Ахун (Татарстан)
| Ахун | |
|---|---|
| Дәүләт |
 Россия Империясе.svg){kind=small} РСФСР[d] Россия |
| Административ-территориаль берәмлек | Аккүз авыл җирлеге[1] |
| Халык саны |
9 (1762)[2], 76 (1795)[3], 38 (1795)[3], 40 (1816)[3], 90 (1834)[3], 100 (1859)[3], 252 (1859)[3], 322 (1870)[3], 268 (1902)[3], 568 (1905)[3] |
| Почта индексы | 423744 |
 | |
Ахун — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
Географиясе
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Ахун Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 305 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяктарак 28 чакрым ераклыкта Сөн буенда урнашкан[4][5]
Тарих
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]XVIII гасыр башында нигезләнгән, 1747 елдан билгеле. Бирегә Карабәк-Габдулла хан токымыннан булган Күгәй, Сәвәләй, Сака, Тутай балалары оныклары килеп утырган. 1834 елда шул нәселне дәвам итүче 13 кеше теркәлгән[4].
Ырынбур губернасы Минзәлә өязе Бүләр волосте Бүләр түбәсенә, 11нче башкорт кантонына караган (вариант: Уникенче йортка[4]), 1865 елда бу өяз Уфа губернасына кертелә. 1866 елда авыл Байсар волосте составына керә.[6]
XIX гасыр башында мәчет (1831 елдан аның карамагында мәктәп эшли)[4], икмәк магазины теркәлгән[6].
Төрле кәсеп белән шөгыльләнәләр: печән кабул итү пунктларында, тирә-юньдәге тегермәннәрдә эшлиләр. 1884 елда имана җирләре — 1130, 1913 елда 1292 дисәтинә тәшкил итә[4].
Е. Пугачёв хәрәкәтендә 9 ахунлы яу чаба[4].
1930 елда 9 гаилә, Сөн аръягына чыгып, «Ирекле» күмәк хуҗалыгы оештыралар, эчәргә су юклыктан кире кайталар, аларны бу якка чыгармаска тырышалар. 1937 елдан хуҗалык исемен «Кызыл Сөн»гә әйләндерә. 1950 елда «Гранит»ка кушалар, аннан «Чишмә» белән берләштерәләр. Хәзер шул исемдәге ҖЧҖтә хезмәт куялар[4].
Бөек Ватан сугышына чакырылган яугирнең 70е һәлак була, хәбәрсез югала[4].
1920 елдан Татар АССР-ның Минзәлә кантоны, 1930 елдан — Актаныш районы, 1935 елдан — Калинин районы, 1959 елдан — Актаныш районы, 1963 елдан — Минзәлә районы, 1965 елдан — янә Актаныш районы составына керә.
Демография
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]| Халык саны | |||||||||||||||
| 1795 | 1859 | 1870 | 1884 | 1906 | 1913 | 1920 | 1926 | 1938 | 1949 | 1958 | 1970 | 1979 | 1989 | 2002 | 2010 |
| 114 | 252 | 322 | 680 | 568 | 680 | 631 | 568 | 495 | 375 | 352 | 522 | 431 | 279 | 274 | 251 |
1762 елда 9 типтәр кешесе теркәлә.
1795 елда 9 йортта башкорт таифәсеннән 38 ир-ат һәм шул кадәр хатын-кыз[4], 12 йортта — 38 типтәр (18 ир-ат, 20 хатын-кыз) теркәлә[4], 1816 елда — 10 башкорт, 2 кердәш һәм 28 типтәр, 1834 елда башкорт катлавыннан 33 кеше була, 5 кеше кердәш һәм 52 кеше типтәр катлавына караган. 1848 елда Сөн елгасы янында 2 Ахун авылы була: беренчесе — Минзәләдән 68 чакрым ераклыкта (6 йорт һәм 43 башкорт), икенчесе — өяз үзәгеннән 65 чакрым ераклыкта (22 йорт, 109 типтәр). 1859 елгы 10нчы ревизия буенча, 100 башкорт катлавындагы ир-ат, 252 типтәр языла. Башка чыганак буенча[чыганагы?], 138 асаба башкорт һәм хәрби дәрәжәдәге кардәш яшәгән. 1870 елда — 322 башкорт катлавындагы кеше; 1902 елда — 268 асаба башкорт катлавындагы һәм хәрби дәрәжәдәге кердәш, 1905 елда 98 йортта 568 кеше яшәгән[6].
1989 елгы җанисәп буенча төп милләт:татарлар.
2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 185 кеше яши[7], шул исәптән: татарлар — 99,46 %, башка халыклар — 0,54 %[7].
Климат
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]| Тәүлек буена һаваның уртача температурасы | ||||||||||||
| Гый | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Ел |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| -11.5 °C | -11.2 °C | -6 °C | 3.9 °C | 13.1 °C | 18.7 °C | 20.4 °C | 17.6 °C | 11.9 °C | 4 °C | -5.3 °C | -10.8 °C | 3.7 °C |
Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb[8]. Уртача еллык һава температурасы 3.7 °C.[9]
Шәхесләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Саньяф Гарданов (1927), полковник (Гродно, Беларусия).
- Ядкарь Нурымов (1937—2008), район Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1988—1993), «Хөрмәт Билгесе» ордены кавалеры.
- Рәис Хаҗиәхмәтов (1952), «Ижсталь» җитештерү берләшмәсендә корыч коючы һәм бригада җитәкчесе. СССР Верховный Советы депутаты[4].
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ ОКТМО
- ↑ Әсфәндиярев Ә. Аулы мензелинских башкир — Башкортстан китап нәшрияты.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Әсфәндиярев Ә. Аулы мензелинских башкир — Башкортстан китап нәшрияты.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ахун / Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010. — Б.81―82.
- ↑ Implementations of the haversine formula in 91 languages at rosettacode.org and in 17 languages on codecodex.com 2018 елның 14 август көнендә архивланган.
- 1 2 3 Ә. З. Әсфәндиәров. Аулы мензилинских башкир. — Уфа: Китап, 2009. — С. 282-284. — 600 с. — ISBN 978-5-295-04952-1.
- 1 2 Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча территориаль органы.
- ↑ World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna
- ↑ NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Ахун / Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010. — Б.81―82.
Чыганаклар
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
- Ә. З. Әсфәндиәров. Аулы мензилинских башкир. — Уфа: Китап, 2009. — С. 282-284. — 600 с. — ISBN 978-5-295-04952-1.
.gif)
