«Николай Коперник» битен үзгәртү

{{Шәхес
| исем = Николай Коперник
| рәсем = Copernicus.jpg
| рәсем_зурлыгы = 
| alt = <!--рәсемгә курсорны куйганда чыга торган язу-->
| рәсем язуы = 
| тулы исем = Nikolas Koppernigk
| һөнәр = астроном
| туу датасы = 19.02.1473
| туу җире = Торунь
| гражданлык = [[Речь Посполита]]
| милләт = 
| үлем датасы = 24.05.1543
| үлем җире = Фромборк
| әти = 
| әни = 
| ир = 
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр =
| сайт =
| башка мәгълүмат =
}}
'''Никола́й Копе́рник''' ([[поляк теле|полякча]] ''Mikołaj Kopernik''; [[19 февраль]] [[1473 ел|1473]], [[Торунь]] — [[24 май]] [[1543 ел|1543]], Фромборк) — [[Пүлшә|Польша]]ның мәшһүр [[астроном]]ы, [[математик]]. Беренче фәнни революциягә башлангыч этәргеч биргән дөньяның гелиоцентрик системасы авторы буларак билгеле.

== Биография ==
Николай Торуньда сәүдәгәр гаиләсендә туа, яшьли атасыз кала һәм агасы тәрбиясендә үсә. Анасы милләте буенча [[алманнар|алман]], Торунь элегрәк [[Пруссия]]гә кергән һәм алман каласы булып саналган. Атасының килеп чыгышы билгесез. Коперниктан калган язмалар һәммәсе [[алман теле|алман]] яки [[латин теле|латин]] телендә языла. Аның архивында поляк телендә язылган бер язма да табылмаган.

[[1491 ел]]да Коперник [[Краков]] университетына укырга керә. [[Математика]], [[медицина]] һәм [[теология]] фәннәрен үзләштерә. [[1497 ел]]да исә ул [[Италия]]гә китә һәм [[Болонья]] университетында укуын дәвам итә. Теологиядән, хокуктан һәм борынгы телләрдән тыш биредә [[астрономия]] белән шөгыльләнергә форсат ачыла. [[1500 ел]]да ул диплом алмыйча китеп бара, [[Падуя]] университетында медицинага укуын дәвам иттерә. [[1506 ел]]да Италиядән бөтенләйгә китә һәм агасы, епископ Лукас хезмәт иткән Гейльсберг замогында астрономик күзәтүләр белән шөгыльләнә башлый.

[[1512 ел]]дан Фромборк каласында каноник вазифасын башкара.

== Фәнни эшчәнлек ==
Җирнең кояш тирәли әйләнеп йөрүен б. э. кадәр яшәгән [[Аристарх]] әйтә, ул үзе исә үзеннән өч йөз ел элек яшәгән Пифагорчыларга сылтый — янәсе бу фикерне беренчедән [[Пифагор]]ның укучылары әйткән. Шунысы сәер: шул вакыт эчендә ул белемнәр кая югалып торган? Урта гасырларда гелиоцентризмны «Пифагор укулары» дип атыйлар. Коперникның “Күк аралары әйләнүе турында” трактатында ([[1543 ел|1543]]) язылганнар [[Птолемей]]лы-[[Аристотель]]ле дөнья картинасына гаять зур йогынты ясый, шуның белән бергә Урта гасыр күзаллаулар һәм фән системасына китереп суга. Аристотель дөнья картинасын физика, метафизика, теология белән килештерә, ләкин яңа астрономик күренешләрне аңатырга мөмкинлек бирми. Птолемей системасы астрономик күренешләрне аңлатырга ярдәм итә (Ай, планеталар, йолдызлар әйләнүен), ләкин аның математик системасы дини мифология белән ярашмый.

Үзенең төп ачышын — гелиоцентрик системаны ул 30 ел буе дөньяга чыгарырга читенсенә. Телескоп булмауга күрә Коперник йолдызларны мөстәкыйль күк җисемнәре итеп танымый, һәм аларны бик еракта торучы, сферага беркетелгән яктырткычлар, дигән фикерне кабатлый.

== Китаплары ==
* «Күк аралары әйләнүе турында» («De Revolutionibus Orbium Coelestium», [[1543 ел]]да басыла).

Ул китап Коперникның үләренә бер ел кала дөнья күрә һәм бернинди шау-шу куптармый. Чиркәү аны бары 70 ел узгач кына тыелган китаплар исемлегенә кертә. Һәм бу тулысынча [[Галилео Галилей|Галилей]]ның “казанышы”. «De Revolutionibus Orbium Coelestium» 1616 елда Римның тыелган китаплар индексына кертелгән һәм аннан 1835 елда гына чыгарыла.<ref>O. Gingerich. The book nobody read. Chasing the Revolutionibus of Nicolaus Copernicus. Penguin books, 2004</ref>

Бүгенге тарихчылар санап чыгарганча, Коперник китабының беренче (Нюрнберг, 1543) һәм икенче (Базель, 1566) басмасы укучыларын санау өчен ике кул бармаклары да җитә. Китапханәләрдә 100 данәсе саклана, алар барысы да профессиональ астрономнар: Ретик, [[Тихо Браге]], [[Кеплер]] һ.б. кулыннан уза.<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Science/Garin/08.php Кимелев Ю. Полякова Т. Наука и религия]</ref>

== Фәнни методология ==
Коперник елның дәвамлыгын искиткеч төгәл исәпли – ул чынбарлыктагыдан 28 секундка гына аерыла. 40 елдан соң Григориан реформа үткәрелгәндә, нигез итеп Коперник хисаплаулары алынган. Юлиан календаренең җитешсезлеге Пасханың һаман да иртәрәк вакытка күчә баруына китергән. Коперник 1515 елда Кояш тигезләнеше көнен 21 мартта түгел, ун көн иртәрәк күзәтә.

== Шулай ук карагыз ==
{{Портал|Шәхесләр}}

== Искәрмәләр ==
{{Искәрмәләр}}

{{Сылтамалар юк}}

{{DEFAULTSORT:Коперник, Николай}}
[[Төркем:Астрономнар]]