Түбән Новгород өлкәсе

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Русия Федерациясе субъекты

Түбән Новгород өлкәсе

Flag of Nizhny Novgorod Region.svg Coat of arms of Nizhny Novgorod Region.svg
Байрак Илтамга

Русия харитасында Түбән Новгород өлкәсе

Администра үзәк

Түбән Новгород

Мәйдан

40-нчы

- Барлыгы
- Су мәйданы өлеше

76 624 км²
1,2

Халык саны

11-нче

- Барлыгы
- Халык тыгызлыгы

3 281 496 (2014)

42.83 кеше/км²

ТРП

16-нчы

- Барлыгы, агымдагы бәяләрдә
- Кеше башына

646,7 млрд. сум (2008)

178,5 мең сум

Федераль бүлге

Идел буе

Икътисади район

Идел-Нократ

Губернатор

Валерий Шанцев

Канаунбирү җыелышы рәисе

Евгений Лебедев
РФ субъекты коды 52
ISO 3166-2 коды RU-NIZ

ГАТОБК коды

22

Түбән Новгород өлкәсе — Россия Федерациясенең Аурупа өлешендә урнашкан субъекты.

Мәйданы — 76 900 км².

Халкы — 3 324 114 кеше (2010). Шәһәр халкы өлеше 78,9% (2009), 21,1% – авыл халкы.

Өлкә үзәге – Түбән Новгород шәһәре.

Чиктәшлек[үзгәртү]

Як Рәсәй субъекты
Төньяк-көнбатыш Кострома өлкәсе
Төньяк-көнчыгыш Киров өлкәсе
Көнчыгыш Чуаш Республикасы, Мари Ил Республикасы
Көньяк Мордовия Республикасы
Көньяк-көнбатыш Рязань өлкәсе
Көнбатыш Владимир өлкәсе, Иваново өлкәсе

Түбән Новгород өлкәсе Көнчыгыш Аурупа тигезлегенең үзәгендә, Иделнең ике ярларында урнаша. Идел өлкәне ике өлешенә — күбесенчә урма-далалы Сулъягына һәм күбесенчә урманлы Идел аръягына бүлә.

Идел сулъягын (аның көньяк-көнбатыш кырыйдан башка, анда Ука-Тёша түбәнлеге урнаша) Идел буе калкулыгы (Мордва калкулыгы) биләп тора; Идел аръягын Ветлуга түбәнлеге (Мордва калкулыгы) биләп тора; кырый төньякта — Вятские Увалы калкулыгының тармаклары.

Климат[үзгәртү]

Климат — уртача континенталь, июльнең урта температурасы — +18…+19 °С, гыйнварның урта температурасы — -12…-13 °С. Ел эчендә явымнар саны — 450—600 мм.

Гидрография[үзгәртү]

Барлык елгалар Идел бассейнына керәләр. Төп елгалар — Идел (Горький сусаклагычы), Ука, Тёша, Кудьма, Сыры, Пьяна, Алатыр, Узола, Керженец, Ветлуга.

Туфраклар, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы[үзгәртү]

Туфраклар: кәсле-көлсу һәм көлсу (өлкә мәйданының 66% өлешен биләп торалар), соры урман туфраклары (16,9%), болын-кара туфраклар (7,9%), аллювийле тугай туфраклар (3,6%), саз һәм торф туфраклары (6,2%). Урманлылык — 43%.

Тарих[үзгәртү]

Түбән Новгород өлкәсе 1929 елның 14 гынварында РСФСР составында оештырыла. Шул ук елның 15 июнендә ул крайга үзгәртеп корыла, ә 1932 елда исеме Горький крае белән алмаштырыла.

1936 елда край составыннан Мари һәм Чуаш җөмһүриятләре аерылып чыгарылалар да, Горький крае өлкәгә үзгәртеп корыла.

1990 елның 22 октяберннән хәзерге исемен йөртә.[1]

Халык[үзгәртү]

Торак пунктлар[үзгәртү]

Нижгар өлкәсе торак пунктлары

Nizhni Novgorod sky view.jpg
Нижгар
Train station in Dzerzhinsk, Russia.jpg
Дзержинск

Шәһәр Халык саны Шәһәр Халык саны

Arzamas. Near heritage building of Magistrat.jpg
Арзамас
Bor. Uspenskaya Church.jpg
Бор

