Эчтәлеккә күчү

Çoson

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Çoson latin yazuında])
Böyek Çoson däwläte
kor. 조선
Bayraq İltamğa

←  1392 — 1897 →

Başqala Hansoñ (Hanyañ)
Räsmi tel korey tele, klassik qıtay tele[d]
Din konfutsiyçılıq (däwlät ideologiäse)

buddaçılıq
şamanizm[d]
daoçılıq
xristianlıq (1886 yılda tanılğan)

Aqça berämlege mun[d] (1423—1425, 1625—1892)

yañ[d] (1892—1897)

Mäydan 220 748 km²
Xalıq 16 000 000 (1889[1])
İdärä itü forması absolüt monarxiä[d]
Dinastiä Yi[d]

Çoson — 1392 yıldan 1897 yılğa qädär bulğan Koreya[en] däwläte[2]. Bu çorda il belän Yi[en] dinastiäse idärä itkän. Räsmi atama — Böyek Çoson däwläte. 1897 yılda Koreya imperiäse[en] itep üzgärtelgän.

Däwlätkä Yi Soñge[en] (wañ Taeco) nigez salğan, ul yarımutrawğa höcüm itkän Yaponiä piratlarına[en] qarşı köräşe belän tanılğan xärbi başlıq bulğan.

Tarixı

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

İrtä tarixı

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Dinastiä idärä itä başlağanda başqalası Seul (ul waqıtta Hanyañ) bulğan. 1394 yılda Köñbokkuñ[en] sarayı tözelä başlağan. Wañ Taeco[en] Qıtay imperatorına ilneñ isemen ike varianttan saylawın sorap möräcäğät itkän. Qıtay çığanaqlarında telgä alınğan «Çoson» («irtänge saflıq») saylanğan.

Xökümät däwlät ideologiäse bularaq konfutsiyçılıq faydasına saylaw yasağan, bu buddaçılıq monastırläre belän mönäsäbätlärne kiskenläştergän. 1443 yılda wañ Secoñ korey tele öçen Sin Sukçu[en] qatnaşında eşlängän hangıl älifbasın raslağan. Moña qädär qıtay ieroglifları nigezendä yazu (hança) ğına qullanılğan.

Böyek Secoñ

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1418 yılnıñ avgustında, Taecoñ[en] waz kiçkännän soñ, täxetkä Secoñ utırğan. 1419 yılda Secoñ, ätise Taecoñ kiñäşe buyınça, Tsuşima utrawınnan xäräkät itkän Yaponiä piratları[en] qarşı könçığış ekspeditsiäsen[en] oyıştırğan. Şul uq yılnıñ sentäberenä Tsuşima daymösı[en] kapitulätsiälängän. 1443 yılda Tsuşimağa yasaq häm piratlarğa qarşı köräştä yärdäm itügä almaşqa säwdä xoquqları birgän Gehe kileşüwe imzalanğan[3][4][5].

Tönyaq çiktä Secoñ curcennärdän saqlanu öçen dürt nığıtma häm altı post tözägän. 1433 yılda Kim Conso citäkçelegendäge xärbi kampaniä Koreya territoriäsen xäzerge Qıtay çigenä qädär torğızğan.

Secoñ idäräse fändä, awıl xucalığında, ädäbiätta, meditsinada häm injeneriädä uñışlar belän bilgelängän. Bu qazanışları öçen ul «Böyek Secoñ» titulına layıq bulğan[6].

Yaponnarnıñ irtä basıp kerüläre

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Koreya tarixında yaponnarnıñ diñgezdän ilgä yış höcümnäre bulğan. Yapon diñgezendäge pirat-wokoularnıñ[en] zur öleşen brigadalarğa berläşkän samuraylar[en] täşkil itkän.

1592 yılda Yaponiä xakime Toyotomi Xideyoşi, şulay uq Qıtaynı buysındırırğa niätläp, Koreyağa basıp kerä[en] başlağan. Kinätlek, saray intrigaları häm arkebuzalardan[en] faydalanu näticäsendä yaponnar tiz arada yarımutrawnıñ könyağın, Pyoñyañ häm Hansonnı (Seul) yawlap alğannar.

