Русия ватандашлар сугышы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Русия ватандашлар сугышы
CWRArticleImage.jpg
Дата

1917 елның 25 октябре (7 ноябрь) — 1922/1923

Урын

Элекке Русия империясенең территориясе; Иран, Монголия, Кытай

Нәтиҗә

Русия империясенең таркалуы, Совет Социалистик Республикалар Берлегенең барлыкка килүе

Изменения

Польшаның, Эстониянең, Латвиянең, Литваның, Финляндиянең бәйсезлеге; Румыния Бессарабияне тартып ала; Батуми һәм Карс өлкәләренең кайбер өлешләре Төркиягә керә

Көндәшләр
билгесез билгесез
Сәргаскәрләр
билгесез билгесез
Яклар көчләре
билгесез билгесез
Югалтулар
билгесез билгесез

Русия ватандашлар сугышы (19171922/1923) — Февраль һәм Октябрь инкыйлабыннан соң элекке Flag of Russia.svg/Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg Русия империясе территориясендә килеп чыккан сәяси, этник һәм социаль төркемнәр арасында ватандашлар сугышы.

Эчтәлек

Хронологик чикләр[үзгәртү]

Тикшеренүчеләрнең күпчелеге сугышны 1917 елның 25 октябрендә (7 ноябрендә) (Октябрь инкыйлабы барышында Петроградта сугышлар була) башланган дип саныйлар, ә аның ахыры - 1922 елның октябрендә Владивостокны алу дип билгелиләр ("кызыллар" соңгы антибольшевик учагын тар-мар итәләр).

Гражданнар сугышын өч этапка бүлергә мөмкин:

  • Беренче дәвер (1917 ел октябре - 1918 ел ноябре) - каршы торган яклар үзләренең хәрби көчләрен оештыралар. Бер үк вакытта Беренче бөтендөнья сугышы бара, бу Дүртлек союзы һәм Антанта илләренең дә сугышта катнашуына сәбәп булган.
  • Икенче дәвер (1918 ел ноябре - 1920 ел марты) - "кызыллар" һәм "аклар" арасында төп бәрелешләр бара, сугышта борылыш "кызыллар" ягына чыга; сугыш хәрәкәтләре бөтен Русия территориясен каплап ала; Беренче бөтендөнья сугышы тәмамлану аркасында, интервентлар үз гаскәрләрен чыгара.
  • Өченче дәвер (1920 ел марты - 1922 ел октябре) - төп көрәшләр Русиянең чик өлешләрендә бара.

1922 елның октябреннән соң да көрәшүне дәвам итәләр: А.Н. Пепеляев генерал-лейтенантның Себер иреклеләр дружинасы (урыс. Сибирская добровольческая дружина) (Якутск краенда); старшина Бологовның казаклар коры (Никольск-Уссурийский районында). Камчатка һәм Чукоткада совет хакимияте 1923 елда урнаштыра.

Урта Азияда басмачлар 1932 елга кадәр хәрәкәт итәләр, кайбер сугышлар һәм операциялар 1938 елга кадәр бара.

Алшартлар[үзгәртү]

1917 елның 27 февралендә бер үк вакытта Дәүләт Думасының Вакытлы комитеты (урыс. Временный комитет Государственной думы) һәм Петроград эшче һәм солдат депутатлары шурасы (урыс. Петроградский совет рабочих и солдатских депутатов, Петросовет) барлыкка килә. 1 март Петросовет гаскәрләрдә бер генә кеше тарафыннан идарә итүне юкка чыгара торган "Боерык №1"ны бастырып чыгара. Бу боерык буенча солдат комитетлары корал белән идарә итү хокукын алалар.

2 мартта Русияның императоры Николай II, үзе һәм улы Алексей исеменнән, бертуганы Михаил Александрович файдасына тәхеттән баш тарта. Михаил Александрович исә Оештыру җыены (рус. Учредительное собрание) Русиянең язмышын хәл итсен, дип, тәхеткә хокукын кире кайтара. 2 мартта Петросоветның башкарма комитеты Дәүләт Думасының Вакытлы комитеты белән Вакытлы хөкүмәт (урыс. Временное правительство) оештыру турында килешү төзиләр

10 мартында юкка чыккан полиция департаментына алмашка, апрель аенда җирле шуралар каршында эшчеләр милициясе (Кызыл гвардиясе) корлары формалаша. 1917 елның маеннан Көньяк-Көнбатыш фронтта Корнилов (8нче армиянең сәргаскәре) генералы ирекле берләшмәләр («корниловчылар») оеша башлый.

Июльдә, хөкүмәткә каршы демонстрациялардан соң, А. Ф. Керенский, Вакытлыча хөкүмәтнең рәис министры, большевиклар партиясен тыя, фронтта яңадан үлем җәзасын торгыза.

27 августта Керенский министрлар кабинетын тарата, диктатор хокукларнын йөкли, Корниловны Баш сәргаскәре вазыйфасыннан чыгара; алданрак исә ул ук Петроградка таба җибәрелгән генерал Крымов корпусының хәрәкәтен туктатуны таләп итә.

1917 елның сентябрь-октябрь айларында большевиклар фиркасенең абруе һәм саны туктаусыз үскән. Эре сәнәгать үзәкләренең, Балтыйк флотының, шулай ук Көньяк һәм Көнбатыш фронтларның шуралары большевиклар контроле астында була.

Беренче сугышның чоры (ноябрь 1917 — ноябрь 1918)[үзгәртү]

Большевикларның хакимияткә килү һәм эчке сәясәте[үзгәртү]

Октябрь инкыйлабы[үзгәртү]

Петрограда хәлне "Күтәрелеш" дип билгеләнгәч, хөкүмәтнең башлыгы Керенский Петроградтан аның (хөкүмәтнең) ярдәмгә чакырып алган гаскәрне каршылау өчен Псковга чыгып китте. 25 октяберндә Духонин генералы фронтларның сәргаскәрләренә һәм казак атаманнарга өметле казак частьләрне Петроградка һәм Мәскәүгә походка, большевикларның чыгышны хәрби көчләре белән бастырырга өчен бүлеп бирергә приказны бирә.

25 октябрьның кичендә Петроградта II Советларның съезды ачылган, соңыннан ул иң югары кануннар чыгара торган орган дип игълан иткән. Меньшевикар һәм эсерлар, большевик түнтәрелешне танымау аркасында, съездны ташлап киттеләр, һәм "Ватанны һәм инкыйлабны коткару комитет"ны (урыс. Комитет спасения Родины и революции) оештырдылар. Большевикларны сул эсерлар фракциясе генә яклады, алар беренче совет хөкүмәтендә берничә урын алдылар.

Беренче съездның карарлар шундый иделәр: Тынычлык турында декреты - Солых декреты (урыс. Декрет о мире), Җир турында декрет (урыс. Декрет о земле), фронтта үлем җәзаны юкка чыгару. 2 ноябрьдә съезд Русия халыкларының хокуклар декларациясен (урыс. Декларация прав народов России) бу декларациядә милләтләрнең үзбилгеләнү хокукын игълан иткән. 25 октябрьдә, 21:45 сәгатендә, кызылгвардиячеләр, матрослар һәм Петроград гарнизонның частьлары Кышкы сарайны штурм белән алдылар. Зур бәрелешләр булмаган, Вакытлыча хөкүмәте әгъзалары арестка алынган булган.

