Tatar älifbası
Bügen Tatar telendə yazu öçen Kiril əlifbası (rəsmi rəweştə) həm Latin əlifbasınıñ berniçə variantı qullanıla.
Эчтәлек |
[үзгәртү] Zamanalif
Tatar telendə yazu öçen təqdim itelgən əlifbalarnıñ berse «Zamanalif» dip atala.
Zamanalif mondi xəreflərdən tora:
- A, Ə, B, C, Ç, D, E, F, G, Ğ, H, I, İ, J, K, Q, L, M, N, Ñ, O, Ɵ, P, R, S, Ş, T, U, Ü, V, W, X, Y, Z.
Tögəl bulğanda, Tatarçada J, V xərefle awazlar yuq, alar yat süzlär öçen genä. F xärefle awaz da Farsí/Ğäräp süzläre aça kergän ide.
Tatar telendä bulğan 10 suzıq kiläse 10 xäref belän bilgelänä: a/ä, o/ö, u/ü, í/i, ı/e.
İskə totarğa kirək, e xərefe Awrupı tellərendəge awazın tügel, [ı] suzığınıñ yomşaq tören bilgeli, yəğni anı [ï] itebräk uqırğa kiräk. Məsələn elek süze [ïlïk], yəğni [ilik] əytüenə yaqın əytelergə tieş.
Bu «'» (öske öter) bilgese Ğərəp süzlərdə bulğan həmza awazın bilgeləw öçen qullanıla: Qör'ən, tə'sir, tə'min… Monnan tış çit atamadan soñ quşımta aldınınnan da quyıla: Microsoft'tan inde.
Kitap bastıru eşendə Ä xärefe urınına Ə, Ö urınına Ɵ wə Ñ urınına Ŋ xəreflərne qullanırğa yari. Sanaqlı eştä isə qanun belən bu xəreflər genə berketelgən ide: Ää, Öö, Ññ.
Tatar bulmağan süzlərne yazu öçen kiləse xəreflərne də qullanırğa bula: Á, Â, É, Ó, Ú.
Latínälifle bulğan çit isemnərne (keşe, səwdə, səhər isemen) yazğanda, anı çığanaqta kebek, üzgərtmiçə, bar bulğan xərəkələr belən yazası.
[үзгәртү] İQTElif
İQTElif, İdíl-Ural-Qırım Tatar Elifbası dimek (ASCII'de: IQTElif). Başqalardan ayırmalı bularaq, bu elifba versiyesí Qırım Tatar Latin elifbası bílen yazılış qaraş poçmağınnan yaraşlı (bírdenbír ayırması Qırım Tatarçada Ww xerífleríníñ bulmawı we İQTElif'tegí Íí urınına İi xerífleríníñ qullanıluwı) we monda tirentín delillene):
Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Ğğ Hh Iı İi Íí Jj Kk Ll Mm Nn Ññ Oo Öö Pp Qq Rr Ss Şş Tt Uu Üü Vv Ww Xx Yy Zz
Bu elifbada Tatarstan xökümetí tarafınnan "qabul itílgen" elifbadan ayırmalı bírniçe xeríf bar:
| İQTElif | Resmi itíleçek idí, emma qanun-tışı itíldí | Kiril tiñdeşí | Östtegí Yañalif dip isímlendírílgen elifba |
|---|---|---|---|
| Ee | Əə | Әә | Ää |
| Íí | Ee | Ее | Ee |
| Ññ | Ŋŋ | Ңң | Ññ |
| Öö | Ɵɵ | Өө | Öö |
Östtegí Yañalif dip isímlendírílgen elifbada Í í xeríflerí bílen bilgílengen suzıqlar, İQTElif'te ğayrí-zaruri Î î xeríflerí bílen bilgílene we alar, bügíngí Törkçede de bulğanı kíbík, İi xerífleríne ğadileştíríle ala. Meselen, xoquqî-xoquqi (İdíl-Ural (Qazan) Tatarçası), hukukî-hukuki (Törkçe).
Könbatış alınmalardağı Ee xeríflerí İQTElif'te saqlana, çönki alar Tatarçada İQTElif'tegí Íí awazınnan temamen başqa bír awaznı bilgíli, ki bu awaz 20nçí ğasırdağı elifba üzgertüleríne möxtemelen seyesi sebepler bílen Ee bularaq tírkeldí. Meselen: modemneríbízníñ.
İQTElif'tegí EE we Íí awazları Tatarça'da iñ yış qullanılğan suzıqlar we şuña küre alarnı bilgílegen xerífler böyök ehemiyetke iye.
