Швеция

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Швеция latin yazuında])
(Şvetsiä битеннән юнәлтелде)
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Швеция
Flag of Sweden.svg
Байрак
Great coat of arms of Sweden.svg
Илтамга
Башкала Стокһолм
Халык саны 10 161 797 (Швециядә халыкны теркәү, май 2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1248 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+01:00
Рәсми тел шевит теле
Җәгърафия
Мәйдан 450,295 дүрткел киламитер, 528,861.06 дүрткел киламитер, 407,283.59 дүрткел киламитер, 122,577.5 дүрткел киламитер
Координатлар 61°N 15°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Карл XVI Густав
Башлык исеме Швециянең баш министры
Хөкүмәт башлыгы Стефан Лөвен
Икътисад
ТЭП $538 040 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП $50 580 ±0.01 (2015) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Швеция кронасы
Инфеләсә 1.7% (2016)
Акчалата резерв 505 439 200 АКШ дуллыры (1960), 731 316 450 АКШ дуллыры (1961), 801 886 970 АКШ дуллыры (1962), 757 918 680 АКШ дуллыры (1963), 965 188 000 АКШ дуллыры (1964), 972 237 520 АКШ дуллыры (1965), 1 028 422 000 АКШ дуллыры (1966), 841 824 518 АКШ дуллыры (1967), 859 632 541 АКШ дуллыры (1968), 696 993 134 АКШ дуллыры (1969), 774 815 766 АКШ дуллыры (1970), 1 144 687 007 АКШ дуллыры (1971), 1 733 083 776 АКШ дуллыры (1972), 2 934 153 065 АКШ дуллыры (1973), 2 566 836 971 АКШ дуллыры (1974), 3 650 634 590 АКШ дуллыры (1975), 3 035 642 596 АКШ дуллыры (1976), 4 392 816 298 АКШ дуллыры (1977), 5 479 529 145 АКШ дуллыры (1978), 6 621 022 419 АКШ дуллыры (1979), 6 995 886 855 АКШ дуллыры (1980), 6 013 375 320 АКШ дуллыры (1981), 6 285 248 817 АКШ дуллыры (1982), 6 348 959 344 АКШ дуллыры (1983), 5 715 950 280 АКШ дуллыры (1984), 7 777 877 858 АКШ дуллыры (1985), 8 922 761 484 АКШ дуллыры (1986), 11 112 081 838 АКШ дуллыры (1987), 10 981 551 557 АКШ дуллыры (1988), 11 992 849 969 АКШ дуллыры (1989), 20 324 328 881 АКШ дуллыры (1990), 20 477 292 580 АКШ дуллыры (1991), 24 646 790 230 АКШ дуллыры (1992), 21 420 634 045 АКШ дуллыры (1993), 25 579 504 431 АКШ дуллыры (1994), 25 869 764 854 АКШ дуллыры (1995), 20 843 371 278 АКШ дуллыры (1996), 12 195 506 301 АКШ дуллыры (1997), 15 457 236 768 АКШ дуллыры (1998), 16 749 339 069 АКШ дуллыры (1999), 16 498 734 083 АКШ дуллыры (2000), 15 625 200 027 АКШ дуллыры (2001), 19 170 727 959 АКШ дуллыры (2002), 22 168 540 901 АКШ дуллыры (2003), 24 768 810 009 АКШ дуллыры (2004), 24 867 578 418 АКШ дуллыры (2005), 28 017 215 459 АКШ дуллыры (2006), 31 033 037 827 АКШ дуллыры (2007), 29 727 340 536 АКШ дуллыры (2008), 47 255 414 254 АКШ дуллыры (2009), 48 246 134 946 АКШ дуллыры (2010), 50 213 905 874 АКШ дуллыры (2011), 52 245 310 987 АКШ дуллыры (2012), 65 363 362 010 АКШ дуллыры (2013), 62 579 183 852 АКШ дуллыры (2014), 58 098 543 091 АКШ дуллыры (2015), 59 361 638 492 АКШ дуллыры (2016), 62 191 481 193 АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Эшсезлек дәрәҗәсе 8% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.89 (2014)[2]
КПҮИ 0.907 (2014)[3]
Яшәү озынлыгы 82.20488 ел (2015, 2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112
  • Электр аергычы төре Europlug,[5] Schuko[5]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[6]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт[5]
    Телефон коды +46
    ISO 3166-1 коды SE
    ХОК коды SWE
    Интернет домены .se


    Шве́ция Патшалыгы́ швед. Konungariket Sverige )  (тат. Эсвәҗ[11]) — Аурупаның төнъягында, Скандинавия ярымутравында урнашкан дәүләт.