Läkin alğa baru partizan qarşılığın tuqtatqan, ä admiral Yi Sunsin[en] bronälı «taşbaqa-qorablar[en]» (kobuksonnar) qullanıp, diñgez östennän kontrolne saqlap qalğan. 1593 yılda suğışqa Miñ dinastiäseneñ Qıtay ğäskärläre quşılğan. Urtaq tırışlıq belän yaponnarnı tar-mar itkännär.

Ciñü bäyäse ğäyät zur bulıp çıqqan: iqtisad töşenkelektä, xalıq sanı kimegän, küp kenä mädäni qimmätlär Yaponiägä alıp kitelgän. Yaponnar, qolaqların kisep, 20 meñgä yaqın koreynı imgätkän. Mönäsäbätlär un yıldan soñ ğına, 1607 yılda diplomatik missiä cibärelgäç kenä normalläşkän.

Alğa taba üseşe

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Yaponiä basıp kerülärennän soñ Koreya izolätsionizmğa[en] yöz totqan häm Qıtayda yaña Çiñ dinastiäse belän çikne nığıtqan, läkin kürşeläre belän säwdäne saqlap qalğan.

XVII ğasırda il mancur höcümnärenä duçar bulğan (1627[en] häm 1636—1637[en]) häm Çiñğa yasaq tüli başlağan.

Nurhaçi[en] (1583—1626), Ciancou curcennäreneñ yulbaşçısı, Mancuriäneñ curcen qäbilälären köçle koalitsiägä berläştergän, anı anıñ ulı Hoñ Tayci[en] (1626—1643) axır çiktä «mancurlar» dip üzgärtkän. Wañ Kwanhae-gun[en] curcennär belän Çosonnı Hideyoşidan qotqarğan Miñ dinastiäse konfliktında neytralitet saqlarğa tırışqan[7], läkin 1623 yılda Qıtay yaqlı İnco[en] tarafınnan bärep töşerelgän.

Yaña wañ Yi Kwal fetnäsen (1624) bastırıp, tönyaq çiklärne köçsezländergän[7]. 1627 yılda curcennär saqlawnı özgän[8] häm Koreyağa «tuğanlıq mönäsäbätlären» köçläp taqqan[9]. İnconıñ mancurlarğa qarşı ücät säyäsäte arqasında 1636 yılda 120-meñlek Çiñ armiäse anı Çiñ süzerenlığın tanırğa häm Miñ dinastiäse belän elemtälärne özärgä mäcbür itkän[10][11].

Höcoñ[en] (1649—1659) revanş öçen armiä tözergä omtılğan, läkin uñışsız[12].

Mancur Çiñ dinastiäsenä yasaq tüläw sistemasına kertelügä qaramastan, Koreya intellektualları mancurlarnı ozaq waqıt varvarlar dip sanağannar[9] häm xätta XIX ğasırda da yäşeren räweştä bärep töşerelgän Miñ dinastiäseneñ yıl sanawınnan faydalanğannar[13].

Dinastiäneñ cimerelüwe

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1863 yılda, wañ Çeolcoñ[en] ülgännän soñ, täxetkä baliğ bulmağan Kocoñnı[en] utırtalar. Anıñ waqıtında regent bulıp anıñ ätise — taewongun Yi Ha In[en] bulğan, ul izolätsion säyäsät häm xristiannarğa qarşı repressiälär ütkärgän.

Çosonnıñ täxet zalı

Türä Pak Kü Su täqdim itkän könbatış yaqlı reformalar aqrın barğan häm anıñ üleme belän tuqtalğan. Fransiä[en] (1866) häm AQŞ[en] (1871) Koreyanı köç qullanıp açu omtılışları uñışsızlıqqa oçrağan.

1873 yılda taewongunnı patşabikä Min[en] xakimiättän çitläştergän. 1875 yılda, Kañhwado[en] utrawı yanında konflikt tudırıp, Yaponiä Koreya portların açqan tigez xoquqlı bulmağan Kañhwa kileşüwen[en] (1876) imzalawğa ireşkän. Tizdän Koreya AQŞ häm Awrupa däwlätläre belän şundıy uq kileşülär tözegän.