Бу вакытта, Псковда сизелерлек ярдәмне алмагач, Керенский Остров шәһәрендә фатирда торган Краснов генералга бара. Беркадәр икеләнүдән соң Островдан Петроградка Красновның 3нче ат корпусының частьләре 700 кеше гомуми саны белән хәрәкәтне башладылар. 27 октябрьдә алар Гатчинаны, 28 октябрьдә - Патша Авылны алдылар, ә 29 октябрьдә Петроградта юнкерлар, "Ватанны һәм инкыйлабны коткару комитет" җитәкчелеге астында күтәрелешне оештыралар, әмма аны большевиклар М.А. Муравьёв җитәкчелеге астында шактый тиз бастырып ителгәннәр. Краснов "кызыллар" белән сугыш хәрәкәтләр туктау турында сөйләшүләрне башлады; шул вакытта Керенский качып китә. Краснов кызыл корлар җитәкчесе Дыбенко белән казаклар корларның тоткарлыксыз чыгару турында сүз куешты.

Кадетлар фиркасе кануннан тыш игълан ителгән, 28 октябрендә аның җитәкчеләрне арестка салганнар, кадет газеталары ябылганнар иде.

Оештыру җыелышы[үзгәртү]

Оештыру җыелышына (рус. Учредительное собрание) сайлауларда (ноябрь 1917) большевиклар өчен сайлаучыларның ~25% гына тавыш бирделәр. Җыелышның утырышы Петроградта 1918 елның 5 гыйнварында башландган. Эсерлар "Хезмәт итүче һәм файдаланган хокуклар декларациясе" (урыс. Декларация прав трудящегося и эксплуатируемого народа) турында фикер алышу баш тартудан соң, большевиклар, сул эсерлар һәм кайбер милли фиркадән делегатлар утырышны ташлап киттеләр. Бу җыелыш кворумсыз булып чыккан, ә аның карарларын канунсыз булып калган. Шулай булуга карамастан, эсерлар җитәкчесе Виктор Чернов рәислек астында эшен дәвам иттеләр һәм II Совет съездының карарларын юкка чыгардылар.

5 гыйнварында Петроградта һәм 6 гыйнварында Мәскәүдә Оештыру җыелышы куып таратуга каршы митинглар атып үтерелделәр. 18 гыйварында III Советлар съезды Җыелышның җибәрүгә рөхсәт бирде. Оештыру җыелышының саклавы - Ак хәрәкәтеның шигарьләренең берсе булган.

Сул эсерларның күтәрелешләре (1918)[үзгәртү]

Октябрь инкыйлабыннан беренче вакытта сул эсерлар большевиклар белән бергәләп Кызыл Армия барлыкка китерүдә, ВЧК (Бөтенрусия гадәттән тыш комиссия, Всероссийская чрезвычайная комиссия) эштә катнаштылар.

Аерылу 1918 елның февральда чыкты: БҮБК утырышта алар Брест солыхына, ә IV Советлар съездта - аның ратификацияга каршы тавыш бирделәр. Үзенекен итү алмагач, сул эсерлар Совнарком эченнән чыктылар һәм большевиклар белән үзара килешү өзү турында игълан иттеләр.

V Советлар съездында большевиклар, эсерларның каршылыгына карамастан, 10 июльдә беренче пролетариат дикатурасын игълан иткән Совет Конституциясе кабул иттеләр. Бу белән риза булмаганнар, эсерлар актив хәрәкәтләргә күчтеләр.

1918 елның 6 июльдә Яков Блюмкин (эсер) Мәскәүдә Германиянең илчене Мирбахны үтерә, Мәскәүдә, Ярославльдә, Муромда, Рыбинскта, Ковровда күтәрелешләр башлана. 10 июльдә сул эсер Муравьёв Кызыл гаскәрнең Көнчыгыш фронтында фетнәне күтәрә, ләкин аны һәм аның штабны сөйләшү сылтавы белән тозакка хәйләләп кертәләр һәм үтерәләр. 21 июльгә кадәр большевиклар бу күтәрелешләрне бастырганнар.

30 августта эсерлар Ленинны үтермәкче булганнар, Петроград ЧКның рәисне М. Урицкийны үтерәләр. 5 сентябрьдә большевиклар "кызыл террор"ны - масса-күләм сәяси дошманнарны репрессияләрне игълан иттеләр. Бер генә төн эчендә Мәскәүдә һәм Петроградта 2200 кеше үтерелгән.

Совет хакимиятен фронтта һәм тылда урнаштыру[үзгәртү]

Большевиклар һәм хәрәкәттәге армия[үзгәртү]

1917 елның 15 ноябрендә большевиклар иске армиянең демобилизация турында боерык чыгаралар.

Генерал-лейтенант Духонин, Керенский качканнан соң, Югары Башсәргаскәр вазифаларын башкаручы, боерыкларны үтәүдән баш тартты; 19 ноябрьдә ул Деникин һәм Корнилов генералларна тоткынлыктан коткара.

Балтыйк флотта большевик хакимиятен алар контроль астына алынган Центробалт (Балтыйк флотның үзәк комитеты, Центральный комитет Балтийского флота) урнаштырды һәм бөтен флотның көчләрне Петроградның ВРКга (Военно-революционный комитет) бирде. Төньяк һәм Көнбатыш фронтларда да большевиклар үзен хакимиятен урнаштырдылар.

Бөек Башсәргаскәр вазифаларын башкаручы Духонин арестка сала, 3 декабрьдә аны үтерәләр. Бөек Башсәргаскәр урынга Совнарком прапорщик Николай Крыленконы билгеләде. 20 ноябрьдә ул сугыш хәрәкәтләрнең туктау турында игълан итә.

Көньяк-Көнбатыш фронтта да ВРК оештырылган (рәисе — Разживин Г. В.). Румыния фронтта 1917 елның декабрендә Совнарком фронт комиссар урынына С. Рошальне билгеләде, ләкин "аклар", Дмитрий Щербачев (фронтның сәргаскәр) генералның җитәкчелеге астында, актив хәрәкәтләргә күчтеләр: фронтның һәм кайбер гаскәрләрнең ВРК әгъзаларын арестка салалар, ә Рошальне атып үтерәләр. Армиядә хакимият өчен кораллы көрәш тагын ике ай дәвам иткән, ләкин герман оккупациясе большевикларның Румыния фронтында хәрәкәтләрен бетерде.

1917 елның 23 декабрьдә Тбилисида Кавказ гаскәрнең съезды ачылды, ул Кавказ гаскәрнең край Советын сайлаган (рәисе — большевик Григорий Корганов).

1918 елның 15 гыйнварда совет хөкүмәте Кызыл Армия, ә 29 гыйнварда — Кызыл Флот иреклеле принципларда барлыкка килүе турында әмер чыгара. Совет хөкүмәткә контроль астына алынмаган урыннарга кызылгвардиячеләр корлары юнәлдерделәр. Көньяк Русия һәм Украинада бу корларны Владимир Антонов-Овсеенко, Көньяк Уралда — Пётр Кобозев, Белорусияда — Рейнгольд Берзин.

