Finlandiya

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.

Suomen Tasavalta
Republiken Finland

Finlandiä Flagı Finlandiä gerbı|
Milli devize: -
Räsmi telläre	Suomi, Şved
Başqalası	Helsinki
Prezidentı	Sauli Niinistö
Premyer-Ministere	Jyrki Katainen
Mäydanı  - Barısı  - % su	63. urın 337,030 km² 9.4%
Xalqı  - Barısı (2003)  - Tığızlığı	106. urın 5,211,311 17.1 keşe/km²
Bäysezlege &nbsp(Räsäydän)	1917 22 Dekäber
Valyutası	Euro, 1999.ğa qädär Markka
Säğät zonası	UTC +2
Milli gimnı	Maamme/Vårt land
İnternet TLD'ı	.FI
Téléfon kodı	358

Finlandiä räsmi iseme Finlandiä Cömhüriyäte (Suomiçä: Suomi, Şvedçä: Finland. Skandinaviäda, Baltik Diñgeze yarınnda urnaşqan. Kürşeläre: tönyaqta Norwegiä, könçığışta Räsäy (Kareliä), könbatışta Şvetsiä.

Tarixı

Borınğı Tarixı

Finlandiä cirendä, arxeologik mäğlümätlär buyınça, Taş Ğasırınnan keşelär (Fin-Uğır xalıqları) yäşilär.

Borınğı Skandinav sagaları häm tarixçılar (Dänmark Saxo Grammaticus, Ğäräp âl-İdrisi) buyınça berençe Finlândiä patşaları Suomilär bulalar.

Könçığış Finlandiä Böyek Novgorodqa yasaq birä.

1154. yılda Şvetsiä patşası Erik Finlândiäne üz kontrolenä ala, häm Suomilär Xristianlıqnı qabul itälär. Şved tele 700 yıl räsmi tele bula.

Yaña Ğasırlar

1808.dä Finlândiäne Rusiä İmperiäse İmperatorı Aleksander I ala. Finlândiägä Böyek Kenäzlek avtonomiä statusı berelä.

19. yözdä Finlândiädä Urıslaşu prosessı eşli.

20. Ğasır

Öktäber Révolúsiäsennän soñ Finlândiä üz bäysezlegen déklarirli. İldä Grajdannar Suğışı başlana. Aqsöyäklär, Almanstan bulıştıruı belän, kerästiännär häm eşçelär armiäsen tar-mar itälär. Finlândiädä burjua xäkimne üz qullarına alalar.

1939. yılda SSSR Finlândiägä qarşı suğış başlana (Qış Suğışı). Suğış waqıtında 500,000 Sovet keşe häm 50,000 Finlândiälelär hälâq bula. Suomi tarafında ğomumi tügel taktik häm yaña texnologiälär eşli (Mannerheim liniäsendä beton bunkerları, "Suomi" automatları, kükälär h.b.). Üz oçratına, Sovet Armiäseneñ başlığı 1937. yılda üterälgän bula. Şul säbäple Sovetlarnıñ qorbannarı zur.

1940. yılda suğış üz finalına kerä, Mäskäw Tınıçlıq Şartnamäse buyınça Finlândiäneñ öleşe SSSRğa kertä.

1941-1944. yılda Suomilär, almannar bulıştıruı belän, Karel-Fin SSRnı okkupasiälilär. Sovetlar Finlândiä armiäsen tar-mar itüdän 1944.nıñ Sentäberdä Finlândiä suğışın beterä.

Ämma Suomi cirendä (Tönyaq Polár Bocrası artında) küp Alman soldatlar qalalar. Alar qarşında Finlândiä armiäse Laplandiä Suğışında qatnaşa. Bu suğış waqıtında 1,000 Suomi häm 2,000 Alman hälâq bulalar. Soñğı Alman otrádı 1945.nıñ Äprilennän qädär suğıştı.

Böyek Watan Suğışınnan soñ Sovet xäkimiäte 1947. häm 1948. yıllardan şartnamälär buyınça Finlândiäneñ Barents Diñgeze buyı rayonnarın Murmansk ölkäsenä birelä.