1882 yılda Taewongun İmo insidentı[en] barışında xakimiätne qısqa waqıtqa kire qaytarğan, läkin Qıtayğa alıp kitelgän, häm patşabikä Min üz pozitsiälären torğızğan.

Toñhaq kütäreleşe[en] (1893—1894) Koreyanı Qıtaydan yärdäm sorarğa mäcbür itkän. Qıtay ğäskärlären kertü Yaponiäneñ cawabın kiterep çığarğan, bu Yaponiä-Qıtay suğışına (1894—1895) kitergän. Qıtaynıñ ciñelüwe Koreyanıñ Çiñnan bäysezlegen nığıtqan, läkin Yaponiä yoğıntısın köçäytkän.

Asılda Koreya Yaponiä protektoratı bulğan. 1895 yılda yaponnar patşabikä Minnı ütergännär. 1897 yılda, Räsäy ilçelegendä ber yıl bulğannan soñ[en], Kocoñ Koreya imperiäsen[en] buldırunı iğlan itkän häm imperator titulın qabul itkän, ämmä real’ xakimiätkä iä bulmağan.

Yaponiä tarafınnan anneksiä Yi dinastiäseneñ 519 yıllıq xakimlegenä çik quyğan.

Cämğiäte

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Çoson çorınıñ tögäl demografik mäğlümatları ışanıçlı tügel[14]. Bilgele bulğança, 1810 häm 1850 yıllar arasında xalıq yaqınça 10%qa kimegän häm annarı totrıqlılanğan[15]. XX ğasırğa qädär ğadi keşelärneñ urtaça ğömer ozınlığı 24—26 yıl täşkil itkän[16].

Cämğiät berniçä töp qatlamğa bülengän:

  • Yañbannar[en] — watanşdaşlıq häm xärbi türälärneñ idärä itüçe qatlamı. XVIII ğasırğa alar miras elitasına äwerelgän, läkin formal’ yaqtan alarnıñ statusı kwago[en] (qatlawlı küp basqıçlı sistema) imtixannarın tapşıru aşa raslawnı taläp itkän. Ägär ğailä öç buwın däwamında türälär birmägän bulsa, ul yanban statusın yuğaltqan. 1800 yılğa xalıqta yañbannarnıñ öleşe 30%qa citkän[17], gärçä alarnıñ zur oleşe yuğarı statuslı, läkin tıynaq keremle cirle dvorännar bulğan[18].
  • Ğadi keşelär[en] — irekle krestyannar, säwdägärlär, hönärçelär. Alar xärbi burıçlı bulğan, salımnar tülägännär häm däwlät cirlärendä bülemtek bilägännär[19].
  • Nuhi[d] (nobi) — bäyle xalıq. Statusı näseldän kilgän yäki cäza forması bulğan. Nuhi däwlät häm xosusıylarğa (alarnı satıp alırğa, satarğa häm miras buyınça tapşırırğa mömkin bulğan[19]) bülengän. Ämmä alar milekkä (mäsälän, cirgä) iä bula alğannar[20]. Alarnıñ öleşe xalıqnıñ urtaça 10% (qayber yıllarında — öçtän berenä qädär) täşkil itkän[21]. Bu törkemgä şulay uq «näfrätlängän» hönär wäkilläre (itekçelär, itçelär, kisaeñ[en]) kergän[22].

Däwlät cirlärendä nominal’ renta uñışnıñ 1/10 täşkil itkän, ämmä cıyımnarnı isäpkä alıp, 30%qa qädär citkän. Ekspluatatsiä qanunnar belän genä çiklänmägän şäxsi cirlärdä krestyannar uñışnıñ 50—70% birgännär.