21 мартта Кызыл Гаскәрнең командирлар составының сайланып куелуы юкка чыгарган. 29 майда гомуми хәрби бурычка таянып регуляр Кызыл Армиясе барлыкка килә.

Русиядә гражданнар сугышы

Совет хакимиятенең урнаштыру. Большевикларга каршы көчләрнең оештыру[үзгәртү]

Үзәк Русия[үзгәртү]

Петроград күтәрелешнең уңышлыгы хакимиятенең большевикларга кичү башланды. Русиянең үзәк районнарда Советлар әле Октябрьга кадәр большевиклар контроледә иделәр, шуңа күрә совет хакимияте монда шактый җиңел урнаштырды. Тула, Калуга, Түбән Новгород шәһәрләрдә бу процесс авыррак уза иде. Ләкин, кораллы корлар белән иң мөһим позициялар алгач, большевиклар Советларның "яңадан сайлауны" ирештеләр һәм хакимиятне үзенә алдылар.

Идел буе[үзгәртү]

Казанда хәрби округның сәргаскәрлеге, социалистик фиркаләр һәм татар мииләтчеләр большевиклар яклы артиллерия бригаданы коралсызландырырга омтылуны тырыштылар, ләкин кызылгвардиячеләр инде тимер юл вокзалны, почтаны, телеграфны, банкны алдылар, Кремльне камап алдылар, округның хәрби сәргаскәрне һәм Вакытлыча хөкүмәтнең комиссарны арестка салдылар; 8 ноябрьдә большвеиклар шәһәрне алдылар. Валериан Куйбышев җитәкчелеге астында большевиклар Самарны шулай ук 8 ноябрьдә адылар. 1918 елның февральга Совет хакимияте бөтен Идел буенда урнаштырырыла.

Финляндия[үзгәртү]

1917 елның 18 декабрендә совет хөкүмәте Финляндияның бәйсезлеген танылды, ләкин бер ай үткәч, Финляндияның көньякта большевик хакимияте урнаштырырган.

1917 елның 7 - 8 ноябрендә большевиклар Нарвада, Ревельдә, Юрьевда, Пярнуда, ә ноябрь ахырында - бөтен алманнар белән оккупацияләнмәгән Прибалтика территориядә хакимиятен алганнар.

Белорусия[үзгәртү]

22 ноябрендә Белорусия Радасы совет хакимиятен танымады; 15 декабрьдә ул Бөтенбелорус конгрессын җыйды, ул да Совет хакимиятен танымады.

1918 елның гыйнвар-февральдә большевикларга каршы Довбор-Мусницкий поляк корпусның күтәрелеше бастырган; Белорусиянең эре шәһәрләрдә большевиклар хакимиятен алдылар.

Украина[үзгәртү]

1917 елның октябрь — ноябрендә Донбасс большевиклары Луганскида, Макеевкада, Горловкада, Краматорскида, һ.б шәһәрләрдә хакимиятен алдылар. 7 ноябрьдә Үзәк Радасы (урыс. Цетральная Рада, укр. Центральна Рада) Киевда Украинаның бәйсезлеген игълан итте һәм большевиклар белән көрәшү өчен үзенең армиясе оештыру башланды. 1917 елның декабрендә Антонов-Овсееко корлары Харьков районны алалар. 14 декабрьдә Бөтенукраина Советлар съезды Украинада совет республика дип игълан итте һәм Украинаның совет хөкүмәтне сайлады. 1917 елның декабрьдә — 1918 елның гыйнварда Украина Совет хакимиятен урнаштыру өчен кораллы көрәш башлана. Сугыш хәрәкәтләр нәтиҗәдә большевиклар Екатеринославда, Полтавада, Кременчугда, Елизаветгардта, Николаевда, Херсонда хакимиятен алдылар; 26 гыйнварында, Михаил Муравьёв сәргаскәрлек астында, алар Киев шәһәрен алганнар. Севастопольда совет хакимияте 1917 елның 29 декабрьдә, ә Акмәчеттә1918 елның 25-26 гынварда урнаштырган.

Тын (Дон)[үзгәртү]

Алексей Каледин

Тындагы Ростовда большевиклар хакимияте 1917 елның 8 ноябрендә урнаштырган. Әле 2 ноябрендә генерал Михаил Алексеев Иреклеләр армияне (урыс. Добровольческая армия) оештыра башлый. Тындагы атаман Алексей Каледин большеливикларның переворотны танымаган дип хәбәр итте. 15 декабрьдә, каты сугышлардан соң Корнилов һәм Каледин генералларның гаскәрләре большевикларны Ростовдан, ә аннан соң - Таганрогтан куып чыгардылар һәм Донбасска таба һөҗүм иттеләр. 23 гыйнварда, Каменская станицада, фронттагы частьләр съезды Дон өлкәсендә Совет хакимиятен игълан итте һәм Фёдор Подтёлков җитәкчелегендә Дон ВРКны оештырдылар. Рудольф Сиверс һәм Юрий Саблинның "кызыл гвардиясе" Каледин һәм Иреклеләр армиянең частьләрне Донбасстан Дон өлкәсенең төньякка кысрыклап чыгара.

24 февральдә кызыллар Ростовны, ә 25 февральдә - Новорчеркасскны алдылар. Каледин атылып үлә, ә аның гаскәрнең калган өлеше Сальск даласына чигенәләр. Иреклеләр армиясе (4 000 кеше) Кубаньга сугышып чигенә (Беренче Кубань походы).

Кубань[үзгәртү]

Александр Филимонов җитәкчелегендә Казак Кубань хөкүмәте шулай ук яңа хакимиятен танымады. 14 мартта Иван Сорокинның кызыл гаскәрләре Екатеринодарны алалар. Виктор Покровский җитәкчелегендә Кубань Радасын гаскәрләре төньякка чигенделәр; тегендә алар Иреклеләр армиянең частьләре белән берләштеләр; 9-13 апрельдә берләшелгән корлар уңышсыз штурм омтылулардан гаскәрләрне Дон өлкәсенең көньякка күчерделәр; бу вакытта совет хакимиятенә каршы күтәрелеш башланды. Корниловны сугышта үтерделәр, ә аны Деникин алмаштырды.

Урал[үзгәртү]

Урал Советларның өчтән ике өлеше большевистик иде, шуңа күрә шәһәрләрнең зуррак өлешендә совет хакимияте җиңел урнаштырды. Каты каршылык Ырынбур губернасы гына күрсәтте: 8 октябрьдә Александр Дутов Ырынбур казак гаскәре территориясендә большевик хакимиятен танылмаган дип игълан итте, һәм үзенең контроленә Ырынбурны, Чиләбене алган. 1918 елның 18 гыйнварында гына Василий Блюхер җитәкчелегендә кызыл корлары Ырынбурны алганнар.

