Ахал вилаяте

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ахал вилаяте latin yazuında])
Ахал вилаяте
төрекм. Ahal welaýaty
Нигезләнү датасы 14 декабрь 1992
Сурәт
Рәсми исем Ahal welaýaty
Дәүләт  Төрекмәнстан
Башкала Әнәү
Административ-территориаль берәмлек Төрекмәнстан
Сәгать поясы UTC+05:00
Геомәгълүматлар Data:Turkmenistan/Ahal.map
Хөкүмәт башлыгы Сәрдар Бирдемөхәммәтев
Халык саны 939 700 (2005)
Нәрсә белән чиктәш Ташугыз вилаяте
Кулланылган тел Çağatay tele
Мәйдан 97 160 км²
Харита сурәте
Җирле телефон коды 13
Номер тамгасы коды AH
Карта
 Ахал вилаяте Викиҗыентыкта

Ахал вилаяте (төрекм. Ahal welaýaty) ― Төрекмәнстанның көньягында урнашкан административ берәмлек (вилаять). Башта административ үзәге Ашхабад шәһәре булган, соңрак ул аерым административ берәмлек (вилаять) хокукы белән вилаять составыннан аерып чыгарылгач, вилаять үзәге итеп Ашхабадтан 7 км ераклыкта урнашкан Аннау шәһәре билгеләнә.

2022 елның 20 декабрендә Төрекмәнстан Мәҗлесе[d] тарафыннан «Ахал вилаятенең яңа административ үзәген шәһәр категориясенә кертү һәм аңа исем бирү турында» Карар кабул ителә, шул ук документ белән Ахал вилаятенең административ үзәге Аркадаг шәһәренә күчерелә. [1]

2023 елның 23 мартында Аркадаг шәһәре Ахал вилаяте составынан чыгарыла һәм дәүләт әһәмиятендәге шәһәр статусын ала, [2] «дәүләт әһәмиятендәге шәһәр» статусы Төрекмәнстан тарихында беренче тапкыр бирелә. [3]

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ахал вилаяте 1992 елның 14 декабрендә элеккке Ашхабад өлкәсе(рус.) биләмәсендә оештырыла [4].

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ахал вилаятендә Караком чүлендә дөя

Вилаять мәйданы — 97 160 кв. км. Ул Төрекмәнстанның үзәк өлешенең көньягында урнашкан, Копетдаг итәгендә Иран һәм Әфганстан белән чиктәш.

Төбәкнең зур өлешен (вилаять территориясенең 90 % тан артыгын) Караком чүле били, көньякта Копетдаг таулары урнашкан. Ахалтәкә оазисы билгеле.

Халкы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ахал вилаятенең халкы – 939 700 кеше (2005)[5]. 2000 елда вилаять территориясендә бөтен Төрекмәнстан халкының 14 % ы яшәгән[6].

1997 елда халык саны 875 меңнән артып китә (Ашхабад шәһәрендә яшәүчеләрдән башка), күбесенчә төрекмәннәр, шулай ук руслар, үзбәкләр, украиннар, бәлүҗләр һәм башкалар яши. Шәһәр халкы ― 62 %.

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ахал вилаяте Төрекмәнстан картасында ачык яшел төс белән аерылган

Ахал вилаяте составына 8 әтрап, 8 шәһәр, 10 бистә, 89 генгешлик (киңәшлек) һәм 235 авыл керә[7].

  • Ак богдай әтрабы – административ үзәге Аннау шәһәре (әтраптагы шәһәр статусы 2008 елның 3 февралендә бирелә) [8]
  • Бабадайхан әтрабы – Бабадайхан шәһәре
  • Бәхерден әтрабы – Бәхерден шәһәре (әтраптагы шәһәр статусы 2008 елның 3 февралендә бирелә) [8]
  • Гөкдепе әтрабы – Гөкдепе шәһәре (әтраптагы шәһәр статусы 2008 елның 3 февралендә бирелә) [8]
  • Кака әтрабы – Кака шәһәре
  • Сарахс әтрабы – Сарахс штб
  • Тәҗән әтрабы – Тәҗән шәһәре
  • Тәҗән шәһәре (әтрап статусы 2008 елның 3 февралендә бирелә) [8]

