Чакмагыш районы

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Чакмагыш
рус. Чекмагушевский район
баш. Саҡмағош районы
Герб
Coat of Arms of Chekmagush rayon (Bashkortostan).png
Байрак
Flag of Chekmagush rayon (Bashkortostan).png
Ил

Русия

Статус

Район

Республика

Башкортстан

Административ үзәк

Чакмагыш

Нигезләү датасы

1930

Район башлыгы

Йосыпов Риф Сәгъдәтулла улы[1]

Халык саны (2010)

30 780 кеше

Мәйдан

1692 км²

Чакмагыш харитада

Сәгать поясы

MSK+2 (UTC+6)

Автомобиль номерлар коды

02, 102

http://www.chekmagush.com/news.php
Координатлар: 55°08′28″ т. к. 54°39′00″ кч. о. / 55.14111111° т. к. 54.65° кч. о. / 55.14111111; 54.65 (G) (O)

Чакмагыш районы (рус. Чекмагушевский район) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәгеЧакмагыш авылы.
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.
1962 елны Кушнарен районына кушыла, 1965тә яңадан торгызыла. 78 торак урыны 13 авыл советына бүленгән.

География[үзгәртү]

Чакмагыш муниципаль районы республиканың төньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан. Мәйданы 1692 км² тәшкил итә.
Район җирләре буйлап Агыйдел елгасының сул як кушылдыгы Базы, Күәш, Сыерыш, Сәвәде, Калмаш, Чебекәй, Чакмагыш һәм башка зур булмаган елгалар бар. Чәрмәсән, Чакмагыш җирләренең чигеннән ага. Районның җире типик селтеләнгән һәм көлсуланган туфрак, кара, соры, урман туфраклары таралган. Район биләмәсенең 19,9 проценты урманнар. Анда имән, каен, усак,чыршы, нарат агачлары үсә.[2]

Халык[үзгәртү]

Иң эре торак урыннары: Чакмагыш (2009 елда 11 мең кеше яши), Иске Калмаш (1,84 мең), Аблай (1,3 мең).

1959[3] 1970[4] 1979[5] 1989[6] 2002[7] 2010[8]
43 112 45 659 39 542 32 659 33 031 30 780

Милли состав үзгәрешләре[үзгәртү]

Милләт 1939[9] 1970 1989 2002[10] 2010[11]
татарлар 61,7% 61,6% 75,8% 59,1% 62,8%
башкортлар 30,2% 38,4% 16,7% 34,7% 30,7%
чуашлар 3,3% ?  ? 3,1% 3,1%
урыслар 3,4%  ?  ? 1,8% 2,1%

2002 елгы җанисәпкә әзерләү чикләрендә район мәгарифенең бүлеге тарафыннан сораштыру үткәрелгән. Шул сораштыру нәтиҗәсендә башкортлар Чакмагыш районы укучыларның 15 процентны гына тәшкил иткәннәр (татарлар — 78%, 4% — чуашлар, 2% — урыслар, 1% — башка милләлтләр). [12] Әмма җанисәпнең рәсми нәтиҗәләре башкортлар район халкының 34,7% өлешен тәшкил иткәннәр, шул исәптә 6-19 яшьләр төркемендә — 32,35% (татарлар — 60,8%, 3,4% — чуашлар, 2,3% — урыслар, 1,2% — башка милләлтләр).[13]

Район җирендә туган танылган кешеләр[үзгәртү]

Икътисад[үзгәртү]

Файдалы казылмалардан нефть – Чакмагыш, Тозлыкуш, Манчар, Тамьян, Нур ятмаларында. Район үзәгендә биш автозаправка станциясендә ягулык-майлау материаллары сатыла.
Чакмагыш кирпеч заводы. Завод продукциясе район ихтияҗларын тулысынча канәгатьләндерә, хәттә чит районнарга да озатыла. Азакы елларда биредә цемент һәм комнан йөзләү өчен стена һәм идән плитәләре, тәрәзә тупсалары чыгарыла.