Себер[үзгәртү]

1917 елның декабрьдә - 1918 елның гыйнварда Иркутскта кызыллар юнкерларның күтәрелешне бастырдылар. Байкал артында 1917 елның 1 декабрендә Григорий Семёнов атаманы большевикларга каршы күтәрелешне күтәрә, ләкин аны да тиздән бастырдылар; гаскәрнең калган өлешләре Маньчжурияга чигенәләр.

Кавказ[үзгәртү]

1917 елның 28 октябрендә Кавказ арты комиссариаты (рус. Закавказский комиссариат) барлыкка килгән һәм Кавказ артының бәйсезлеген игълан итте. Комиссариат грузин социал-демократларны, әзербайҗанлы (мусаватлар) һәм әрмән (дашнаклар) милләтчеләрне берләштерде. Совет хакимияте Баку районында гына урнаштылган. Комиссариат Совет Русиягә карата каты дошманлык позицияне алды, ул барлык большевикларга каршы көчләрне якланган - Кубаньда, Донда, Теректа һәм Дагстанда. 1918 елның 23 февральдә Тифлисда Кавказ арты сейм җыелган. 1918 елның 22 апрелендә Сейм Кавказ арты Федератив Республиканың бәйсезлеген игълан итү резолюцияне кабул итте.

Төркистан (Урта Азия)[үзгәртү]

Төркистанның иң зур шәһәрендә — Ташкентта большевиклар каты сугышлар нәтиҗәсендә хакимиятен алдылар. Большевиклар ягында тимер юлдагы һөнәханәнең эшчеләр чыктылар, ә большевикларга каршы ягында — Рус армиянең офицерлары, Ташкентта урнашкан кадет корпусның һәм прапорщиклар мәктәбенең укучылары. 1918 елда большевиклар большевикларга каршы Зайцев полковникның Сәмәркандта һәм Чарҗоуда күтәрелешләрне бастырдалар, февральдә Коканд мохтариятене, ә мартның башында — Җидесу казакъ вакытлыча хөкүмәтене юкка чыгаралар. Бөтен Урта Азия һәм Казакъстан территориясе, Хива ханлыгы һәм Бохара әмирлегеннән башка, большевиклар контроль астында калды. 1918 елның апрель аенда Төркистан АССР игълан ителә.

Брест солыхы. Үзәк дәүләтләр интервенциясе[үзгәртү]

Земли захваченные после Брестского мира.svg

1917 елның 20 ноябрендә (2 декабрьдә) Брест-Литовскида совет хөкүмәте һәм Германия һәм алар союздашлар белән вакытлы солых турында сепарат килешүне төзеделәр. 9 (22) декабрьдә килешү турында сөйләшүләр башландылар. 1917 елның 27 декабрьдә (1918 елның 9 гыйнварда) совет делегациягә үзенең таләпләрнең тапшырдылар; Германия киң Русия территорияларга дәгъва итә иде. Большевиклар җитәкчелегендә аерылыш килеп чыкты: Ленин Германиянең таләбеннән канәгатьләндерү өчен чыгыш ясады, Троцкий "сөйләшүләр озакка сузу" тәкъдим белән чыгыш ясады, сул эсерлар һәм большевикларның кайберләр "сугышны дәвам итергә" өчен иделәр. 28 гыйнврында (10 февральдә) совет делегациясе «войну прекращаем, но мира не подписываем» лозунгы белән сөйләшүләрне үткәрде. Буга җавап итеп, 18 февральда, Германия бөтен фронт линиядә һөҗүм итте. Бер үк вакытта Германия үзенең таләпләрен күбәйтә. 1918 елның мартында Брест солыхына кул куела. Договор буенча, Русия 1 млн км² мәйдан белән җир Германияга кала. Рус гаскәрләре Украинаны, Финляндияне һәм шулай ук Төркиягә күчәргә тиешле Ардаган, Карс һәм Батум округларын ташлап чыгарга һәм Совет Россиясе Германиягә 6 млн марка күләмендә контрибуция түләргә; Украинаның, Белорусиянең, Литваның, Латвиянең, Эстониянең һәм Финляндиянең бәйсезлекне танырга тиеш була. Шуның өстенә, Русия үзенең армия һәм флотның демобилизация ясау тиеш. 15 мартта Брест солыхы IV Советлар съездта ратификацияләнде.

1918 елның апрельга герман гаскәрләр ярдәме белән, Финляндия хөкүмәте "кызылларны" үзенең территориясеннән куып җибәрде.

Белорусия Радасы Довбор-Мусницкий поляк легионер корпусы белән 20 февральдә Минскны алдылар һәм герман гаскәргә шәһәрне ачтылар. Герман сәргаскәрлекнең рөхсәтеннән Белорусия Радасы Белорусия Халык Республиканың хөкүмәтне оештырдылар һәм 25 мартында бәйсезлекне игълан иттеләр.

Украинада оккупантларның өметләрне акламган Үзәк Раданың хөкүмәте германнар куып тараттылар, аның урынында гетман Скоропадский җитәкчелегендә хөкүмәте оештырырган.

Антанта ягында сугыш башлаган Румыния Германия белән Бухарест солыхына кул куйган.

Герман гаскәрләре 1 маенда Таганрогка, ә 8 маенда - Ростовка керделәр. Пётр Краснов атаманы германнар белән союзны төзде. Төркиянең һәм Германиянең гаскәрләре Кавказ артына бәреп керделәр. Кавказ артындагы Федератив Республикасы өч бүлегенә таркалды (Грузия, Әрмәнстан, Әзербайҗан).

Антанта дәүләтләренең интервенциясе[үзгәртү]

Антанта Бресты солыхын танымады, большеиклар белән сөйләшүләр башларга тырышты. 6 мартта аз санлы инглиз десанты Мурманскта чыкты, ләкин 30 июньга кадәр алар совет хакимиятенә каршы хәрәкәтләрне башкармадылар.

2 августта 2нче рангның капитаны Георгий Чаплин организациясе Архангельскта совет хакимиятен төшерделәр, шуннан соң анда инглиз десант чыкты. Шәһәрдә хакимияте урындагы үзидарәгә күчте, Көньяк армиянең оештыру башланды. Совет сәргаскәрлеге Көньякта Көньяк фронтны оештырды.

5 апрельдә япон ротасы һәм инглиз ярым ротасы Владивостокта чыктылар, ләкин ике атнадан соң корабларга борылып кайттылар.

Чехословак корпусының күтәрелеше. Көнчыгышта сугышның башлану[үзгәртү]

Чехословак корпусы австро-венгер армиянең әсир чех һәм словак солдатлардан Беренче бөтендөнья сугышы вакытында оештырган.

1918 елның корпус француз армиянең часть буларак игълан итте. Корпусның Украинадан Ерак Көнчыгыш портлары аша Көнбатыш Европага күчерүгә хәзерләнү башланды. Чехословаклар белән эшелоннар Пензадан Владивостокка кадәр сузылдылар. 20 майда большевиклар хөкүмәте Чехословак корпусның коралсызлануын таләп итте, ләкин чехословаклар баш тарттылар, һәм кызыл отрдларга каршы актив хәрәкәтләргә күчтеләр. 25 майда чехословаклар Мариинскта, 26 майда - Чиләбедә күтәрелеш күтәрделәр, аннаң соң чехословак ярдәм белән большевикларның хакимияте Новониколаевскта (26 майда), Пензада (29 майда), Сызраньда (30 майда), Томскида (31 майда), Корганда (31 майда), Омскида (7 июньдә), Самарда (8 июньдә) һәм Красноярскта (18 июньдә) төште.

