Аргын

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Аргын latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Аргын
Туган тел казакъ теленең төньяк-көнчыгыш диалекты[d]
Халык саны 1 200 000 кеше кеше (1917)[1]

Аргын(каз. арғын, кырым татарлары, arğın) - төрки кабилә, казакъ халкының Урта җүзен тәшкил итүче алты казахкъ кабиләсенең (конырат, уаки, кереи, кипчак һәм найманнар) берсе. Иң күп санлы казакъ кабиләсе, Җучи олысыннан Әбу-Сәиднең оныкчыгы Тимур каршындагы Тимурид дәүләтенә күчкән, аннан Мавераннахрадан Себер ханлыгына, ә Күчем ханы җиңелгәч, Казакъ ханлыгына кергән[2]. Аргын — Кырым ханлыгының иң көчле дүрт бейск нәселе — карачи-бекларның берсе, алар Кырым ханнарын тәхеттә раслый һәм Дәүләт Советында тора, Кырымның тышкы сәясәтен билгели .

Нәсел генезисы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Аргыннар ДНКсы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Фәндә аргыннар генезисы турында төрле фикерләр бар. Шулай итеп, аргыннарның төрки яки монгол ата — бабаларыннан килеп чыгуы, шулай ук аргыннарның

(казакъларның шежир-традицион генеалогиясе нигезендә) бердәм нәселнең ир-ат линиясе буенча нәсел-нәсәбе буенча, токымнары булу-булмавы яки аргыннарның төрле генетик чыгыштагы нәселләр композициясен тәшкил итүе каршылыклар булган.

Тугыз нәселнең Y-хромосомнары буенча генетик тикшеренүләр аргыннар ата-бабаларыбыз генофондының G1 (67% аргыннарның G1-M285 төркеменә керүче) гаплогруппалар йөртүчеләре булуын һәм аталар линиясе буенча индо-иран тел гаиләсе халыклары мирасына керүен күрсәткән: аргыннарның генетик дистанцияләре иран халыклары (Ассирия, Белуджи, Иран) белән минималь. Генетика һәм генеалогиянең уртак анализы буенча аргыннарның нәселе турыдан-туры ата-бабасы Алтын Урдадагы Караходжа Әмир (XIV гасыр) яки аның турыдан-туры ата-бабасы булуын раслый.

G1дән тыш, аргыннарның C2 (9 %) һәм R1a1a (7%) төркемнәре очрый. C2 монголларның йогынтысы белән бәйле, ә R1a1a барлыкка килү ике чыганак белән бәйле булырга мөмкин: беренчесе Z2125 Әфганстан кыргызлары һәм пуштуннары (>40%), Иран һәм Кавказның (>10 %), казакъларның (1,5%) кайбер популяцияләрендә очраша; икенчесе M780 (Һиндстан, Пакистан, Әфганстан, Һималайлар) һәм Көнбатыш (Иран) Азиядә шулай ук казакъ кланы сарыкопаның, «сарты» барлыкка килүе буенча.

Генетик мәгълүматлар тарактның гомуми ата-бабасы аргын нәселенә нигез салучының туган улы булмый, шуңа күрә калган аргыннар белән туганлык бары хатын-кызлар линиясе буенча гына күзәтелүен раслады.

Гомумән алганда, аргыннарның Иран ягы халыкларына генетик якынлыгын, борынгы генетик субстрат барлыгын күрсәтә. Икенче яктан, аргыннарның Алтай таулыгының казакълар һәм монголлар белән охшашлыгы ачыкланган, бу исә төрки телле һәм монгол телле халыкларның соңрак миграцияләре тарафыннан кертелгән "суперстрата" ның булуын күрсәтә[3].

Аргыннар һәм монголлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Кайбер авторлар фикеренчә, аргыннарның баштагы төше монгол кавемнәренә туры килә[4].

