Арыш анасы
| Арыш анасы | |
|---|---|
 | |
| Халыкара фәнни исем | Claviceps Tul., 1853 |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | Clavicipitaceae[d] |
| Таксономик төр | C. purpurea[d][1] |
| Нәрсәнең чыганагы | ergot alkaloids[d] |
| Ссылка на авторов таксона | Tul.[2][3] |
 Арыш анасы Викиҗыентыкта | |
Арыш анасы, спорынья (лат. Cláviceps) - арыш анасысыманнар семьялыгының (Clavicipitaceae) гөмбәләр ыругы, арыш һәм бодай кебек кайбер ярма культураларында паразитлык итә [4] .
Этимология
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Спорынья сүзе бор.-рус. спорынꙗ — “муллык, артыклык” (“spore” сүзеннән — артыклык, табыш, уңыш [5], кара: sporey, spoley сүзләре); О. Н. Трубачев фикеренчә, мәгънәнең мондый парадоксаль үзгәреше эвфемистик характерда булган [6] .
Тасвирлау
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Татарстанда бер төре – куе кызыл арыш анасы (C. purpurea) очрый.
Кыяклы үсемлекләрдә, бигрәк тә арыш, тимофеевка, кындыр уты, бодай, арпада һәм башкада паразитлык итә. Зарарланган үсемлекләрнең чәчәк төркемнәрендә төрле формадагы һәм үлчәмдәге мөгезсыман куе шәмәхә төстәге склероцияләр (гөмбәлек) яхшы беленә. Туфракта яки ашлыкта кыш чыгып, язын үрә, аскоспоралары кыяклы үсемлекләрне чәчәк аткан вакытта зарарлый. Кыяклы культураларда үсеп, аларның уңышын киметә.
Игенчелек алымнарын яхшырту (орлыкларны җентекләп чистарту, туфракны вакытында һәм югары сыйфатлы итеп эшкәртү) нәтиҗәсендә бу гөмбәнең чәчүлекләргә зыяны шактый кимеде.
Хәзерге вакытта арыш өчен куркыныч түгел. Арыш анасыннан күбрәк кыяклы азык культуралары (тимофеевка, кындыр уты) зыян күрә. Орлыкны склероцийлардан чистарту бик авыр, чөнки аларның үлчәмнәре нык үзгәрә.
Арыш анасы бөртекләрендә агулы алкалоидлар, шулай ук органик кислоталар, май, пигментлар һәм башкалар бар.
Медицинада кан туктатучы препаратлар ясау өчен файдаланыла.[7]
Тормыш циклы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Үсеш циклы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Яз көне кызыл мицелий рәвешендә барлыкка килә. Аның эчендә гаметангиогамия (гаметангияләрнең кушылуын үз эченә алган җенси процесс) бара. Нәтиҗәдә барлыкка килгән зигота мейозга дучар була. Җәй көне җепсыман "+" һәм "−" аскоспоралар барлыкка килә, аларны җил яки бөҗәкләр чәчәкле бөртекле үсемлекнең җимешлегенә алып бара, алар анда җимшән эченә керә, нәтиҗәдә бөртек урынына гөмбә мицелие, конидиофорлар, һәм аларда конидияләр үсеш ала, ә гөмбә татлы сок - аю чыгы бүлеп чыгара, ул конидияләрне бөртекле үсемлекләрнең башка чәчәкләренә илтүче бөҗәкләрне җәлеп итә, анда алардан яңа мицелий барлыкка килә. Җимшән кибеп беткәннән соң, аның урынында псевдосклероций - тыгыз кушылган гөмбә гифалары һәм хуҗа үсемлек тукымаларыннан торган озынча мөгез барлыкка килә, ул, ярма өлгергәч, туфракка төшә, анда кышлый, яз көне мицелий җитештерә [8] . Зиготадан кала, бөтен тормыш циклы гаплоид фазада бара.
Агулану
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Арыш анасы күбесенчә арышка зыян китергән, бигрәк тә дымлы һәм салкын елларда [9]. Урта гасырларда, һава шартлары арыш анасы үсешен арттырган елларда, аның белән зарарланган игеннән пешерелгән икмәк куллану аркасында "эрготизм" дип аталган эпидемияләр - эргот алкалоидларыннан азык-төлек белән агулану таралган [9] . Якынча 1070 елда Изге Антоний ордены оешкан. Бу учреждение арыш анасы белән агуланган пациентларны дәвалау үзәгенә әйләнгән.
Claviceps purpurea расалары
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Claviceps purpureaның 3 расасы (төре) бар, алар фенотипик яктан шактый аерылып тора [10] :
- G1 - болыннар һәм басуларның бөртекле культураларында;
- G2 - урманнарда, тауларда;
- G3 ( C. purpurea var. Spartinae ).
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ MycoBank
- ↑ Australian Fungi ID
- ↑ Biota of New Zealand
- ↑ Спорынья // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
- ↑ Макс Фасмер. Этимологический словарь русского языка 2012 елның 18 апрель көнендә архивланган
- ↑ Комментарии О. Н. Трубачёва к переводу словаря Фасмера. әлеге чыганактан 2012-04-19 архивланган. 2008-09-19 тикшерелгән.
- ↑ Онлайн - энциклопедия Tatarica Арыш анасы. {{subst:бүген}} тикшерелгән.
- ↑ Игорь Стенин, Надежда Стенина. . — ISBN 9785457945890.
- 1 2 Говард Хаггард. . — ISBN 5457184749. 23 декабрь 2017 елда.архивланган
- ↑ Intraspecific variability of C. purpurea 2006 елның 10 март көнендә архивланган
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Бернардино де Саагун, Куприенко С.А. . — (Месоамерика. Источники. История. Человек). — ISBN 978-617-7085-07-1.
- Ле Гофф Ж. Цивилизация средневекового Запада. Пер. с фр./ Общ. ред. Ю. Л. Бессмертного; Послесл. А. Я. Гуревича.— М.: ИГ «Прогресс», Прогресс-Академия, 1992. — 376 с.
- Михель Д. В. Болезнь и всемирная история: учеб. пособ. для студентов и аспирантов — Саратов: Научная книга, 2009. — 196 с. ISBN 978-5-903357-18-5
- Эрготның тасвирламасы
- D. Absentis. Христианлык һәм Эргот
- Эргот мөгезләре 2005 елның 16 октябрь көнендә архивланган - химик составның җентекле тасвирламасы
Инглиз телендә
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Һавада очрый торган гадәти гөмбә Aspergillus fumigatus'тан күп күләмдә сулый торган эргот алкалоидлары
- PBS Secrets of the Dead: "The Witches carghet" (Сейлем сынаулары һәм эргот турында) 2014 елның 19 апрель көнендә архивланган
- Яңа Англия медицина журналы - Дофамин агонистлары һәм йөрәк клапаннары регургитациясе куркынычы 2007 елның 7 гыйнвар көнендә архивланган
- HealthDay — Паркинсон дарулары йөрәк клапаннарына зыян китерә ала. Архивная копия