1 Нижгар 1 250 619 11 Кулебаки 35 759
2 Дзержинск 240 742 12 Богородск 35 499
3 Арзамас 106 362 13 Городец 30 658
4 Сарыкылыч[2] 92 047 14 Семёнов 24 473
5 Бор 78 058 15 Лысково 21 880
6 Кстово 66 657 16 Сергач 21 386
7 Павлово 60 698 17 Шахунья 20 921
8 Выкса 56 201 18 Навашино 16 416
9 Балахна 51 519 19 Лукоянов 14 951
10 Заволжье 40 460 20 Первомайск 14 568
2010 елның җанисәбе буенча[3]


Милли состав[үзгәртү]

Административ-территориаль бүленеше[үзгәртү]

Түбән Новгород өлкәсе составына 9 шәһәр булге һәм 43 муниципаль район керә

Шәһәр бүлгеләре[үзгәртү]

  1. Нижгар шәһәр бүлгесе
  2. Арзамас шәһәр бүлгесе
  3. Бор шәһәр бүлгесе
  1. Выкса шәһәр бүлгесе
  2. Дзержинск шәһәр бүлгесе
  3. Саров шәһәр бүлгесе
  1. Семёнов шәһәр бүлгесе
  2. Ташын шәһәр бүлгесе
  3. Шахунья шәһәр бүлгесе

Районнар[үзгәртү]

  1. Ардатов районы
  2. Арзамасский районы
  3. Балахна районы
  4. Богородск районы
  5. Бутурлино районы
  6. Вад районы
  7. Варнавино районы
  8. Вача районы
  9. Ветлуга районы
  10. Вознесенское районы
  11. Володарск районы
  1. Воротынец районы
  2. Воскресенское районы
  3. Гагино районы
  4. Городец районы
  5. Дивеево районы
  6. Ерак Константиново районы
  7. Зур Болдино районы
  8. Зур Мурашкино районы
  9. Княгинино районы
  10. Ковернино районы
  11. Кызыл Баки районы
  1. Кызыл Октәбер районы
  2. Кстово районы
  3. Кулебаки районы
  4. Лукоянов районы
  5. Лысково районы
  6. Навашино районы
  7. Павлово районы
  8. Перевоз районы
  9. Пилнә районы
  10. Починки районы
  11. Сергач районы
  1. Сеченово районы
  2. Сокол районы
  3. Сосновское районы
  4. Спасское районы
  5. Тонкино районы
  6. Тоншаево районы
  7. Үрән районы
  8. Чкаловск районы
  9. Шаранга районы
  10. Шатки районы

Икътисад[үзгәртү]

Горький автомобиль заводы

Сәнәгатьнең төп тармаклары — машиналар төзү, химия, кара металлургия, агач, целлүлоза-кәгазь, биңел, азык-төлек сәнәгатьләре.

Машиналар төзү сәнәгате ширкәтләре йөк һәм җиңнл автомобилләрне, автобусларны, чылбырлы тарткычлары, автомобиль төеннәрне, деталләрне һәм агрегатларны, елга һәм диңгез көймәләрен, автомобилләр һәм көмәләр өчен эчке яну йөрткечләрне, очкычларны, станнарны, һ.б. нәрсәне җитештеәләр.

Химия сәнәгате: органик синезы нәтиҗәләре, пластмассалар, синтетик сумалалар, оргпыяла, лаклар, булар, агулы химикатлар һ.б.

Кара (Выкса, Кулебаки, Түбән Новгород, Бор) һәм төсле металлургия ширкәләре (Түбән Новгород). Торф өлкәнең өч районыныда (Тоншаево, Богородск, һәм Бор) чыгарыла.

Авыл хуҗалыгы[үзгәртү]

Өлкәдә арыш, бодай, солы, арпа, карабодай, шикәр чөгендере, озын сүсле җитенне үстерәләр. Бәрәңгене, суганны эшкәртәләр. Ит-сөт һәм сөт терлекчелеге, дуңгызчылык, кошчылык та үсешен алган.

Транспорт[үзгәртү]

Өлкәдәге барлык тимер юллар Горький тимер юлына карыйлар, аның идарәсе дә Түбән Новгородта урнашкан. Төп тимер юл төеннәре — Түбән Новгород, Арзамас.

Идел, Үкә, Ветлуга һәм Сыры елгалары буенча тәртипле рәвештә көймәләр йөриләр.[4] Эре портлар: Түбән Новгород, Городец, Бор, Кстово.

Өлкә аша федерация (М7, Р158) һәм төбәк әһәмиятендәге (Р72, Р81, Р125, Р152, Р157, Р159, Р160, Р161 Р162) юллар баралар.

Танылган шәхесләр[үзгәртү]

Моны да карагыз[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]