Икътисады[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Claas маркалы комбайн Ахал вилаятендә бодай басуында
Катнаш кәҗә һәм сарык көтүе Ахал вилаятендә тау итәгендә

Ахал вилаятенең икътисады аграр-индустриаль характерда. Аның үсешенә дәүләт башкаласы регионы территориясендә булу зур йогынты ясый. Тулаем төбәк продуктында Ахал вилаяте икътисадының өлеше 23 % тан артык. 2000 елда Ахал вилаяте өлешенә Төрекмәнстанның барлык эш урыннарының 11 % ы, авыл хуҗалыгы продукциясенең 23 % ы (бәясе буенча), шулай ук илдә сәнәгать җитештерүе гомуми күләменең 31 % ы туры килә [6].

Төбәк газ чыгару күләме буенча илдә лидер булып тора (43,8 %). Аның территориясендә берничә эре газ ятмасы, мәсәлән, Көньяк Гутляяк урнашкан.

Ахал вилаяте авыл хуҗалыгы Караком каналы белән сугарыла, ул көнбатыштан көнчыгышка бөтен төбәк аша сузылган. Тагын бер су чыганагы – Тәҗән елгасы, ул вилаятьнең көньяк-көнчыгыш өлешеннән ага, Тәҗән шәһәреннән көньякка ике зур сусаклагыч аша уза.

Рухабат әтрабында үз басулары, теплица хуҗалыгы, шулай ук яшелчә һәм җиләк-җимешләрне эшкәртү буенча җитештерү куәтләре булган эре «Рухубелент» агросәнәгать комплексы булдырылган.

Башка тармаклар — текстиль һәм мамык эшкәртү сәнәгате, төзелеш индустриясе үсә. Яшлык бистәсендә җирле чималдан югары сыйфатлы кәгазь чыгару буенча 135 млн долларлык целлюлоза-кәгазь комбинаты, Ахалда махровый һәм буялган киҗе-мамык тукымалар җитештерүче комбинат төзелгән.

Башка сәнәгать предприятияләре — Тәҗәнда киҗе-мамык фабрикасы һәм карбамид заводы, Келятта цемент заводының яңа чираты төзелгән. Абадан ГРЭСында Үзәк Азиядә 123 МВт егәрлектәге беренче газ турбинасы эшли башлаган («Дженерал Электрик» компаниясе тарафыннан җитештерелгән).

Мәгариф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

2010 елга булган мәгълүматларга караганда, Ахал вилаятендә 241 урта мәктәп булган, анда 146 мең укучы белем алган [9].

Истәлекле урыннар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Вилаять территориясендә парфяннар һәм Бөек сәлҗуклар идарә иткән вакытның берничә тарихи һәйкәле (Алтынтәпә, Ниса, Сарахс) урнашкан. Әлеге һәйкәлләргә туристик маршрутлар ачылган [9].
  • Копетдаг итәгендә эре Халыкара ат спорты комплексы урнашкан.

Шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. «Нейтральный Туркменистан» 22 декабря 2022 г., стр. 1
  2. Закон Туркменистана о городе Аркадаг от 23.03.2023
  3. Город новой эпохи в сиянии огней
  4. Изменения географических названий Туркменистана 2018 елның 16 апрель көнендә архивланган.(рус.)
  5. Статистический ежегодник Туркменистана. 2000—2004. Национальный институт государственной статистики и информации Туркменистана. Ашхабад, 2005 год.
  6. 6,0 6,1 Социально-экономическая ситуация в Туркменистане в 2000 году. Национальный институт государственной статистики и информации Туркменистана. Ашхабад, 2001 год, с. 129—130 (русский).
  7. Административно-территориальное деление Туркменистана по регионам по состоянию на 1 октября 2018 года. әлеге чыганактан 2020-01-06 архивланды. 2019-04-27 тикшерелгән.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Халк Маслахаты Туркменистана принял Постановление об изменении статуса некоторых городов и посёлков Туркменистана. әлеге чыганактан 2009-01-07 архивланды.
  9. 9,0 9,1 По данным Государственного комитета Туркменистана по статистике.. әлеге чыганактан 2013-03-21 архивланды.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]