    Аурупа берлегенә керә.

    Кулланышта йөргән акчалары евро түгел, ә бәлки крона. Крона – Европа илләре арасында Швециягә үз мөстәкыйльлеген сакларга булыша. Җан башына тулай эчке продукция җитештерү 38 920 АКШ долларына тиңләшә. Шведлар хезмәт хакларының 65 проценты күләмендә салым түли. Сәламәтлек өчен тулай милли продукциянең – 9,4 проценты, мәгариф системасына 7,7 процент тотыла. Ирләр биредә уртача 78,6 яшькә чаклы, ә хатын-кызлар 83 яшькә чаклы гомер кичерәләр.[12]

    География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Төньяк Аурупаның Атлантика буе өлешендә, уртача кушагының төньягында урнашкан. Төньяк һәм көнбатыш өлешләре таулы (Скандинавия таулары, иң биек ноктасы 2123 м). Швеция төньягында Норланд яссытаулыгы (биеклеге 200–800 м), көньякта Смоланд калкулыгы бар. Калган өлеше түбәнлек һәм күлләрдән гыйбарәт.

    Файдалы казылмалардан тимер, бакыр, кургашын, тутыя, уран мәгъдәннәре, алтын, көмеш, марганис, вольфрам чыганаклары бар. Климаты уртача, Гольфстрим җылы агымының тәэсире зур. Төньякда климат суык. Гыйнварның уртача температурасы көньякта 0—5°, төньякта -6°...-14°, июльнеке тиешенчә +15...+17° һәм +10...+11°. Еллык явым тауларда 1500–2000 мм, тигезлекләрдә 700–800 мм.

    Елгалар кыска һәм бусагалы. Швеция территориясенең 9%ын күлләр алып тора. Эре күлләр: Вәнерн, Вәттерн, Елмарен, Мәларен. Территориясенең 57%ы урман, нигездә, ылыслы, катнаш урманнар, төньякта тундра үсемлекләре үсә.

    Туфраклары көлсу, кәсле-көлсу, соры урман, тау көлсу, тау тундра һәм сазлык.

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Next.svg Төп мәкалә: Швеция тарихы

    Скандинавия ярымутравы территориясендәге бозлар эрегәннән соң, аңа Аурупадан халыклар әкренләп күчеп килә башлаган.

    Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    ISO-код Илтамга Лән (Län) Үзәк Мәйдан (км2) Халык саны (2013)
    AB Stockholms läns vapen.svg Стокһолм ләне Стокһолм 6,519.3 2,163,042
    AC Västerbottens läns vapen.svg Вәстерботтен ләне Умео 55,186.2 261,112
    BD Norrbottens läns vapen.svg Норботтен ләне Лулео 98,244.8 249,436
    C Upplands vapen.svg Уппсала ләне Уппсала 8,207.2 345,481
    D Södermanlands vapen.svg Сөдерманланд ләне Нүчөпиң 6,102.3 277,569
    E Östergötland vapen .svg Өстергөтланд ләне Линчөпиң 10,602.0 437,848
    F Jönköpings vapen.svg Йөнчөпиң ләне Йөнчөпиң 10,495.1 341,235
    G Kronobergs läns vapen.svg Кроноберг ләне Вәкшө 8,466.0 187,156
    H Kalmars läns vapen.svg Калмар ләне Калмар 11,217.8 233,874
    I Gotlands vapen.svg Готланд ләне Висбү 3,151.4 57,161
    K Blekinges vapen.svg Блекинге ләне Карлскрона 2,946.4 152,757
    M Skånes läns vapen.svg Сконе ләне Малмө 11,034.5 1,274,069
    N Hallands vapen.svg Һалланд ләне Һалмастд 5,460.7 306,840
    O Västra Götalands läns vapen.svg Вәстра-Гөталанд ләне Гөтеборг 23,948.8 1,615,084
    S Värmlands vapen.svg Вәрмланд ләне Карлстад 17,591.0 273,815
    T Örebros läns vapen.svg Өребро ләне Өребро 8,545.6 285,395
    U Västmanlands vapen.svg Вәстманланд ләне Вәстерос 5,145.8 259,054
    W Dalarnas vapen.svg Даларна ләне Фалун 28,188.8 277,349
    X Gävleborgs län vapen.svg Гәвлеборг ләне Гәвле 18,198.9 277,970
    Y Västernorrlands läns vapen.svg Вәстернорланда ләне Һәрнөсанд 21,683.8 242,156
    Z Jämtlands läns vapen.svg Ямтланд ләне Өстерсунд 49,341.2 126,461

