Finlandiä

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
(Finlandiya битеннән юнәлтелде)
Моңа күчү: навигация, эзләү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.

Suomen Tasavalta
Republiken Finland
Finlandiä Flagı Finlandiä gerbı|
Milli devize: -
LocationFinland.png
Räsmi telläre Suomi, Şved
Başqalası Helsinki
Prezidentı Sauli Niinistö
Premyer-Ministere Jyrki Katainen
Mäydanı
 - Barısı
 - % su
63. urın
337,030 km²
9.4%
Xalqı
 - Barısı (2003)
 - Tığızlığı
106. urın
5,211,311
17.1 keşe/km²
Bäysezlege
&nbsp(Räsäydän)

1917 22 Dekäber
Valyutası Euro, 1999.ğa qädär Markka
Säğät zonası UTC +2
Milli gimnı Maamme/Vårt land
İnternet TLD'ı .FI
Telefon kodı 358

Finlandiä räsmi iseme Finlandiä Cömhüriyäte (Finçä: Suomi, Şvedça: Finland. Skandinaviäda, Baltik Diñgeze yarınnda urnaşqan. Kürşeläre: tönyaqta Norvegiä, könçığışta Räsäy (Kareliä), könbatışta Şvetsiä.


Tarixı[үзгәртү]

Borınğı Tarixı[үзгәртү]

Finlandiä cirendä, arxeologik mäğlümätlär buyınça, Taş Ğasırınnan keşelär (Fin-Uğır xalıqları) yäşilär.

Borınğı Skandinav sagaları häm tarixçılar (Dänmark Saxo Grammaticus, Ğäräp äl-İdrisi) buyınça berençe Finlandiä patşaları Suomilаr bulalar.

Könçığış Finlandiä Böyek Novgorodqa yasaq birä.

1154. yılda Şvetsiä patşası Erik Finlandiäne üz kontrolenä ala, häm Suomilаr Xristianlıqnı qabul itälär. Şved tele 700 yıl räsmi tele bula.

Yaña Ğasırlar[үзгәртү]

1808.dä Finlandiäne Rusiä İmperiäse İmperatorı Aleksandr I ala. Finlandiägä Böyek Kenäzlek avtonomiä statusı berelä.

19. yözdä Finlandiädä Urıslaşu protsessı eşli.

20. Ğasır[үзгәртү]

Oktäber İnqıylabınnan soñ Finlandiä üz bäysezlegen iğlan itä. İldä Watandaşlar Suğışı başlana. Aqsöyäklär, Almaniä bulıştıruı belän, kerästiännär häm eşçelär armiäsen tar-mar itälär. Finlandiädä burjua xäkimne üz qullarına alalar.

1939. yılda SSRB Finlandiägä qarşı suğış başlana (Qış Suğışı). Suğış waqıtında 500,000 Sovet keşese häm 50,000 Finlandiälelär häläq bula. Suomi tarafında ğomumi tügel taktik häm yaña texnologiälär eşli (Mannerheim sızığında beton bunkerları, "Suomi" avtomatları, kükälär h.b.). Üz oçratına, Sovet Armiäseneñ başlığı 1937. yılda üterälgän bula. Şul säbäple Sovetlarnıñ qorbannarı zur.

1940. yılda suğış üz azağına kerä, Mäskäw Solıx Şartnamäse buyınça Finlandiäneñ öleşe SSRBğa kertä.

1941-1944. yılda Suomilаr, almannar bulıştıruı belän, Karel-Fin SSRnı buysındıra. Sovetlar Finlandiä armiäsen tar-mar itüdän 1944.nıñ Sentäberdä Finlandiä suğışın beterä.

Ämma Finlandiä cirendä (Tönyaq Polyar Bocrası artında) küp Alman soldatlar qalalar. Alar qarşında Finlandiä armiäse Laplandiä suğışında qatnaşa. Bu suğış waqıtında 1,000 Suomi häm 2,000 Alman häläq bulalar. Soñğı Alman otryadı 1945.nıñ aprelennän qädär suğıştı.

Böyek Watan Suğışınnan soñ Sovet xäkimiäte 1947. häm 1948. yıllardan şartnamälär buyınça Finlandiäneñ Barents Diñgeze buyı rayonnarın Murmansk ölkäsenä birelä.

"YYA şartnamäse" buyınça Finlandiä SSRB-Könbatış arasında buffer bulıp eşli. SSRBnıñ Finlandiädäge eçke säyäsättä qatnaşırğa xoquq bula.

Xäzergä Finlandiä[үзгәртү]

1991.dä SSSR betkännän soñ Finlandiä üz säyäsättä azat bula häm 1995.tä ul Awrupa Berlegenä kerä. Ämma Rusiä yoğıntısı xäzer dä zur.

Geografiäse[үзгәртү]

Fi-map.jpg

Finlandiädä 187,888 kül häm 179,584 utıraw. İn zur utrawları - Aland Utırawları. İñ zur tawı - Laplanddağı Haltitunturi tawı (1,328 m). Urmannar 68% cirendä üsälär. Finlandiäneñ mäydanı här yıl zurlata (7 qkm/yıl).

Demografiäse[үзгәртү]

Millätläre[үзгәртү]

Finlandiä finnar (üz iseme - Suomilаr) häm Finlandiä Şvedları ber millätneñ (Fin milläte) 2 iñ zur xalıq.