"YYA şartnamäse" buyınça Finlândiä SSSR-Könbatış arasında buffer bulıp eşli. SSSRnıñ Finlândiädäge eçke säyäsättä qatnaşırğa xoquq bula.

Xäzergä Finlândiä

1991.dä SSSR betkännän soñ Finlândiä üz säyäsättä azat bula häm 1995.tä ul Awrupa Berlegenä kerä. Ämma Rusiä yoğıntısı xäzer dä zur.

Geografiäse

Finlândiädä 187,888 kül häm 179,584 utıraw. İn zur utırawları - Åland Utırawları. İñ zur tawı - Laplanddağı Haltitunturi tawı (1,328 m). Urmannar 68% cirendä üsälär. Finlândiäneñ mäydanı här yıl zurlata (7 qkm/yıl).

Demografiäse

Millätläre

Finlândiä Suomilär häm Finlândiä Şvedlare ber millätneñ (Fin milläte) 2 iñ zur xalıq.

Telläre

Räsmi telläre

Finländiädä 2 räsmi tel: Suomi tele häm Şved tele. Rayonda teldä söyläşäwçe keşe rayon xalqınnan 10% sanılsa, bu tel räsmi tele bula. Şul säbäple ayırım rayonnarda Rus tele räsmiläşeregä bula.

Suomi telendä 93% xalqı söyläşä, Şved telendä - 6%.

Başqa telläre

Başqa telläre: Rus tele, Karel tele, Esti tele, Tatar tele (Tatarlar (Mişärlär) Finlândiädä 800 keşe çaması -- 2004). Tundrada yäşäwçe 7,000 Saami Saami telendä söyläşälär.

Dinnäre

Räsmi dine yuq.

Finnar: Finlândiä Lutheran Xristianlıq Çirkäwe (89%), Fin Pravoslavie Xristianlıq Çirkäwe (1%).

Başqalar (9%): Protestant, Katolik Xristianlığı, İslam, Yähüd dine

Emigrasiäse

Qış Suğışınnan soñ Finlândiäneñ 12% xalqı yortsız qalalar. Krizis waqıtında Finnar Şvetsiägä kitälär (0.5 million keşe), ämma annan soñ alarnıñ zur öleşe qayta.

Säyäsäte

Finlândiä - parlament réspublikası. Prezidenttä xäkim yuq inde. İldä 200 urınlı berpulatlı parlament (Suomi: Eduskunta; Şved: Riksdag) xäkim itä. Premyer-ministerne tağın parlament sayla. Finlândiä partiäläre - Agrarilär, Sosial Demokratlar, Konservatorlar.

Finlândiä konstitusiäse patşa waqıtında (Böyek Kenäzlek bulğanda) qabul itkän.

Administrativ Bülüe

Finlândiägä 6 guberna (lääni yä län) kerä. (1634. yıldan)

Könyaq Finlândiä Könbatış Finlândiä Könçığış Finlândiä Oulu Läne Lapland Läne Åland

Åland Utırawlarında autonomiä statusı.

Íqtísadı

Finlândiädä - irekle bazar iqtisad ile. Finlarda yäşäw standartı biek. Finlândiä sänäğäte aşaç, qalay, telekommunikasiä, elektronik h.b. high-tech sänäğäte.

1999. 1. Ğıynwarda Finlândiä Euro-zonğa kerä.

Mädäniäte

19. yözdä Finlândiädä xalıqnı milli mädäniät qızıqsına başladı (fenomania). Suomi tele räsmi bula häm çit il süzlärennän çistarta.

• Kalevala
• Pohjola
• Sauna
• Santa Claus
• Ékoturizm

Sıltamalar

• Virtual Finland - Finlândiä töp portalı
• Government.fi - Räsmi xäkimiät säxifäse
• Eduskunta.fi - Räsmi Parlament säxifäse
• Presidentti - Räsmi präzident säxifäse
• Diplomatarium Fennicum - Milli Arxiv
• Finlandlive.info - Finland Travel Forum

Monı da qara

Baltık buyı illäre
Estoniä | Finlândiä | Kareliä | Latviä | Litva