Идел буе[үзгәртү]

8 июньдә кызыллардан азат иткән Самарда эсерлар Учредительное Собраниеның комитетны (Комуч) оештырдылар. Ул үзене вакытлыча инкыйлаби хакимият дип игълан итте. Комуч контроль астындагы террриторияседә барлык банклар денационализацияләнде, ул үзенең хәрби көчләре дә оештырды - Комучның Халык армиясе (урыс. Народная армия Комуча). Бер үк вакытта Омскида Вакытлыча Себер хөкүмәте барлыкка килә.

Владимир Каппель җитәкчелегендә астындагы корлары июнь уртасында Идел буе Ставропольны, Семберне ала.

1918 елның июльдә урыс һәм чехословак корлары Уфаны 5 июльдә алалар, ә чехлар Войцеховский сәргаскәрлек астында Екатеринбургны 25 июльдә алалар.

7 августында Каппель гаскәрләре Казанны алалар, анда Русия империянең алтын запасның өлешен алалар (650 млн. алтын сум тәңкәләр белән, 100 млн. сум кредит знаклар белән, алтын һәм платина коелмалар, һәм башка әйберләр), шулай ук гаять зур корал, сугыш кирәк-яраклары, медикаментлар, амуниция белән складларны алалар. Самардан көньякка таба Фёдор Махин подполковникның коры Хвалынскны ала Вольскка якын килә.

1918 елның августка "Учредиительное Собрание территориясе" көбатыштан көнчыгышка 750 чакрым озынлыкка сузылды (Сызраньдан Златоустка), ә төньяктан көньякка - 500 чакрым озынлыкка сузылды.

Чехословаклар һәм акгвардиячеләр белән көрәш өчен кызыллар Көнчыгыш фронтны оештыралар.

Ерак Көнчыгыш[үзгәртү]

6 июльдә Антанта Владивостокны "халыкара зонасы" дип игълан иттеләр, ләкин большевик хакимиятен төшермәделәр, аны 29 июньдә генә урыс генерал Михаил Дитерихс җитәкчелеге астында чехлар төшерделәр.

Урал[үзгәртү]

1918 елның мартында Ырынбур казаклары воосстаниены күтәрәләр, июльдә алар Ырынбурны алалар һәм Ырынбур губернасыннан большевикларны куып җибәрәләр.

Себер[үзгәртү]

1918 елның апрель уртасында Маньчжуриядан чыккан атаман Семёновның гаскәре (1000 штыклар һәм кылычлар) Байкал артыга һөҗүм итә (кызыллар 5 500 штыклар һәм кылычлар бар иде). Бер ук вакытта байкал артындагы казаклар большевикларга каршы күтәрелешне күтәрделәр. Майда семёновчылар Читага якын килделәр, ләкин аны аларга булдыра алмады. Сёмёнов казаклары һәм кызыл корлар арасында сугышлар үзгәрмә уңыш белән августка кадәр үтә иделәр, 28 августта семёновчылар Читаны алдылар. Тиздән амур казаклары Благовещенскны алдылар, ә уссури казаклары Хабаровскны алдылар.

1918 елның сентябрьгә большевиклар хакимияте бөтен Уралда, Себердә һәм Ерак Көнчыгышта бәреп төшергән.

1918 елның сентябрьдә совет Көнчыгыш фронтның гаскәрләре (сентябрьдән косандующий - Сергей Каменев), дошманның 5 000 штыклардга каршы 11 000 штыклар туплангач, һөҗүмгә күчтеләр. 10 сентябрьдә каты сугышлардан соң кызыллар Казанны алдылар, 12 сентябрьдә - Семберне, 7 октябрьдә - Самарны алдылар.

1918 елның 7 августта Ижауда һәм Воткинскта эшчеләр большевкларга каршы күтәрелешне күтәрәләр. Фетнәчеләр үзенең хөкүмңте һәм 35 000 штыклар белән армияне оештырдылар. Ижау-Воткинск күтәрелеше ноябрьга кадәр дәвам иткән.

Русияның Көньякта сугышның башлануы[үзгәртү]

Дон[үзгәртү]

Мартның ахырында Донда атаман Краснов җитәкчелек астында болшьшевикларга каршы күтәрелеш башланды. 10 майда казаклар һәм Румыниядан килеп җиткән Михаил Дроздовский кор белән (1 000 кеше) Новочеркасскны алдылар. 16 майда Красновны Дон Гаскәрнең (Всевеликое Войско Донское) атаманны дип сайлыйлар; Дон гаскәрнең оештыру башлана. Июльдә, Урал казаклары белән берләшү өчен, Дон гаскәре Царицынны алырга омтыла. 1918 елның август - сентяберндә Дон гаскәре Поворино һәм Воронежка таба һөҗүмгә күчте. 11 сентябрьдә совет сәргаскәрлеге үзенең гаскәрләрне Көньяк фронтка туплады. 24 сентябрьгә совет гаскәрләре казакларның Воронең-Пововрино юнәлешендә һөҗүмен туктаталар, ә Царицын юнәлешендә Красновның гаскәрләрне Дон артына чигендерә.

Кубань[үзгәртү]

Июньдә 8 000 санлы Иреклкләр армиясе үзенең икнчен походны башлана (Икенче Кубань походы). Деникин бер-бер атлы 30 000 санлы Калнин армияне , ә Екатеринодар янында - 30 000 санлы Сорокин армияне тар-мар итә. 21 июльдә аклар Ставропольны алалар, 17 августта - Екатеринодарны алалар. Август ахырында Кубань гаскәре территориясе тулысынча большевиклардан азат иткән, ә Иреклеләр армиянең гаскәрнең саны 40 000 штыклар һәм кылычларга җитә. Иреклеләр армиясе Төньяк Кавкзага һөҗүмен башлана.

Кавказ[үзгәртү]

18 инюьдә Лазарь Бичерахов сәргаскәрлек астында Терек казаклары күтәрелешне күтәрәләр; калган кызыл корлары Грозный һәм Кизлярда блокадага алганнар.

Кавказ арты[үзгәртү]

8 июльдә Кавказ артындагы Федератив Республикасы 3 дәүләткә таркала (Грузия, Әрмәнстан, һәм Әзербайҗан). Грузиягә герман гаскәрләре керәләр; Әрмәнстан, Төркиянең һөҗүмнең нәтиҗәсендә үзенең территориясенең зуррак өлешен югалткач, тынычлык килешүенә кул куя. Әзербайҗанда большевистик «Баку коммунасы» шәһәрдән кача, ә хакимиятне меньшевистик Центрокаспийга тапшыра.

