Акмәсҗит

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Акмәсҗит latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Акмәчет белән бутамагыз.

Aкмәсҗит
Simferopol flag.svg
COA Simferopol.svg
Ил Русия/Украина[1]
Координатлар 44°56'54.154"N, 34°6'0.140"E
Шәһәр башы Геннадий Бабенко
Нигезләнгән 1497
Беренче телгә алу 1508
Мәйдан 107,41 км²
НУМ биеклеге ~350 м
Халык саны 360,5 тыс кеше
Халык тыгызлыгы 4 927 кеше/км²
Милли состав урыслар, украиннар, кырым татарлары
Дини состав Христианлык, Ислам, Яһүдилек
Телефон коды +380-652
Почта индексы 95000 — 95490
Рәсми сайт simferopol-sovet.gov.ua
Кардәш шәһәрләр Һайделберг[2][3], Новочеркасск[2], Кечкемет[2], Искешәһәр[2], Иркутск[2], Мәскәү, Омск[2][4], Улан-Удэ[3], Сейлем[2], Русе[d][2], Падова[2], Нижгар, Көньяк-Көнбатыш административ округ[2], Киреч[3], Донецк[2], Чернивси[2] һәм Bursa
Кәбир-Җамигъ мәчете

Акмәсҗит яки Симферополь (укр. Сімферополь, рус. Симферополь, кырымтат. Aqmescit, Акъмесджит) — Кырымда урнашкан шәһәр. Кырым Җөмһүриятенең идарә, сәнәгый, мәдәни, фәнни үзәге. Кырым ярымутравының үзәгендә урнаша. Кырымтатар Милли Мәҗлесенең урнаштыру урыны. Әүвәл заманда Aкмәчет урынында скиф мәркәзе, скиф Неаполе, Алтын Урданың Кирмәнчек шәhәре булган.

Кырым ярымутравында тагы Акмәчет исемле авыл бар, шуңа күрә рәсми чыганакта Симферополь Акмәсҗит дип йөртелә, ләкин татарча матбугатта Акмәчет атамасы ешрак кулланыла.

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Акмәсҗит Кырым ярымутравында, Салгир елгасында урнашкан. Тимер һәм автомобиль юллары төене.

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мәскәү вакыты

Акмәсҗит Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Алтын Урда чорында татарлар Кирмәнчек шәһәрен салалар, соңрак биредә ак мәчет төзелә һәм Кырым ханлыгы чорында кирмән Акмәчет дип йөртелә башлаган.

Кырым ханлыгы вакытында Бакчасарай ил башкаласы статусына ия булган, ләкин Акмәсҗит шәһәрендә калга (дәүләттә ханнан соң икенче башлык) йорты урнашкан булган.

1781 елда Кырым ханлыгы Русия империясе тарафыннан басып алына. 1783 елда урыслар Акмәчет исемен Симферопольгә үзгәртәләр.

Павел I шәһәргә татар исемен Акмәчет кайтара, ләкин Павел I не үтергәннән соң урыслар яңадан шәһәргә Симферополь исемен бирәләр.

1944 елда Акмәчет шәһәреннән кырым татарлары сөргенлеккә җибәрелә.

1945 елда Симферополь Кырым Мохтари Җөмһүриятенең башкаласы статусын югалта.

1954 елда Кырым өлкәсе Украинага тапшырыла.

2014 елда Кырым кризисы һәм Кырым статусы турында референдумнан соң Кырым Акмәсҗит башкаласы белән Русия Федерациясенә кире кайтарыла.

Хәзер Акмәчет шәһәрендә Кырымтатар Милли Мәҗлесе урнаша.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Уртача еллык температура — +10,8 °C
  • Уртача еллык җил тизлеге — 4,4 м/с
  • Уртача еллык һава дымлылыгы — 74 %
Акмәсҗит климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 20,4 21,9 28,7 31,5 34,2 37,7 39,3 39,5 37,2 33,3 28 25,4 39,5
Уртача максимум, °C 3,9 4,7 9,1 15,9 21,4 25,7 28,9 28,7 23,1 17 10,4 5,6 16,2
Уртача температура, °C 0,2 0,4 3,9 9,9 15,1 19,5 22,3 22 16,9 11,3 5,8 2 10,8
Уртача минимум, °C −2,9 −3,2 −0,2 4,8 9,5 13,9 16,5 16,1 11,6 6,8 2,2 −1,1 6,2
Абсолют минимум, °C −26 −30,3 −18,4 −11,1 −8,4 0,7 3,6 3,8 −5,1 −11,4 −21,7 −23,2 −30,3
Явым-төшем нормасы, мм 39 36 37 34 34 58 46 52 42 42 49 45 514
Чыганак: Погода и климат

Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

1897[5] 1926[6] 1939[6] 1959[7] 1970[8] 1979[9] 1989[10] 2001[11]
49 078 86 145 142 634 187 623 249 053 301 505 343 565 363 597

Милли состав (2001): урыслар — 66,7%, украиннар — 21,3%, кырымтатарлар — 7,0%, беларуслар — 1,1%.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Киев районы
  • Тимер юл районы
  • Үзәк районы

Мәдәният[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Күренекле кешеләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Бу торак пункт Русия һәм Украина арасында территориаль бәхәс астында торган Кырым ярымутравында урнашкан. Ярымутрауны фактик рәвештә контрольдә тотучы Русия Федерациясенең административ-территораль бүленеше буенча, Кырым территориясендә Кырым Җөмһүрияте һәм Акъяр федерация әһәмиятендәге шәһәре урнаша; Украина административ-территораль бүленеше буенча, Кырым территориясендә Кырым Автономияле Җөмһүрияте һәм Акъяр махсус статуслы шәһәре урнаша.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 https://tass.com/politics/906463
  3. 3,0 3,1 3,2 https://www.heidelberg.de/hd/HD/Leben/Simferopol.html
  4. http://admomsk.ru/web/en/city/international/russian#simferopol
  5. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1424
  6. 6,0 6,1 http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm
  7. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php
  8. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php
  9. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php
  10. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php
  11. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&k_t=01&rn=01101&id=&botton=cens_db