Mongol tele

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.

Mongol tele (Монгол)
İllärdä: Mongolía, Qıtay, Räsäy, Qırğızstan
Töbäklär: Urta Asía, Yıraq Könçığış
Tulayım söyläşä: 5,7 million
Däräcä:
Tel ğäiläse: Altay telläre
Mongol tarmağı
Tönyaq wä Üzäk Mongol törkeme
Mongolça
Räsmi xälät
Räsmi tel sanala: Mongol Réspublikası
Küzätüdä tora: -
Tel kodları
ISO 639-1 mn
ISO 639-2 mon
SIL -

Mongol tele. Bu termin Mongolíanıñ Mongolları tele wä barça Mongol törkeme telläre añlata. Monnan tış "Mongol tele" terminı belän şulay uq borınğı ğomumi Mongol tele häm iske yazu Mongol tele añlana.

Mongol tele tar mäğnädä[үзгәртү]

Mongollarnıñ, töp MR xalqınıñ wä Eçke Mongolíanıñ wä törle Qıtay regionlarında yäşi torğan ayırım törkemnärneñ tele. Töp dialekt buyınça yış xalxa*mongol yä ğadi xalxa atala. Xalxa teleneñ ädäbiät normı häm MNR däwlät tele xälät bar. Anda söyläşüçelär sanı 2.3 mill. keş. çaması(1995). Xalxa dialektı mongol tele dialektlar üzäk törkemenä kerä. Anıñ beländer berättän könçığış da könbatış gruppları şulay uq ayırılalar. Dialektlar arasındağı ayırımlıklarnıñ nigezdä fonetik täbiğäte bar.

Mongolía milli tele bularak ul Mongol xalıq révolütsiyäsennän (1921) soñ xalxa dialektı buyınça tözelä başladı. 1943nçe yıldan birle anıñ kirillik älifba buyınçağı yazuwı bar.

Mongol telläre törkeme[үзгәртү]

Xalxa-mongol belän mongol yazuwı tele mongol telläre törkemenä kerälär. Bu törkem kiläçäk törkemnärgä bülenä: Tönyaq-Mongol telläre: burât, qalmıq, ordos, xamnígan, oyrat; Könyaq-Mongol telläre: dagur, şira-yugur, dongxiang, baoan, tu; mogol tele Äfgänstanda ayırımça bula. Bu tellär ber-bersenä bik yaqın.

Üz tözüwe buyınça, bolar agglütinativ tellär flektivlek elementläre belän bula. Küpçelek tellärdä (qalmıqtan häm burâttan başqa) şäxessez fiğil törlänüe sífatlı. Monnan tış morfologiä sferasında alarda süz alıştıruı häm süz eşäwe arasındağı ayırma yuq. Mäsälän, kileş formaları ber süzneke yaña süzlär kebek bula häm tağın ber tapqır kileş buyınça törlänä alalar. İälek almaşlıqları urınında ayırım affíkslar bar: şäxesle dä şäxessez. Predikativ affíkslar buluı, isemlär fiğil kebek törlänä alalar, dip täesir qaldıra. Süz törläre yomşaq ayırıla. Bolar: isem, fiğil dä üzgärmäüçe kicäkçälär. İsem dä sífat küpçelek tere tellärdä häm yazu tellärendä morfologikça tügel ä sintaksís funktsiäse belän genä ayırılalar.

Sintaksísta spetsial bilgelänüçe aldında bilgeläwçe urını, cömlä axırında fiğil urını da bilgelänüçe wä bilgeläwçe kileş yä san buyınça kileşterü yuqlığı bula.