Wäisilär xäräkäte

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан
Моңа күчү: навигация, эзләү

Wäisilär xäräkäte, dini häm ictimağí-säyäsi xäräkät, milli-sosial tigezsezlekkä qarşı köräşneñ ber çağılışı (19. yözneñ 2. yartısı - 20. yöz başı). Wäisilär xäräkäten ingezläwçe - Bahawetdin Wäisev.

Tatar igençelären, hönärçelären häm urta qul säwdägärlärne berläştergän. Bahawetdin Wäisev qulğa alınğaç ta (1884.), aña iäwçelär sanı kimemägän. 1908. yılda Qazan gubernasınıñ Qazan, Arça, Zöyä öyäzlärendä, orenburg häm başqa kürşe gubernalarda, Urta Asíada Wäisilär xäräkäte 15 meñläp keşene berläştergän. Wäisilär xäräkätneñ töp taläpläre - grajdanlıq qanunnarına häm cirle xakimiätkä buysınmaw, fäqät şäriğät quşança, Qör'änçä yäşäw, káfirlär armísında xezmät itmäw, salım tülmäw, ike başlı qaraqoşlı pasportnı almaw. 1884. yılda Bahawetdin Wäisev häm başqa qayber citäkçeläre qulğa alınğannan soñ, bu xäräkätkä qatnaşawçılar polisiä ezärleläwennän qaçıp, yäşerten eş itügä küçälär. Şäkertlär häm xalıq arasında fikerdäşlär tuplaw tuqtalmí. 1897. yílğa bilgelängän xalıq sanın isäpkä alu çarasına qarşı bulğab Wäisilär xäräkäte wäkillärennän 100dän artıq keşene patşa xökümäte qabat qulğa ala häm sörgengä cibärä.

1905-1907. yıllardağı inqilab (revolúsía) waqıtında Wäisilär xäräkäte köçäyä, Íslam sosializmı ruxında üzenä ber yañarış kiçerä. 1917. yılğı Öktäber Revolúsísınnan soñ wäisilä Sovet xakimiäten yaqlayaçaqların belderälär. Räsäydä grajdannar suğışı barğanda Qızıl Armí safında Wäisilär xäräkäte tarafdarlarınnan polk oyıştırıla. 1920. yıllarda wäisilär Çístay kantonında Yaña Bolğar awılına nigez salalar, şunda tuplanıp yaña şartlarda üzlärençä yäşärgä niätlilär. Ämma 1930. yıllardağı repressilär waqıtında başlap yözrüçeläre qulğa alınğaı, xäräkät tämam tarqala.