Xalıqnıñ küpçelegen (40—50%) krestyannar täşkil itkän[23], läkin başqa törkemnär dä zur rol’ uynağan: säwdägärlär, hönärçelär, çuñinnar (däwlät xezmätendä eşläwçe texnik belgeçlär)[24]. Soñğı Çoson yıllarında sotsial’ ierarxiä qırıslanğan: konfutsiyçılıq normaları qanunnar (şul isäptän xatın-qızlarnıñ xoquqların çikläwçe häm kiem-salımnı cayğa saluçı[25][26]) belän berketelgän qatğıy qatlam differensiatsiäsenä tigezlänä başlağan[27].

Fäne häm mädäniäte

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Qara cimeş häm bambuk dizaynı belän aq-zäñgär farfor sawıt, XV ğasır.

Çoson dinastiäse waqıtında yañbannarnıñ[en] (ğalim-türälärneñ) sarayda häm armiädä töp role bulğan administrativ sistema raslanğan.

Çor ike mädäni çäçäk atu belän bilgelängän: Koreya çäy tantanası[en], baqça sänğäte[en] formalaşqan, ensiklopediälär tözelgän, nığıtmalar häm saraylar tözelgän.

Keramikası

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

XV—XVI ğasırlardan aq farfor tanılu alğan. Citeşterü patşa administratsiäse tarafınnan qatğıy kontroldä totılğan[28].

Kobalt räsemle (anı saray rässamnarı yış yasağan) aq-zäñgär keramika[en] Qıtay ürnäklären imitatsiälägän[28]. Cirle kobaltnı açqannan soñ (1463) ostalar anıñ tübän sıyfatı arqasında qimmätle çit ilnekenä östenlek birgännär, bu konfutsiyçılıq tıynaqlığına qarşı kilgän[28].

Astronomiäse

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Koreya astronomiäseneñ çäçäk atuı Çosonğa turı kilä. Kük globusları häm mexanik privodlı säğätlär (mäsälän, Soñ Yi Yeoñnıñ «Honçeonsige»sı[en], 1669) yasalğan[29]. 1442 yılda Çilceoñsannıñ astronomik xezmäte kük cisemnäreneñ xäräkäten häm totılularnı isäplärgä mömkinlek birgän[30].

