләтендә (1918-1939) [үзгәртү]
1919—1939 елларда Польша бәйсез дәүләте торгызганнан соң татарлар яңадан Польша армиясендә хезмәт итә башлаган. 1919 елда "Мостафа Әхмәт улы исемендәге Җиңел атлы полкы" (пол. Pułk Jazdy Tatarskiej im. Mustafy Achmatowicza), 1920 елда "Татар оглан полкы" (пол. Tatarski Pułk Ułanów imienia Mustafy Achmatowicza) оештырылган. Байрагы — бунчук була. 1920 елда 13-нче Вилен татар оланы полкы (пол. 13 Pułk Ułanów Wileńskich) оештырылган.
Татарлар Варшаваны коткара [үзгәртү]
Совет-Польша сугышы вакытында 1920 елда Кызыл Армия Тухачевский җитәкчелегендә Варшавага һөҗүм иткән. Польша маршалы Пилсудский Татар Олан гаскәрләренә Тухачевский армиясен артыннан һөҗүм итәргә боерык биргән. 14 августында хәлиткеч мизгелләрдә Татар Оланнары Тухачевский Армиясен һөҗүм иткәннәр һәм Кызыл Армия качарга дучар булган. Шулай итеп Польша мөстакыйлеген якланган. Пилсудский маршалы рәсми рәвештә татарларга хөрмәт тапшырган.
Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында [үзгәртү]
1939 елда Польша дәүләтенә Фашистлар Германиясе һөҗүм иткән. Соңрак СССБ үз гаскәрләрен Польшага җибәргән. Татар улан полкы батырлык күрсәтеп фашистларга каршы сугышкан, соңрак көтмәгәндә партизанча фашист гаскәренә һөҗүм иткән.
Татар эскадроны [үзгәртү]
1936 елның язында Польша Гаскәрендә Татар эскадроны, 13-нче Вильно полкы оешкан. 1939 елның сентябрь ахырында фашистлар каршы Медыка янындагы сугышында Татар эскадроны батырлыкны күрсәтеп чигенергә дучар булган. Фашистлар һөҗүмнәренә карамастан Татар эскадроны өлеше фашист чолганышыдан чыгып котылган, ләкин бүтән Татар эскадроны өлеше Фашист һәм Совет әсирлегенә эләккән.
Варшаваны буйсындырганнан соң алман фашистлары татарларга үч алганнар: Варшава Татар зиратын мәсхәрәләгән, аның урынына танк ангары оештырылган, фашистлар Варшава Татар мәчетен җимергән, бай Татар мөфтияте архивы юк иткән, Польша Татар китапханәсе яндырган. Күп Татар эскадроны гаскәриләре Польша, бүтән Европа дәүләте антифашист каршылыгына кушылган.
Күп татарлар Британия өчен сугышында хәрби очучы булып катнашканнар. Британия тәхете мирасчысы, Уэльс принцы Чарльз 2010 елда Польша татар авылында "Кружиняны"да була һәм татар очучысы батырлыгы хәтере өчен рәхмәт белдерә.
Антифашист хәрәкәте [үзгәртү]
Польша Татарлары Антифашист Каршылыгында катнашканнар. Гомер Акмулла Адаманов — Польша антифашист Каршылыгы данлыклы партизан отряды командиры. 1943 елның 1 июнендә Юзефово шәһәре яшәүчеләре коткарганда Гомер Акмулла Адаманов һәм аның партизан отряды батырларча һәлак булган. Һәр 1-нче июньдә Юзефово шәһәре Бургомистры Хәтирә чаралары үткәрә.
Катынь җинаяте [үзгәртү]
Совет окупациясе заманында Польшада берничә Татар мәчетләре җимерелгәннәр.
Совет әсирлегенә эләккән Польша Татар эскадроны гаскәриләре гомуми Польша әсирләре язмышы НКВД лагерьләрендә кичергәннәр.
1940 елда Польша әсирләре Катынь урманында атып үтерелгән (4 421 кеше). Бүтән урыннарда: Старобельск, Осташковск, Украина, Белоруссия лагерьләрендә 21 857 Польша офицерлары, зыялылары атып үтерелгән. Үтерелгән Польша гаскәриләре арасында татар офицерлары да булган.
Һәр Катынь хәтер гыйбәдәтендә татар мөселман рухание катнаша.