Бер версия буенча, "аргын/аргун" этнонимы монгол теленнән тәрҗемә иткәндә "уннар берлеге" дигәнне аңлата. Аргыннар Бурятия өлкәсендә Аргун елгасы һәм легендар Эргунэ-кун җире белән бәйле булырга мөмкин. Үз чиратында, Аргун (Эргүнә, Өргөн) елгасының исеме монгол теленнән "киң" диеп тәрҗемә ителә. Н. А. Аристов аны Алтайда Аргун (Аргут) елгасы исеме белән бәйли. Монгол телендә "т" хәрефенә тәмамланган сүзләр күп дигәнне аңлата, ә "н" хәрефенә тәмамланганнар берлек санда кулланыла.

М. Т. Тынышпаев фикеренчә, аргыннар арикан нирун-монгол кавеменә карый. Аның уйлавынча, аргыналар V-VII гасырларда төп монголлар составында булган һәм хәзерге Монголия территориясендә яшәгән. Н. А. Аристов сүзләренчә, Чыңгызхан вакытында аргыннар найманов һәм гереевлардан көнбатышка таба күченгән.

Ч. Ч. Вәлиханов аргыннарны Джагатай Урдасының монгол халыклары исемлегенә кертә.

Икенче версия буенча, Аргыннар Илханат Хулагада хезмәт иткән Оррат наместнигы Аргун-ага нәселе булып тора.

Хәзерге Монголиядә түбәндәге нәсел исемнәре теркәлгән: аргун, аргууд, аргуун, аргуут, аргын, ариган. Монголларга хәзерге аргын токымнарыннан иң якыннары булып тарактлар һәм тобыктылар санала.

Казакъ аргыннары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Аргыннар саны[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

М. С. Муканов буенча казах арганнарының күчүе

1896-1911 елларда авыл хуҗалыгы исәбе мәгълүматлары буенча, аргыннар саны 509 мең кеше, шул исәптән 82% казакъ халкы Кокчтау өязендә (атыгай, карауыл), Павлодарда 78 % (басентеин, суйиндык), Каркаралыда 78 % (суйиндык, каракесек), Акмолда 67 % (куандык, канджигалы), Тургайда 50 % (шегендык, сарыжетим) тәшкил итә.

1917 елда, Мөхәммәтҗан Тынышпаев мәгълүматлары буенча, аргыннарның саны 890 мең кеше булган. А. А. Тимергалиев сүзләре буенча, 1911-1913 елларда аргыннарның саны 753 220 кеше тәшкил иткән. Б. Р. Ракишев бәяләвенчә, аргыннарның хәзерге саны 290 мең кеше тәшкил итә.

Башкорт аргыннары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Усерганнар нәселенең нәсел шәҗәрәсендә аргынның нәсел бүлекчәсе бар. Аларның генеалогияләре аргын кавеменә карый. Усерганнар нәселеннән килеп чыккан аргыннар узләреннең килеп чыгышы ягыннан казакълар диеп саный. XVII гасырдан алар башкортлар арасында калалар һәм киңәеп китәләр.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. http://rjgg.molgen.org/index.php/RJGGRE/article/viewFile/18/31
  2. Аргынның казах ханлыгында яки Казакъ ханлыгы барлыкка килү турында миф барлыкка килүе
  3. М. К. Жабагин, Ж. М. Сабитов, А. А. Агджоян, Ю. М. Юсупов, Ю. В. Богунов, М. Б. Лавряшина, И. М. Тажигулова, А. Р. Акильжанова, Ж. Ш. Жумадилов, О. П. Балановский, Е. В. Балановская Казахларның иң эре нәсел төркеме — аргыннар- генезисы популяция генетикасы яктылыгында. XXIII АНТРОПОЛОГИЯ сериясе № 4/2016: 59-68
  4. Бартольд В. В. Сочиненияләр. т. 2. часть 1. М., 1963, С. 592.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шулай ук карагыз[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]