Төркистан[үзгәртү]

1918 елда Ашхабадта тимерюлчылар күтәрелеш күтәрелә. Алар урныдагы кызылгвардия частьләрен тар-мар иттеләр, ә аларны үзләрен бастырырга килгән Ташкенттан җәзалаучы корларны дә тар-мар иттеләр. Эшчеләргә төркмән кабиләләр кушалар. 20 июльгә бөтен Каспий арты өлкәсе фетнәчеләр кулларда иде. 1918 елның уртасында Ташкентта офицерлар, интелеллигенция һәм элекке Төркинстан крайның администрацянең чиновниклары яшерен большевикларга каршы организацияне оештырдылар; аның беренче исеме - "Төркистан большевиклар белән көрәш союзы" (Туркестанский союз борьбы с большевизмом), соңрак ул Төркистан хәрби организация (Туркестанская военная организация, ТВО) исемен алды. ТВО 1919 елда Ташкентта күтәрелеш күтәрде, ләкин ул җимерелгән.

Икенче сугышның чоры (ноябрь 1918 — март 1920)[үзгәртү]

1918 елның ноябрьдә халыкара хәл тиз үзгәрә: ноябрь инкыйлабтан Германия һәм аның союздашлар җиңелгәннәр.

Элекке Германия оккупацияләнгән территорияләрдә яңа дәүләтләр барлыкка килделәр: Эстония, Латвия, Литва, Белорусия, Польша, Украина. Алар, Германиядәң ярдәмсез калганнар дәүләтләр Антантага ориентлаша башлаганнар һәм үзенең гаскәрләре оештырырга башландылар. Совет хөкүмәте Украина, Белорусия һәм Прибалитка территорияне алу турында приказны бирде. Бу максат белән Көнбатыш фронты оештыра. Бер ук вакытта поляк гаскәрләре Литва һәм Белорусия территорияне алу башлаганнар. 1919 елның гыйнвар уртасында Кызыл армия Прибалтканың һәм Белорусияның зуррак өлешләрен басып алды һәм анда совет хөкүмәтләрен оештырылган.

Украинада большевиклар декабрь-гыйнврда Харьковны, Полтаваны, Екатеринославны, Киевны алдылар, ә гыйнварда Одессаны алдылар. УНР(Украина Халык Республикасы, урыс. Украинская Народная Республика, укр. Українська Народна Республіка)ның гаскәрләрнең калган өлешләре Каменеө-Подольск районга күчтеләр.

Көнчыгышта сугышлар[үзгәртү]

1918 елның 7 ноябрендә кызыллар Ижауны, ә 13 ноябрендә — Воткинскны алалар.

18 ноябрендә Омскида офицерларның группасы переворотны ясадылар: эсер хөкүмәтне куыб җибәрделәр, ә хакимият Александр Колчакка тапшырырган, Колчакны Югары хаким (Верховный правитель) дип игълан иттеләр. Ул хәрби диктатура режимн урнаштырды һәм армиянең үзгәртеп оештыруга башланды. Бу моменттан соң эсерлар большевиклар белән көрәшне туктаттылар,ә Колчакны һәм акгвардиячеләрне дошманнар дип игълан иттеләр; забастовканы оештыралар, воосстаниеләр күтәрәләр, террор һәм саботаж акцияләрне үткәрәләр.

1918 елның декабрендә колчаковчылар һөҗүмгә күчәләр һәм 24 декабрьдә Пермьны алалар, әмма Өфә янында җиңелгәннәр, һәм һөҗүмне туктаттылар. Бөтен ак гвардия гаскәрләре Колчак сәргаскәрлек астында Көнбатыш фронтка берләшкәннәр.

1919 елның март — апрельдә колчаковчылар Өфәне, Ижауны һәм Воткинскны алдылар, ләкин апрель ахырында кызыллар каршы һөҗүмгә күчәләр һәм 9 июньдә Өфәне кире кайтаралар, ә августта Чиләбене һәм Екатеринбургны алалар. 11 августта совет Көнчыгыш фронт эченнән Төркистан фронты аерып алынган. 13 сентябрьдә, Актүбә операция нәтиҗәсендә, Төркистан фронтың гаскәрләре Төркистан республикасынын Төньяк-Көнбатыш фронт гаскәрләре белән берләштеләр һәм Үзәк Русия Урта Азия белән элемтәне торгыздылар.

1919 елның сентябрьдә — октябрендә Тубыл һәм Ишем елгалар арасында кызыллар һәм аклар арасындагы хәлиткеч сугыш узды, бу сугышта аклар янадан җиңелгәннәр. Шуннан соң фронт җимерелгән, Колчак гаскәләрнең калган өлешләре Себер эченә чигенделәр. 1919 елның кышта эсерлар Колчакның тылында берничә фентнәләрне оештыралар, аның нәтиҗәсендә эсерларның Политцентр Иркутскта хакимиятне ала, һәм 15 гыйнварында сугышрага теләмәгәннәр чехословаклар (алар арасында эсерлар популяр булганнар иде) Колчакны Политцентрга бирәләр.

21 гыйнварда эсерлар Колчакны большевистик ревкомга бирәләр. Туры Ленин приказы буенча, 7 гыйнварда Колчакны һәм Виктор Пепеляевны (Министрларның Советын рәисе) атып үтерәләр.

Көньякта сугышлар[үзгәртү]

"Бердәм Русия" бронепозды, 1919 ел

1919 елның гыйнварында Краснов өченче тапкыр Царицынны аларга омтылган, ләкин яңадан җиңелгән һәм чигенергә мәҗбүр итте. Большеикларның сугышка каршы агитация нәтиҗәсендә, Дон армиясе череп таркалган, казаклар Кызыл армиягә күчә башланды - фронт җимерелгән. Большевиклар Донга бәреп керәләр һәм казакларга каршы террорны башланалар. Нәтиҗәсендә, казаклар күтәрелеш күтәрәләр (Вёшенское восстание), һәм чолганышта июньга кадәр сугышалар - июльдә ярдәмгә Дон армиянең частьләре керә.

1919 елның гыйнварында Деникин гаскәрләре тулысынча 90 000 санлы кызыл 11нче армияне тар-мар итәләр, һәм тулысынча Төньяк Кавказны кулга алалар. 31 гыйнварда Укринаның көньякта француз-грек десанты чыга һәм Одессаны, Херсонны һәм Николаевны алалар, ләкин моннан соң сугышларда катншмыйча, апрельдә Одессадан һәм Кырымдан эвакуацияләнделәр.

1919 елның кораллы көрәшнең үзәге Көньяк фронтка күчергән. Крестьян һәм казаклар күтәрелешләр кызылларның тылны дезорганизацияләнәләр; бу момент белән аклар файдаланып калалар - июньдә алар Царицынны, Харьковны, Александровскны (хәзер - Запорожье), Екатреинославны, Кырымны алалар. 12 июньдә Деникин Колчакны Югары хаким һәм Югары сәргаскәр дип таныла. 3 июльдә Деникин "Мәскәү директивны" чыгыра, ә 9 июльдә большевик партиянең Үзәк комитеты "Все на борьбу с Деникиным!" хатны бастырып чыгаралар. Шул ук вакытта аклар һөҗүмне дәвам иттеләр: 18 августта алар Николаевны алалар, 23 августта - Одессаны, 30 августта - Киевны, 20 сентябрьдә - Курск, 30 сентябрьдә - Воронежны, 13 октябрьдә - Орёлны алдылар. Бу вакытта большевиклар подпольега күчерергә әзерләнәр, подпольедагы Мәскәү партиянең комитеты оештыра, хөкүмәт учреждениеләре Вологдага эвакуацияләнә башлыйлар.