Яшәү урыннары [үзгәртү]
Польшаның Белосток воеводалыгында ике авылда (Боһоники һәм Крушиняны) татарлар тупланып гомер итә, авылга нигез салучылар да - татарлар. Шуларның берсендә — 5, икенчесендә — 2 генә татар гаиләсе калган. Элегрәк татарлар бу авылларда күпләп яшәгәннәр, ләкин, тора-бара, зур шәһәрләргә күченеп киткәннәр.
Литва һәм Белоруссиядә татарлар тупланыбрак яши. Йомышлы татар авыллары Вильнюс, Каунас, Тракай, Новогрудок, Гродно, Лида, Брест шәһәрләре тирәсенә туплана. XIX гасырда һәм авылда һәм шәһәрдә мәчетләр эшләгән. Имамнар Бакчасарайдагы Таврия Диния нәзаратына буйсына. Әлеге вакытта татар мәхәлләсе Өе (Ивье), Новогрудок, Каунас шәһәрләрендә, Немеж, Кырык Татар һәм Райз авылларында сакланып калган.[1]
Польша-Литва татарларының мәдәнияте һәм әдәбияте [үзгәртү]
Липкаларның туган телләре XVI гасырда ук юкка чыккан. Дини әдәбият әкренләп белорус теленә күчкән. Туган телнең бетү сәбәпләре турында төрле фаразлар бар. Биредә татарның гореф-гадәтләре дә әллә ни сакланмаган. Мәчетләре дини бәйрәмнәрдә генә ачыла. Польшада нибары 3 мәчет бар. Мәчетләре бик үзенчәлекле, архитектура ягыннан католиклар гыйбадәтханәсен хәтерләтә. Күп еллар яшәү дәвамында мондагы татарлар җирле халыкның тормыш рәвешен сеңдергәннәр. Милләт күрсәткече булып мөселманлык тора.[2]
Липка татарлары мәдәнияте урта гасырларда Ислам кануннарында нигезләлә. Кызганычка каршы, бай Мөфти китапханәсе фашист тарафыннан юк ителгән . Күренекле Польша татар шагыйре Сәлим Хазбиевич үз шигырендә болай язган:
 |
Минем эчемдә поляк һәм татар тора,
Берсе бүрек, икенчесе түбәтәй кия. |
 |
Сугыштан соң Польша Татар әдәбияте Көнбатыш һөм Шәрык мәдәнияте тоташтыруы нигезендә булдырылган.
Польша Татар Бердәмлеге үз журналы бастырып чыгара, тагы да „Przegląd Tatarski” („Татарский обзор”) и „Muzułmanie Rzeczypospolitej” («Мусульмане Республики Польша») бастырыла. Татар җыр һәм бию ансамбле "Бунчук" бар. Гданьск шәһәрендә Леон Крычиньский исемендәге Татар Халык Мәдәнияте Үзәге бар, ул татар халык Хәтирә чаралары, бәйрәмнәре, Сабантуе үткәрә.
Татар гаскәриенә һәйкәл [үзгәртү]
2010 елның 25 ноябрендә Гданьск шәһәрендә "Речь Посполитая Татарына" һәйкәле ачылган. Ачылу тантанасында Польша Президенты Бронислав Коморовский, аның әнисе Ядвига Коморовська (татар нәселеннән), Польша хөкүмәте әгъзалары, Белоруссия, Украина, Русия, Татар оешмалары вәкилләре катнашкан. Польша Президенты үз чыгышында болай әйткән:
|
...Татар ат өстендә туа — польша татарына куелган әлеге һәйкәл моңа дәлил булып тора — һәркемнең хәтерендә, польша татарлары Речь Посполита дошманнарын, Литва һәм Корона дошманнарын искиткеч җайдаклар буларак җиңгәннәр. Кыюлык, сугышчанлык, хәрби һөнәрне оста өйрәнү нәтиҗәсендә үзләренекеләрдә хозурлык хисе уятсалар, читләр арасына ышанмаслык курку хисе чәчкәннәр. Польша татарлары Речь Посполитага дан алып килгән. Речь Посполита аларны һәрвакыт игътибары белән юатмаса да, алар аңа гел тугры хезмәт иткәннәр, һәркемгә билгеле бит: әгәр татар ярата икән, бөтен кайнар йөрәге белән ярата. | |
| Оригинал текст (пол.) |
|---|
|
…Tatar rodzi się na koniu – zaświadcza o tym także ten pomnik Tatara polskiego – to wszyscy pamiętamy, że Tatarzy polscy gromili wrogów Rzeczypospolitej, wrogów Korony i Litwy jako niezrównani jeźdźcy. Budzili podziw u swoich, siali strach u wrogów swoją dzielnością, bitnością i mistrzowskim opanowaniem wojennego rzemiosła. Nieśli także chwałę Rzeczpospolitej. Nie zawsze byli przez tę Rzeczpospolitą rozpieszczani, ale zawsze służyli jej wiernie, bo wiadomo: jak Tatar pokocha, to nie potrafi kochać połową serca – kocha zawsze całym swoim gorącym sercem.[3] |
Президент әнисе Ядвига Коморовська һәйкәл Ачылуы тантанасында үз чыгышында
|
Мин әтиемнең татар чыгышы белән горурланам | |
дип әйткән.
