Fäza-waqıt

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү
Massivlı cisem yanında geodezik sızıqlarnıñ taypılışı - Fäza-waqıtnıñ käkrelege misalı

Fäza-waqıt (fäza-waqıt kontinuumı) - fäza tiñ xoquqlı waqıt ülçäneşe belän östälgän fizik model.

Fäza-waqıt - özleksez häm matematika qaraşı buyınça Lorents metrikasına buysınğan topologik törlelek (isäpläw fäzası).

Cir tiräsendäge Fäza-waqıtnıñ käkrelege

Lorents metrikası - Minkovskiy fäzasınıñ psevdoevklidik metrikası, Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä barlıqqa kilä.

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä qullanıla torğan Minkovskiy yassı fäzası buyınça:

(x^0, x^1, x^2, x^3)=(ct, x, y, z) \

Anıñ metrik tenzorı:

g = \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 & 0\\ 0 & -1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & -1\end{bmatrix} \

İnterval:

 ds = \sqrt{g_{ij}dx^i dx^j} =  \sqrt{c^2 (dt)^2 - (dx)^2 - (dy)^2 - (dz)^2},

Klassik fizikada waqıtqa bäysez Evklid fäzası qullanıla, çönki anda waqıt küzätüçe xäräkätennän bäysez bula.

Kosmologiädä fäza-waqıt täğlimatı berdäm abstrakt Ğälämenä berläşterelä.

Fäza-waqıtta koordinatalar çeltäre 3+1 ülçäneştä cäyelä, barlıq waqiğalar bilgelängän 4 ülçäneş belän taswirlana.

Fäza-waqıtta yaqtılıq konusı töşençäse barlıqqa kilä, ul mömkim bulğan koordinatlar zurlıqların çikli.

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse[үзгәртү]

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt berdäm dinamik tabiğätkä xas, fäza-waqıtnıñ barlıq fizik obyektlar belän tä'sir iteşüe näticäsendä gravitatsiä kilep çığa.

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt yassı bulmıy inde, ä üz käkrelegen üzgärtä ala.

Köçle gravitatsion qırda fäza-waqıt Eynşteyn tigezlämäläre belän taswirlana, tigezlämädä sul yaqta - geometriä, uñ yaqta - matdä (energiä-impuls tenzorı). Şulay itep g_{\mu\nu} — metrik tenzorı ~T_{\mu\nu} - energiä-impuls tenzorına bäyle:

R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},
~R_{\mu\nu} — Riççi tenzorı (fäza-waqıtnıñ käkrelege tenzorınnan kilep çıqqan)

~R_{\rho \mu \sigma \nu} )

R_{\mu \nu} \ = \ g^{\rho \sigma} \ R_{\rho \mu \sigma \nu},
R \ = \ g^{\mu \nu} \ R_{\mu \nu},

~\Lambda — kosmologik daimie, ~T_{\mu\nu} - energiä-impuls tenzorı, ~cvakuumda yaqtılıq tizlege, ~GNyuton gravitatsion daimie.

G_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} - Eynşteyn tenzorı

\varkappa={8 \pi G \over c^4} — Eynşteyn gravitatsion daimie.

Ädäbiät[үзгәртү]