Район үзәгендә Уфадагы “Гидравлика” берләшмәсенең филиалы бар (“Чакмагыш механика заводы”). Райондагы төзелешләрне алып барыр өчен ”Римад”, Башнефтезаводстрой, “Туймазынефтестрой” кебек куәтле төзелеш трестларының идарәлекләре ПМКлары җәлеп ителә.
Файдалы казылмалардан Митрә-Әюп, Болгар яктылыгында – төзелеш ташы, Көсекәйдә – яндыру өчен известь, Бикмәт, Васильевка, Игенче, Рәҗәп, Тамьян, Филипп ятмаларында известьләү өчен агрономик руда бар.
Чакмагыш – авыл хуҗалыгы-сәнәгать районы. Авыл хуҗалыгы өчен җир мәйданы–136,9 мең гектар, шул исәптән сөренте җирләр–106,5 мең гектар, печәнлекләр –0,7 мең гектар, көтүлекләр 29, 6 мең гектар тәшкил итә.
Район җирләрендә бөртекле ашлык, шикәр чөгендере, көнбагыш, бәрәңге, яшелчә-җимеш үстерелә. Үстерелгән иген Чакмагыш ашлык кабул итү предприятиесенә, андагы амбарларга озатыла. Ак он чыгару өчен тегермәннәр эшли.
ААҖ Чакмагыш сөт заводы, ААҖ ЧакмагышСөт. ДУП нәселле кош фабрикасы “Чәрмәсән” Башкортанада иң эереләрдән санала. Елына 5,5 млн данә йомырка, 6,5 мең центнер кош ите җитештерә. Иң эре хуҗалык — СПК “Базы”. Ул Юмаш исемле чуаш авылында урнашкан, биредә 310 кеше эшли.[14]

Транспорт[үзгәртү]

Район территориясендә җирле юллар челтәре яхшы үскән. Юлларның тулаем озынлыгы – 510 км.
Иң якын тимер юл станциясе – Бүздәк, ул 74 км ераклыкта урнашкан.

Мәгариф[үзгәртү]

28 мәктәпкәчә яшьтәге балалар өчен белем бирү оешмасы. 16 урта, 5 төп, 26 азкомплектлы мәктәп, укучылар саны 4011.
2 урта һөнәри уку йорты: Башкорт төзелеш колледжы Чакмагыш филиалы, Уфа педагогика көллиятенең Чакмагыш филиалы. 1 башлангыч һөнәри уку йорты — Чакмагыш һөнәри лицее (86№).

Матбугат[үзгәртү]

1931 елдан бирле татарча Игенче[15] газетасы чыга. Шимбә көннәрне русча кушымта белән чыга. 2002 елдан башлап газета редакциясе каршында мәҗбүри рәвештә башк.Саткылар” газетасы чыгарыла[16].

1963 елның 6 мартыннан 1965 елның 31 мартына кадәр Чакмагыш районы Кушнаренко районы белән берләшкәч, КушнаренкодаАгыйдел” исеме белән район гәҗите чыга.

1965 елның апреленнән районнарны яңадан аергач, Чакмагышта "Игенче", КушнаренкодаАвангард” /“Яңа көн” исеме белән район гәҗитләре мөстәкыйль нәшер ителә башлый[17].

Тышкы сылтамалар[үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү]

  1. http://www.chekmagush.com/readarticle.php?article_id=8
  2. Чакмагыш районының 80 еллыгына багышлаулар
  3. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg1.php
  4. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg1.php
  5. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg1.php
  6. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php
  7. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg1.php
  8. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus10_reg1.php
  9. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=2129
  10. 2002 ел сан алу базасы
  11. 2010 ел сан алу базасы
  12. http://www.valerytishkov.ru/cntnt/nauchnaya_/etnografiy5/etnografiy/perepis_na1.html#_ftnref5
  13. http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml
  14. http://spkbazi.ruprom.net/
  15. http://igenche.ucoz.com/%20
  16. Игенче гәҗите сайты
  17. http://avangard-pressa.ru/2011-06-17-18-49-45.html