Мәшһүр липка татарлары [үзгәртү]
- Чарльз Бронсон (Каролис Бучинскис — Америка Һолливуд актёры, әтисе — татар нәселеннән).
- Һенрик Сенкевич — Польша язучысы, Нобель бүләге иясе, мәшһүр романы «Крестоносцы», «Потоп», «Quo Vadis» авторы. (әтисе — татар нәселеннән).
- Владимир Короткевич — белорус совет язучысы
- Сөләйман Сулькевич — Русия генералы
- Искандер Осман улы Тальковский — Русия һәм Совет хәрби эшлеклесе
- Искәндәр Искәндәр улы Тальковский — Совет гаскәр башлыгы
- Яков Юзефович — Русия генералы.
- Ежи Эдигей — Польша язучысы.
- Леон Крычиньский — Польша татар язучысы, галиме, җәмәгать эшлеклесе, антифашист хәрәкәтендә катнашучы.
- Виктор Янукович — Украина Президенты (әтисе — Липка татарлары нәселеннән)
- Александр Романович — Русия империясе армиясе һәм Польша армиясе генералы.
- Искәндәр Мирза Хузман Бәк Сулькевич — Польша сәясәтчесе.
- Марта Стюарт — америкалы язучы, телевизион алып баручы, эшкуар.
- Бруно Абаканович — литвалы математик, уйлап табучы һәм инженер-электрик.
- Магдалена Абаканович — поляк сынчысы.
- Лука Беганский — Варшава герцоглыгы һәм Польша Патшалыгы армияләре җитәкчесе.
- Александр Желжажевич — Польша армиясе хәрбие.
- Сәлим Хазбиевич — поляк язучысы, укытучы-профессор.
- Витольд Мичаловски — поляк инженеры.
- Степан Хусейнович Александрович — беларус язучысы.
- Дмитрий Смольский — беларус композиторы.
- Ибраһим Канапацкий — беларус сәяси, мәдәни эшлеклесе.
- Агафангел Крымский — украина совет язучысы.
- Михаил Туган-Мирза-Барановский — русия, украины тарихчысы.
- Бронислав Коморовский — Польша президенты (әнисе липка татары).
Польша татарлары бүген [үзгәртү]
1992 елда Польша Татар Бердәмлеге оешкан, ул үз журналы бастырып чыгара, тагы да „Przegląd Tatarski” („Татарский обзор”) и „Muzułmanie Rzeczypospolitej” («Мусульмане Республики Польша») бастырыла. Татар җыр һәм бию ансамбле "Бунчук" бар. Гданьск шәһәрендә Леон Крычиньский исемендәге Татар Халык Мәдәнияте Үзәге бар. (Леон Крычиньский — фашистлар тарафыннан 1939 елда үтерелгән). Польша Татар Үзәге рәисе — Ежи Шахуневич. Польша татарлары Бөтендөнья Татар конгрессында катнашалар.
Бүгенге көндә Польшада ике генә татар авылы сакланган: Кружиняна һәм Боһоники.
Искәрмәләр [үзгәртү]
Моны да карагыз [үзгәртү]
Сылтамалар [үзгәртү]
- ПОЛЬША ПОМНИТ И ЧТИТ ПАМЯТЬ О ВОИНАХ ТАТАРАХ,ЗАЩИЩАВШИХ ЕЁ НЕЗАВИСИМОСТЬ
- Крушиняны — Польшада татар авылы
- Польские татары: традиции, религия, судьба
- Татарлар
- ТАТАРЫ ПОЛЬШИ в Санкт-Петербурге
- Открытие памятника «Татарин Речи Посполитой» в Гданьске
 |
Бу мәкалә Татар Википедиясенең яхшы мәкаләләр рәтенә керә. |