İskärmälär

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ Allen (1858–1932), Horace Newton. Korean Tales.
  2. ↑ «spawning a three-stage mutation of Korea’s stunted national identity as a shrimp among whales from Chosun (Yi) Korea» The Two Koreas and the Great Powers, Cambridge University Press, 2006, page 2.
  3. ↑ Richard Rutt. et al. Korea. — Routledge/Curzon, 1999. — ISBN 978-0-7007-0464-4.
  4. ↑ John W. Hall. et al. The Cambridge history of Japan. — Cambridge University Press, 1990. — Т. 3. — ISBN 978-0-521-22354-6.
  5. ↑ 계해약조 癸亥約條 2011 елның 10 июнь көнендә архивланган Nate / Британская энциклопедия
  6. ↑ King Sejong the Great And The Golden Age Of Korea. asiasociety.org (2008-08-19).
  7. 1 2 Ebrey, Walthall & Palais, 2006, p. 349
  8. ↑ Kennedy, 1943 (leader of the expedition); Ebrey, Walthall & Palais, 2006, p. 350 (number of troops).
  9. 1 2 Larsen, 2008, p. 36
  10. ↑ Ebrey, Walthall & Palais, 2006, p. 350
  11. ↑ Lee & de Bary, 1997, p. 269
  12. ↑ Larsen, 2008, p. 36; Ebrey, Walthall & Palais, 2006, p. 350.
  13. ↑ Kim Haboush, 2005, p. 132
  14. ↑ Ch’oe YH, PH Lee & WT de Bary (eds.) (2000), Sources of Korean Tradition: Volume II: From the Sixteenth to the Twentieth Centuries. Columbia University Press, p. 6
  15. ↑ Jun SH, JB Lewis & H-R Kang (2008), Korean Expansion and Decline from the Seventeenth to the Nineteenth Century: A View Suggested by Adam Smith. J. Econ. Hist. 68: 244-82.
  16. ↑ «…before the introduction of modern medicine in the early 1900s the average life expectancy for Koreans was just 24 for males and 26 for females.» Lankov, Andrei; Kim EunHaeng. The Dawn of Modern Korea. — 384-12 Seokyo-dong, Mapo-gu, Seoul, South Korea, 121-893: EunHaeng Namu, 2007. — С. 47. — ISBN 978-89-5660-214-1.
  17. ↑ Oh SC (2006), Economic growth in P’yongan Province and the development of Pyongyang in the Late Choson Period. Korean Stud. 30: 3-22
  18. ↑ Haboush JHK (1988), A Heritage of Kings: One Man’s Monarchy in the Confucian World. Columbia University Press, pp. 88-9.
  19. 1 2 Всемирная история. Энциклопедия. Том 4. (1958 год) — Глава XXX. Корея в XVI - первой половине XVII в..
  20. ↑ Haboush (1988: 88); Ch’oe et al. (2000: 158)
  21. ↑ Rodriguez; Junius P. The Historical Encyclopedia of World Slavery(ингл.). — ABC-CLIO, 1997. — P. 392. — ISBN 9780874368857.
  22. ↑ Деление людей в Корее до конца XIX века. әлеге чыганактан 2020-03-21 архивланган. 2026-02-20 тикшерелгән.
  23. ↑ Haboush, 1988: 89
  24. ↑ Jun SH & JB Lewis (2004), On double-entry bookkeeping in Eighteenth-century Korea: A consideration of the account books from two clan associations and a private academy. International Institute of Social History, Amsterdam, Netherlands (080626) 2015 елның 24 сентябрь көнендә архивланган
  25. ↑ Haboush (1988: 78)
  26. ↑ Haboush JHK (2003), Versions and subversions: Patriarchy and polygamy in Korean narratives, in D Ko, JHK Haboush & JR Piggott (eds.), Women and Confucian Cultures in Premodern China, Korea and Japan. University of California Press, pp. 279—304.
  27. ↑ 이중환, «총론» in 택리지, p. 355, quoted in translation in Choe et al. (2000: 162).
  28. 1 2 3 Birmingham Museum of Art(ингл.)татар.. Birmingham Museum of Art : guide to the collection(ингл.). — [Birmingham, Ala]: Birmingham Museum of Art, 2010. — P. 35—39. — ISBN 978-1-904832-77-5.
  29. ↑ 백석기. 웅진위인전기 #11 장영실. — 웅진출판사, 1987. — С. 56.
  30. ↑ Korea And The Korean People.

Ädäbiät

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  • Ebrey, Patricia Buckley; Walthall, Anne; Palais, James B. East Asia: A Cultural, Social, and Political History. — Boston and New York: Houghton Mifflin Press, 2006. — ISBN 0-618-13384-0.
  • Kennedy, George A. Amin // Eminent Chinese of the Ch'ing Period (1644—1912) / Arthur W. Hummel. — Washington: United States Government Printing Office, 1943. — P. 8—9. — ISBN 0-618-13384-0.
  • Kim Haboush, JaHyun. Contesting Chinese Time, Nationalizing Temporal Space: Temporal Inscription in Late Chosǒn Korea // Time, Temporality, and Imperial Transition / Lynn A. Struve. — Honolulu: University of Hawai'i Press, 2005. — P. 115—141. — ISBN 0-8248-2827-1.
  • Larsen, Kirk W. Tradition, Treaties, and Trade: Qing Imperialism and Chosǒn Korea, 1850—1910. — Cambridge, MA: Harvard University Asia Center, 2008. — P. 8—9. — ISBN 0-674-02807-4.
  • Lee, Peter H.; de Bary, William Theodore. Sources of Korean Tradition, Volume I: From Early Times Through the Sixteenth Century. — New York: Columbia University Press, 1997. — ISBN 0-231-10567-5.
  • Курбанов О. С. История Кореи с древности до начала XXI века. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2009. — ISBN 978-5-288-04852-4.
  • Тихонов В. М., Кан Мангиль. История Кореи. Т. 1. С древнейших времен до 1904 г. — М.: Наталис, 2011. — (Orientalia et Classica: Труды Института восточных культур и античности). — ISBN 978-5-8062-0343-5.

Sıltamalar

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Çoson&oldid=5523608