    Дәүләт корылышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Швеция — конституцион монархия. Гамәлдәге конституция 1975 елда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — патша. Канун чыгаручы хакимиятне риксдаг (бер пулатлы парламент), башкарма хакимиятне хөкүмәт гамәлгә ашыра.

    Дәүләт һимны (рәсми өлеше)[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Швед телендәге текст Татар теленә тәрҗемә

    Du Gamla Du Fria
    Du gamla, du fria, du fjällhöga nord
    Du tysta, du glädjerika sköna!
    Jag hälsar dig, vänaste land uppå jord,
    Din sol, din himmel, dina ängder gröna,
    Din sol, din himmel, dina ängder gröna.

    Du tronar på minnen från fornstora dar,
    då ärat ditt namn flög över jorden.
    Jag vet att du är och du blir vad du var.
    Ja, jag vill leva jag vill dö i Norden,
    Ja, jag vill leva jag vill dö i Norden.

    Борынгы азат илем
    Котып түрендә – борынгы үрләрең,
    Тыныч иркенлектә җиһан гүзәле!
    Сәлам, Ватаным, урман-күлләреңә,
    Күгең, кояшың һәм үзәннәреңә,
    Күгең, кояшың һәм үзәннәреңә.

    Хәтер түрендә – ил булып үскәнең,
    Даның танытып, Җир гизеп үткәнең.
    Изге теләгем: кодрәтле бул, илем!
    Котып түрендә – яшәвем, үлемем,
    Котып түрендә – яшәвем, үлемем.

    Һимнның тарихы

    “Du gamla, du fria” (“Борынгы азат илем”) һимнының текстын халык авыз иҗаты белгече һәм балладалар иҗат итүче Рихард Дүбек (Richard Dybeck, 1811-1877) язган. Ә инде булачак һимнның көен бу әдип XIX гасыр уртасында Вестманланд (Västmanland) провинциясендә киң таралган халык җыры буларак язып алган булган. Һимнның әле хәзер дә заманча яңгыравы аның шул гасыр башында гына барлыкка килүен фаразларга мөмкинлек бирә. 1880-1890 елларда бу җыр бөтен илдә дә һәм торган саен ешрак җырлана. Тора-бара аны Швециянең милли һимны итеп саный башлыйлар. Дәүләт башлыгы булган король катнашындагы чараларда “Du gamla, du fria” белән бергә ”Kungssången” (“Кыйрал җыры”) дип исемләнгән һимн да башкарыла. Ул шулай ук һимнның беренче юлы булган “Ur svenska hjärtans djup en gång” (“Швед йөрәгенең иң-иң түреннән”) исеме белән дә билгеле.

    Дүрт куплетлы Швеция дәүләт һимнының беренче ике куплеты рәсми чараларда башкарыла. Икенче куплеты югарырак тональлектә җырлана.

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/SWE.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 5,2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    6. http://chartsbin.com/view/edr.
    7. 2009 елдан
    8. фин, меянкиели, саам, чегән һәм идиш телләре — рәсми азчылыклар телләре
    9. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Census.gov. Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). 2013 елның 9 май көнендә тикшерелгән. 2013 елның 9 май көнендә төп чыганагыннан архивланган.
    10. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Human Development Report 2013(үле сылтама — тарих). United Nations (2013). 2013 елның 14 март көнендә тикшерелгән.
    11. https://darul-kutub.com/uploads/books/065ef0a9869dc0b1190b9e1ef33250847afbcecc.pdf
    12. Финләндиядә ничек яшиләр? (Швециядә) / Җәүдәт ХӨСӘЕНОВ. Казан / – № 15 (11181), 2 август, 2008

    Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]