Сентябрьдә Махно үзенең рейд белән ВСЮР частьләрне читкә юнәлдергән, кызыллар каршы һөҗүмне башладылар һәм гыйнварда Ростов һәм Новороссийскка ерып чыктылар. Февральның башында Маныч елгада аклар Думенко ат корпусны тар-мар иткән, 20 февральдә аклар яңадан Ростовны һәм Новчеркасскны алалар, ләкин кызыллар аклар тылларга каршы һөҗүмгә күчтеләр; 25 февральдә Егорлыцкая янында кызыллар акларның генерал Павлов ат группаны тар-мар итәләр. 1 мартта аклар Ростовны калдыралар һәм Кубань елгага таба чигенәләр. Кубань армиянең казак частьләре күпләп пленга бирелә, кызыллар яки "яшелләр" ("зелёные") ягына күчә башландылар. Нәтиҗәсендә акларның фронты җимерелгән, Иреклкләр армиянең калган өлешләре Новорссийскка, ә аннан соң Кырымга чигенәләр; 27 мартта кызыллар Новороссийскны алалар.

1920 елның 4 гыйнварда Колчак үз Югары хакимнең вәкаләтләрне Деникинга тапшыра, ләкин Деникин, авыр хәрби-сәяси ситуацияне исәпкә алгач, бу вәкаләтләрне кабул итмәгән. 1920 елның 4 аперлендә Деникин ВСЮР Башсәргаскәр постны ташлап китте, сәргаскәрлекне Пётр Врангельга тапшырды, һәм шул ук көндә "Император Индии" корабта Констанитнопольга йөзеп китте.

Юденичның Петроградка һөҗүме[үзгәртү]

1919 елның 5 июньдә Колчак Николай Юденчны Көньяк-Көнбатыш фронттагы хәрби көчләрнең сәргаскәр постына билгелә. 11 августта, Таллин шәһәрендә Көньяк-Көнбатыш өлкәсенең хөкүмәте (Правительство Русской Северо-Западной области) барлыкка килә. Шу ук көндә, Англиянең кысу астында, ул Эстнониянең бәйселеген таныла, һәм алмашка Англия аларга коралларны бирә һәм финанслар белән ярдәмне күрсәтте.

Аклар Петроградка ике тапкыр һөҗүм иттеләр - 1919 елның язда һәм көздә. Май айдагы һөҗүм нәтиҗәсендә аклар Псковны, Ямбургны, Гдовны алдылар, ләкин августта кызыллар каршы һөҗүме нәтиҗәсендә аклар чыгыш позицияләргә кире кайттылар. Көздәге Юденичның һөҗүме дә уңышсыз икән; Көньяк-Көнбатыш армиясе Эстониягә чигенде. Эстониядә 15 000 санлы армиясе башта коралсызландыра, ә аннан соң алар арсындагы 5 000 - концларгерьгә утыртканнар.

Өченче сугыш чоры (март 1920 — октябрь 1922 (июнь 1923))[үзгәртү]

Совет-поляк сугышы[үзгәртү]

1920 елның 25 апрелендә Франция поляк гаскәре Украина җирләренә кереп, 6 майда Киевны басып ала. 14 майда каршы Көнбатыш фронт уңышлы һөҗүмне башлый; 26 майда Көньяк-Көнбатыш фронты һөҗүмне башлый. Июльнең уртында совет гаскәрләре Польша чигенә чыктылар.

РКП (б) Политбюросы үзенең көчеңә артык зур бәя биргәч һәм дошманның көченә бәя бирмәгәч, мондый бурычны куйган: сугышлар белән Польшага керергә, Варшаваны басып алырга һәм анда Совет хакимиятен урнаштырырга.

Бу омтылу катастрофа белән тәмамланды. Көнбатыш фронтының гаскәрләре тар-мар ителәләр («Вислада могҗиза») һәм артка чигенәләр. Сугыш барышында Көнбатыш фронтының биш армиядән бер генә (3нче) калды (ул чигенергә өлгергән). 4нче һәм 15нче армиянең өлеше Көнбатыш Пруссияга чигенгәннәр һәм анда коралсызландырганнар; 15нче, 16нче армияләр, Мозырь группасы тар-мар иткәннәр яки чошлганышка эләктеләр. Тоткынлыкка 120-200 кызылармиячеләр эләккәннәр, 75 669 кеше генә кире кайтканнар.[1]

Нәтиҗәдә, Польша һәм РСФСР арасында солых төзелә. Бу солых буенча, Польшага Белорусия һәм Украинаның көнбатыш өлешләре күчтеләр. Солыхка карамастан, шуннан соңгы егерме ел дәвамында Польша һәм ССРБ арасында мөнәсәбәтләр киеренке булдылар. Нәтиҗәсендә ССРБ 1939 елдагы Польшаның бүлүдә катнашкан.

Кырым[үзгәртү]

Совет-поляк сугышы вакынтында, көньякта барон П. Н. Врангель көчләре актив хәрәкәткә күчә, Төньяк Таврияне яулый. 1920 елның 14 маенда аклар Кубаньга Сергей Улагай җитәкчелеге астында күп санлы фетнәчеләр белән тоташу максаты белән десантны төшерәләр, ләкин сентябрьдә десант Кырымга кире кайта; Армавир—Майкоп районында урнашакан гернерал Фостиковның 15 000 кеше санлы партизан армисе белән десантка булышырга алмады.

Июль-августта врангелевчылар Төньяк Кырымда уңышлы саклану сугышларын үткәргәннәр. Кубань десантының уңышсылыктан, Врангель үзенең армиясенең дучар булуны аңлагач, һөҗүм иткән поляк армисенә таба ерып чыгырга карар иткән. Аклар Днепрның уң ягына чыгу максаты белән һөҗүмен башлыйлар, ләкин 15 октябрьдә аклар Днепрның сул якка кире кайталар.

Бу вакытта поляклар 12 октябрендә большевиклар белән вакытлы солых төзделәр. 28 октябрьдә Михаил Фрунзе җитәкчелегендә Көньяк фронтының частьләре Врангель гаскәрләрен камап алу максаты белән һөҗүмгә күчәләр. Әмма планлыштырылган камалыш җимерлгән — Врангель армиянең частьләре күбесенчә Крымга чигенергә өлгергәннәр.

Фрунзе, Врангельның 41 000 штыкларга һәм кылычларга каршы 190 000 сугышчылар туплпнгач[2], Кырым штурмлауны башлый.

Сан һәм кораллар ягыннан өстенлеккә карамастан, «кызыллар» берничә көн Кырым саклаучыларның саклануны җимерә алмадылар. 11 ноябрьдә генә Семён Каретник җитәкчелеге астында махновчылар Иван Барбовичның ат корпусны тар-мар итә — Кырымның саклану өзелгән. Врангель армиясенең эвакуация башлана. Өч көн эчендә гаскәрләр, офицерлар гаиләләре, Севастополь, Ялта, Феодосия һәм Керчь шәһәрләрнең халкының өлеше 126 суднога төягәннәр.