Telläre[үзгәртү]

Räsmi telläre[үзгәртү]

Finländiädä 2 räsmi tel: Fin (Suomi) tele häm Şved tele. Rayonda teldä söyläşäwçe keşe rayon xalqınnan 10% sanılsa, bu tel räsmi tele bula. Şul säbäple ayırım rayonnarda Rus tele räsmiläşeregä bula.

Suomi telendä 93% xalqı söyläşä, Şved telendä - 6%.

Başqa telläre[үзгәртү]

Başqa telläre: Rus tele, Karel tele, Esti tele, Tatar tele (Tatarlar (Mişärlär) Finlandiädä 800 keşe çaması -- 2004). Tundrada yäşäwçe 7,000 Saami Saami telendä söyläşälär.

Dinnäre[үзгәртү]

Räsmi dine yuq.

Finnar: Finlandiä Luteran Xristianlıq Çirkäwe (89%), Fin Pravoslavie Xristianlıq Çirkäwe (1%).

Başqalar (9%): Protestant, Katolik Xristianlığı, İslam, Yähüd dine

Emigratsiäse[үзгәртү]

Qış Suğışınnan soñ Finlandiäneñ 12% xalqı yortsız qalalar. Krizis waqıtında Finnar Şvetsiägä kitälär (0.5 million keşe), ämma annan soñ alarnıñ zur öleşe qayta.

Säyäsäte[үзгәртү]

Finlandiä - parlament respublikası. Prezidenttä xäkim yuq inde. İldä 200 urınlı berpulatlı parlament (Suomi: Eduskunta; Şved: Riksdag) xäkim itä. Premyer-ministerne tağın parlament sayla. Finlandiä partiäläre - Agrarilar, Sotsial Demokratlar, Konservatorlar.

Finlandiä konstitutsiäse patşa waqıtında (Böyek Kenäzlek bulğanda) qabul itkän.

Administrativ Bülüe[үзгәртү]

Finlandiä provintsial' şuralar belän idärä itelgän 20 provintsiägä bülenä. Üz çiratında provintsiälär kommunalarğa bülenälär. Alarnıñ sannarı berläşterü säyäsätenä kürä daimi qısqartıla, 2010 yıl başına Finlyandiädä 342 kommuna buldı.

  1. Laplandiä (фин. Lappi / швед. Lappland)
  2. Pohoys-Pohyanmaa (фин. Pohjois-Pohjanmaa / швед. Norra Österbotten)
  3. Kaynuu provintsiäse (фин. Kainuu / швед. Kajanaland)
  4. Pohoys-Karyala (фин. Pohjois-Karjala / швед. Norra Karelen)
  5. Pohoys-Savo (Tönyaq Savo) (фин. Pohjois-Savo / швед. Norra Savolax)
  6. Etelä-Savo (Könyaq Savo) (фин. Etelä-Savo / швед. Södra Savolax)
  7. Etelä-Pohyanmaa (фин. Etelä-Pohjanmaa / швед. Södra Österbotten)
  8. Pohyanmaa (фин. Pohjanmaa / швед. Österbotten)
  9. Pirkanmaa (фин. Pirkanmaa / швед. Birkaland)
  10. Satakunta (фин. Satakunta / швед. Satakunda)
  11. Keski-Pohyanmaa (фин. Keski-Pohjanmaa / швед. Mellersta Österbotten)
  12. Keski-Suomi (фин. Keski-Suomi / швед. Mellersta Finland)
  13. Varsinais-Suomi (фин. Varsinais-Suomi / швед. Egentliga Finland)
  14. Etelä-Karyala (Könyaq Kareliä) (фин. Etelä-Karjala, швед. Södra Karelen)
  15. Päiyät-Häme (фин. Päijät-Häme, швед. Päijänne Tavastland)
  16. Kanta-Häme (фин. Kanta-Häme, швед. Egentliga Tavastland)
  17. Uusimaa (фин. Uusimaa, швед. Nyland)
  18. İtä-Uusimaa (фин. Itä-Uusimaa, швед. Östra Nyland)
  19. Kumenlaakso (фин. Kymenlaakso, швед. Kymmenedalen)
  20. Aland utrawları (фин. Ahvenanmaa / швед. Åland)

Finlyandiäneñ iñ zur şähärläre: Helsinki — 583 549 keşe, Espoo — 244 474 keşe, Tampere — 211 633 keşe, Turku — 176 242 keşe, Oulu — 139 275 keşe.

Aland Utırawlarında autonomiä statusı.

İqtisadı[үзгәртү]

Finlandiädä - irekle bazar iqtisad ile. Finlarda yäşäw standartı biek. Finlandiä sänäğäte aşaç, qalay, telekommunikatsiä, elektronik h.b. high-tech sänäğäte.

1999. 1. Ğıynwarda Finlandiä Euro-zonğa kerä.

Mädäniäte[үзгәртү]

19. yözdä Finlandiädä xalıqnı milli mädäniät qızıqsına başladı (fenomaniä). Suomi tele räsmi bula häm çit il süzlärennän çistarta.

Sıltamalar[үзгәртү]


Monı da qara[үзгәртү]

Baltık buyı illäre
Estoniä | Finlândiä | Kareliä | Latviä | Litva