Андорралылар

Андорралылар
Үз аталышы	кат. andorrañs
гомуми сан	85 560
яшәү җире	Андорра
Теле	каталан (төньяк диалект)
Дине	католицизм
Бүтән халыкка керүе	роман халыклары[d]
Кардәш халыклары:	каталоннар, испаннар, французлар
Андорралылар Викиҗыентыкта

Андорралылар (кат. andorrañs) ― халык, Андорраның төп халкы, шулай ук Испания, Франция һәм башка илләрдә яшиләр. Гомуми саны 71 мең кеше (2015), 85 560 (2022).

Тел

Андорра паспорты

Алда ― Санта-Колома, арткы планда — башкала Андорра-ла-Велья

Андорралыларның күпчелеге каталан теленең төньяк-көнбатыш диалектында сөйләшә. Ул Галло-Рим төркеме эчендә нигезләнә. Каталан теле бер-берсенә йогынты ясый торган испан теленә караганда уртак тамырлы француз теленә якынрак. Бу телдә ил халкының 40 % ка якыны сөйләшә. 30 % тан бераз артыгы испанча сөйләшә. Шуңа да карамастан, инглиз теле Андоррада, бигрәк тә туристлык районнарында киң кулланыла.

Андоррада этник төркемнәргә андорралылар (каталан телендә сөйләшүчеләр), испаннар, французлар һәм португаллар керә.

Борынгы заманда тау үзәннәренә килеп урнашкан каталон крестьяннары нәселеннән. Төп андорралыларның гомуми саны ― 34 989 кеше.

Этимология

Тумышы белән Андорра кешесе яки Андорра-ла-Вьеха кешесе.

Мәдәният буенча андорралылар каталоннарга^?! якын, әмма гасырлар буе тарихи традицияләргә нигезләнгән һәм массакүләм иммиграция белән бәйле рәвештә көчәйгән көчле этник үзаңга ия.

Илгә чит ил кешеләре агымы белән бәйле (беренче чиратта, испаннар һәм португаллар), соңгы елларда кануннарга Андорра гражданлыгын алу тәртибен катлауландыра торган үзгәрешләр кертелгән.

Дин

Христианлык ― андорралыларның өстенлек итүче дине. Католик христианнар ил халкының якынча 89 % ын тәшкил итә. Икенче дин ― Ислам, мөселманнар ил халкының якынча 0,8 % ын тәшкил итә. Башка танылган диннәргә яһүд дине, буддачылык, Һинд дине һ. б. керә. Андорралыларның милли изге урыны ― Меритчель Ходай Анасы (чын сын 1972 елда янган), хатын-кыз исеме Меритчель илдә бик популяр.

Һөнәр

Андорралыларның яртысы диярлек сәүдә һәм чит ил туристларына хезмәт күрсәтү белән шөгыльләнә, бер өлеше ― зур булмаган сәнәгать предприятиеләрендә. Сарыкчылык авыл хуҗалыгында өстенлек итә.

Тормыш рәвеше

Алар мәдәният буенча каталониялеләргә якын, ләкин Андоррага массакүләм иммиграция аркасында Андорралылар этник яктан үсә. Җирле бәйрәмнәрнең һәм матди мәдәниятнең үзенчәлекләре сакланган. Моннан берничә гасыр элек кенәзлекнең барлык җирләре гаиләләр арасында бүленә һәм мирас итеп бирелә. Хәзер крестьян токымнары ― Андорраның иң бай кешеләре, алар хәтта җирне дәүләткә арендага бирәләр.

Торак пунктлар

Масия Кан Планас

Күптән түгел генә андорралыларның күпчелеге һәрберсендә 5-6 йорт булган зур булмаган җирлекләрдә яшәгән. Ике катлы йортлар ― масияләр^[d] җирле соры таштан төзелгән, тар уем-тәрәзәле. Беренче катта ― ярдәмче бүлмәләр, икенче катта торак бүлмәләр урнашкан.

Традицион кием

Бәйрәм көннәрендә Андорра авыллары халкы Каталониянекенә охшаган милли кием кия. Хатын-кызлар киеме киң кара бәрхет сызыклы яшел яки шәмәхә төстәге җыйнак юбкадан һәм киң җиңле ак блузкадан тора. Блузкалар өстеннән чигүле кара бәрхет жилетлар кияләр. Итәкләргә чигелгән ефәк алъяпкычлар бәйләнә. Итәкләр һәм блузкалар челтәр белән бизәлгән, башка ак бүрек кияләр. Бүрекләр ияк астына яшел, шәмәхә, сары төстәге тасмалар белән бәйләнә.

Ир-атларның милли киеме үрелгән якалы ак озын күлмәк һәм тезгә кадәр тар кара чалбардан тора. Билдә очын асылындырырлык итеп бәйләнгән иркен киң кызыл билбау. Бу костюм өстеннән ир-атлар киң иркен җиңле, озын, чигелгән соры яки зәңгәр жилет, башларына берет яки киң кырлы эшләпә кияләр.

Эш көннәрендә ирләр күн куртка һәм эспадрилья (биек итекләр), хатын-кызлар гади кара күлмәк кигәннәр. Андорра халкы киемендәге милли элементлар ешрак гади Европа киемнәре белән алышына.

Традицион ризыклар

Эскуделья ашы

Андорра ризыклары ит, яшелчә һәм кайбер балык ризыкларына нигезләнгән. Авыл һәм шәһәр җирләрендә иң киң таралган кышкы ризык булып бозау, тавык ите, бәрәңге һәм яшелчәләрдән ясалган эскуделья^[d] ашы санала. Озак вакытлар Андорраның милли традицияләренең төп йөртүчеләре Каталония көтүчеләре һәм крестьяннары булганлыктан, бу үзенчәлек шулай ук Андорраның милли кухнясында чагылыш тапкан. Аерым алганда, ит һәм сөт продуктлары өстенлек итә, алар җирле яшелчәләрдән, җиләк-җимешләрдән, шулай ук җирле балык һәм кыргый хайваннардан әзерләнгән ризыклар белән тулыландырыла.

Фольклор

Андорра ― Сант-Хулия де Лориядә^[d] аеруча популяр булган Контрапас һәм Марратха кебек халык биюләре Ватаны. Андорраның халык музыкасы үзенең барлык күршеләре белән охшаш, бигрәк тә сардана^[d] кебек биюләр белән ярашкан, алар каталон характерында. Андорраның башка халык биюләре Андорра-ла-Вельяда контрапа биюен һәм Эскальдес-Энгорданьда^[d] Изге Анна биюен үз эченә ала.

Андоррада туган атаклы кешеләр

• Бонни Ааронс^[d] ― Америка актрисасы, сценарист һәм продюсер.
• Жауме Бартумеу Кассани^[d] ― Андорра дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
• Ксавьер Эспот Самора^[d] ― Андорра дәүләт һәм сәяси эшлеклесе.