12 ноябрьдә кызыллар — Джанканы, 13 ноябрьдә — Симферопольны, 15 ноябрьдә — Севастопольны, 16 ноябрьдә Керчьны яулыйлар. Аннан массачыл атып үтерүләр башлана[3].

14—16 ноябрьдә корабларның Армадасы Кырымны ташлап китә. Качакалрның гомуми саны — 150 мең кеше.

1920 елның 20 ноябрьдә флот дүрт кордан торган Рус эскадрага үзгәртеп кора (ком. контр-адмирал Михаил Кедров). Шул ук елның 1 декабрьдә Франциянең Министрлар Советы Рус эскадраны Туниста урнашкан Бизерта шәһәренә юнәлдерә. 50 000 кеше санлы Рус эскадра суышча берәмлек буларак яңа Кубань походы чамалавына 1924 елга кадәр сакланган; 1924 елның 1 октябрендә Врангель аны Рус Гомум-Сугышчылар Комитетына үзгәртеп (рус. Русский Общевоинский Союз) оештыра.

Ак Кырымның җиңелүдән Русиянең Аурупа өлешендә большевикларга каршы оештырып алып барылган көрәш бетерелә.

Кызыллар тылында күтәрелешләр[үзгәртү]

  • Яшел фетнәчеләр
  • Слуцк күтәрелеше
  • Тамбов күтәрелеше (1918-1921)
  • Көнбатыш Себер күтәрелеше (1921-1922)
  • Кронштадт күтәрелеше (1921)

Кавказ арты һәм Урта Азия[үзгәртү]

1920 елда Азәрбайҗанда, Әрмәнстанда, Бохарада совет хакимияте урнаштырыла. Персия, Әфганстан, Төркия белән дуслык турында солыхлар төзелә.

Ерак Көнчыгыш[үзгәртү]

ЕКР хөкүмәте

Ерак Көнчыгышта япон көчләренең активлашуны шикләнү аркасында, 1920 елның башында большевиклар көнчыгышка алга китүне туктаттылар; Ерак Көнчыгыш территориясендә марионетик Ерак Көнчыгыш Республикасы (рус. Дальневосточная республика) (ЕКР) оештырыла (башкала — Верхнеудинск).

1920 елның май—июньдә Халык-Инкыйлабый Армия (ХРА, ЕКР хәрби көчләре) ике тапкыр үз файдасына хәлне үзгәртергә омтылды, ләкин икесе дә уңышсызлы булдылар. 1920 елның көзенә япон гаскәрләре Байкал артыннан чыгарылалар, һәм өченече Чита операцисе нәтиҗәсендә Амур фронтының ХРА гаскәрләре һәм партизаннар Семёнов атаманның казак гаскәрләрне тар-мар итәләр, 22 октябрьдә Читаны яулып алалар. Семёнов гаскәрләрнең калган өлешләре Маньчжуриягә чигенәләр.

1921 елның Владивостокта һәм Приморьеда переворот нәтиҗәсендә хакимияте ак хәрәкәтне яклаучыларга күчте; бу территорисендә алар Вакытлыча Амур буендагы Хөкүмәте белән идарә иткән дәүләт берәмлекне оештырдылар. Японлар үз нейтралитетны игълан иттеләр. 1921 елның декабрендә Ак баш күтәрүчеләр армиясе (рус. Белоповстанческая армия) һөҗүмен башлаган.; 22 декабрьдә алар Хабаровскны алалар һәм көнбатышка таба Волочаевка станцияга кадәр алга чыктылар. Байлыклар һәм көчләр җитмәү аркасында аклар һөҗүмне туктаттылар, һәм Волочаевка — Верхнеспасская сызыгында ныгытма районыны оештыргач, саклануга күчтеләр.

1922 елның 5 февральдә Василий Блюхер җитәкчелеге астында ХРА частьләре һөҗүмгә күчәләр, дошманның алдынгы гаскәрләрне чигендергәч, ныгытма районына чыктылар һәм 10 февральдә Волочаевка позицияләрне штурмлау башлаганнар. Өч тәүлек дәвамында, 35-градуслы суыкта, ХРА сугышчылары дошманның позицияләрне штурмладылар. 12 февральдә ХРА дошманның саклануны җимерелә; 14 февральдә ХРА частьләре Хабаровскны алалар. Аклар япон гаскәре саклау астындагы нейтраль зонага чигенәләр.

1922 елның сентябрьдә аклар тагын бер тапкыр һөҗүмгә күчергә омтылуны тырышы карадылар. 1922 елның 4—25 октябрьдә Ватандандашлар суышының соңгы мөһим операциясе — Приморье операциясе тормышка ашты. Михаил Дитерихс җитәкчелеге астында ак гвардиянең һөҗүмне кире кайтаргач, Иероним Уборевич җитәкчелеге астында ХРА частьләре каршы һөҗүмгә күчәләр. 8—9 октябрьдә ХРА частьләре Спасск ныгытма районны штурм белән алалар; 13—14 октябрьдә, партизаннар ярдәме белән, Никольск-Уссурийск янында төп ак гвардия частьләрне тар-мар итәләр, ә 19 октябрьдә ХРА гаскәрләре Владивостокка чыктылар, кайда 20 000 япон хәрби хезмәткәрләре әле урнашканнар.

24 октябрьдә япон сәргаскәрлеге ЕКР хөкүмәте белән үз гаскәрләрен чыгару турында килешүне төзделәр.

25 октябрьдә ХРА частьләре һәм патизаннар Владивостокка керәләр. Ак гвардиянең калган өлешләре чит илләргә эвакуацияләнделәр.

1922 елның 1 декабрьдә Ак Армиянең частьләре Петропавловск-Камчатскидан эвакуацияләнәләр. Бочкарёв есаулының коры эвакуацияләнмәгән һәм көрәшне 1923 елның мартына кадәр дәвам иттергән. 1923 елның апрелендә совет хакимияте Анадырдә урнаштырыла.

1923 елның 1 июньгә кадәр Ерак Көнчыгышта сугышларны Анатолий Пепеляев җитәкчелеге астында гаскәрләре дәвам иттергәннәр.

Сугыштан соңгы югалтулар (таблица)[үзгәртү]

Югалтулар категориясе Саны (мең кеше)[4]
Үлүчеләр 2500
Кызыл армия 950
Ак һәм милли армиялар 650
Партизан корлары 900
Террор нәтижәсендәге үлемнәр 2000
Кызыл террордан 1200
Ак террордан 300
Партизаннар террорыннан 500
Ачлык вә эпидемияләрдән үлүчеләр 6000
Бар вафатлар 10 500
Күчеп китүчеләр 2000

Фотографияләр һәм плакатлар[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/PREKATYN.HTM
  2. http://militera.lib.ru/h/kakurin_vatsetis/21.html
  3. Красный террор в Крыму. 1920—1921 годы (рус.)
  4. Эрлихман В. В. «Потери народонаселения в XX веке». Справочник — М.: Издательский дом «Русская панорама», 2004. ISBN 5-93165-107-1

Чыганаклар[үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү]