Аракс

Аракс
азәрб. Araz төр. Aras әрм. Արաքս
Су агымы башы	Bingöl Dağları[d]
Кушыла:	Күрә
Кушылдыгы	Ахурян[d], Мецамор[d], Раздан, Азат, Веди[d], Арпа, Нахчыванчай[d], Акера[d], Вохчи[d], Дуровы[d], Fyndyjak[d], Астгадзор[d], Габурдон[d], Тонрагет[d], Цав[d], Каравгет[d], Карчеван[d], Шавиг[d], Шернаглух[d], Цахут[d], Азнаберд[d], Алынчичай[d], Алинджа[d], Baliqly Chay[d], Gareget[d], Demirkhan[d], Котур-чай[d], Koghb[d], Murts[d], Kaghzvan[d], Getam[d], Karasu Deresi[d], Alkana[d], Кенделанчай[d], Aylis[d], Ордубадчай[d], Гиланчай[d], Vanand[d], Jarajur[d], Arba[d], Ardost[d], Bayam[d], Талин, Багырсак[d], Zangmar River[d], Мегри[d], Agh Chai[d], Арацо[d], Нрнадзор[d], Азапсу[d], Малев[d], Aloyi Mesh[d], Гуручай[d], Aldara[d], Agrak[d] һәм Кара-Су (приток Аракса)[d]
Су җыю бассейны	бассейн Каспийского моря[d]
Объектның бассейны илләре	Төркия, Әрмәнстан, Азәрбайҗан һәм Иран
Су чыгымы	285 м³/с
Бассейн мәйданы	102 000 км²
Дәүләт	Иран  Төркия  Әрмәнстан  Азәрбайҗан
Административ-территориаль берәмлек	Көнчыгыш Азәрбайҗан һәм Сюникская область[d]
Табигый-георафик объект эчендә урнашкан	Әрмән таулыгы
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек	−16 метр
Озынлык	1072 km
Бассейн категориясе	[d]
Аракс Викиҗыентыкта

, һәм

Аракс (төр. Aras, әрм. Արաքս (Aɹakʰs), азәрб. Araz, фар. ارس, Эрес) — Көньяк Кавказдагы елга. Ул көнчыгыш Төркиядә башлана һәм Төркия белән Әрмәнстан арасындагы чикләр буйлап, Төркия белән Әзербайҗанның Нахчыван эксклавы арасында, Иран һәм Әзербайҗан белән Әрмәнстан арасында һәм, ниһаять, Әзербайҗан аша ага, анда Күрә елгасына кушыла. Ул Кече Кавказ тауларының көньяк ягыннан ага, шул ук вакытта Күрә Кече Кавказның төньяк битләүләреннән ага. Елганың гомуми озынлыгы 1072 км тәшкил итә, ә аның су җыю бассейны мәйданы 102 000 км². Уртача су чыгымы 285 м³/сек. Аракс Кавказдагы иң озын елгаларның берсе.

Аракс ярларындагы шәһәрләр: Җүлфә, Урдабад, Агарак, Мегри, Сиәһ-Руд, Сәгатьле.

Исемнәр

Классик борынгы заманда елга юнаннарга Араксес (грек. Ἀράξης) буларак билгеле булган. Аның хәзерге әрмән исеме Аракс (Արաքս). Тарихи яктан әрмәннәр аны Эрасх (Калып:Lang-xcl) дип атаганнар, ә аның борынгы гөрҗи исеме Рахси (რახსი). Әзеричә елга Араз (Araz) дип атала. Фарсы һәм көрд телләрендә аның исеме Арас (ارس), һәм төрекчә ул шулай ук яңгырый.

• 
  Aras (Арас) сүзе Джеймс Уайльдның 1855 елгы картасында.
• 
  1856 елгы тагын бер карта, анда бу елга Aras сүзе белән билгеләнгән.

Географиясе

Аракс елгасы Варто районы чигендәге Бингөл тауларыннан Коҗагун, Даллы һәм Орман инешләре белән тотыла һәм Текман районы Кырыкхан авылы тирәсендә бер урында Аракс елгасы белән кушыла. Аракс елгасы Дигордан көньяк-көнчыгышта Ахурян елгасына кушыла. Дигордан ул Әрмәнстан–Төркия чиге буйлап ага, ә аннары Төркияне Әзербайҗанның Нахчыван эксклавы белән тоташтыручы коридор янында уза. Аннары ул Иран–Әрмәнстан һәм Иран–Әзербайҗан чикләре буйлап дәвам итә. Аракс елгасы берничә эре кушылдыгы белән туклана, шул исәптән Төркиядә урнашкан Карс елгасы һәм Чылдыр күленнән су җыючы Арпачай (шулай ук Ахурян буларак билгеле), Әрмәнстанда Севан күленә кушылган Һраздан елгасы һәм төньяк-көнчыгыш Иран Әзербайҗанның Савалан тауларында башланган Каре Су.

Әрмәнстан Җөмһүрияте территориясенең 76 % Аракс бассейнына карый.

Кушылдыклар

Түбәндәге елгалар Аракс кушылдыгы булып тора, чыганактан тамагына кадәр:

• Ахурян (сулда)
• Севҗур/Мецамор (сулда)
• Һраздан (сулда)
• Азат (сулда)
• Веди (сулда)
• Арпа (сулда)
• Зангмар (уңда)
• Нахчыванчай (сулда)
• Катур (уңда)
• Һаҗиларчай (уңда)
• Мегри (сулда)
• Бәситчай (сулда)
• Вогҗи/Охчучай (сулда)
• Калейбарчай (уңда)
• Һәкәри/Һагари (сулда)
• Карасу/Дареһ-Руд (уңда)
• Көндәләнчай (сулда)

Исемнең килеп чыгышы һәм тарихы

Кайбер хәзерге тикшеренүчеләр елганың исемен борынгы фарсы теленнән *a-raxša килеп чыккан һәм «якты түгел, болганчык» дип аңлаталар.

Фарсы империясендә Аракс елгасы 1747 елгы картада.

Әрмән традициясендә елга легендар әрмән ата-бабасы Һайкның оныгы Араст хөрмәтенә аталган. Соңрак бу исем Аракска кадәр эллинлаштырылган. Елганың исеме Күрә-Аракс мәдәнияте өчен кулланыла, ул Күрә һәм Аракс елгалары үзәнлекләрендә чәчәк аткан тарихка кадәрге халык. Елга шулай ук Вергилийның «Энеида VIII» нең соңгы бүлегендә «күпергә ачулы» дип искә алына, чөнки римлылар аның аша күпер төзегәннәр, шуңа күрә ул яулап алынган. Аракс елгасы Изге Язмаларның Гиһон һәм Пишон елгалары белән ассоциацияләнә. Роберт Хьюсен Араксны Әрмәнстанның бердәнбер «чын елгасы» һәм әрмән халкының горурлыгы символы булган «Аракс ана» дип тасвирлаган.

Страбон китергән риваять буенча, борынгы заманнарда Әрмәнстанда Аракс елгасының Каспий диңгезенә агымы булмаган, ләкин тигезлекләр буйлап агып чыккан һәм агымсыз күл барлыкка китергән.

Ислам вакытында Аракс гарәп телендә Әл-Рас (хәзерге Әр-Рас белән бутамаска), ә фарсы-төрек контекстында Арас буларак билгеле була.

Хәзерге тарихта Аракс географик сәяси чик буларак әһәмияткә ия була. Гөлистан һәм Төркмәнчай килешүләре шартлары буенча елга Рәсәй империясе һәм Каҗар Ираны арасында чик буларак сайлана, чөнки соңгысы Рәсәйгә үзенең Кавказ территорияләрен бирергә мәҗбүр була.

1970 елда Иран һәм Советлар Берлеге Иранның Полдашт тирәсендә Аракс буасын ясап, шул ук исемдәге сусаклагыч булдырганнар. 2012 елдан Әрмәнстанның Мегри шәһәре янында Мегри буасы төзелә.