БМОның Фәләстинне бүлү планы (1947)
Фәләстинне бүлү планы — БМО тарафыннан Бөекбританиянең Фәләстиндәге мандатын[ru] тәмамлау, территорияне ике бәйсез дәүләткә — яһүд һәм гарәп дәүләтләренә — бүлү, шулай ук Иерусалимда махсус халыкара режим урнаштыру турында эшләнгән проект. Әлеге тәкъдим БМОның Фәләстин мәсьәләсе буенча Махсус комитеты (UNSCOP) тарафыннан әзерләнә һәм 1947 елның 29 ноябрендә Генераль Ассамблея тарафыннан A/RES/181(II) резолюциясе буларак кабул ителә.
Алтарих
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Планның кабул ителүенә китергән алшартларны аңлау өчен, 1940-еллар ахырындагы Фәләстин вәзгыятенә күз салу зарур. Икенче бөтендөнья сугышыннан һәм Холокосттан соң халыкара җәмәгатьчелек һәм сионист хәрәкәте[ru] Фәләстин территориясендә яһүд дәүләте булдыру идеясен актив алга сөрә башлый. Бөекбритания хакимияте (мандат идарәсе) яһүд һәм гарәп җәмгыятьләре арасында арта барган низаглар, көч куллану, шулай ук иммиграцияне көйләүдәге кыенлыклар белән очраша. 1947 елның маенда БМО Генераль Ассамблеясы Фәләстин мәсьәләсе буенча Махсус комитет (UNSCOP) төзи. Комитет 1947 елның 3 сентябрендә үзенең төп докладын тәкъдим итә. Анда икътисади бердәмлеккә нигезләнгән бүлү планы тәкъдим ителә; моңа каршы альтернатив вариант буларак, Фәләстиндә федератив дәүләт төзүне күздә тоткан азчылык доклады да карала.
Планның эчтәлеге
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]181 (II) резолюциясе түбәндәгеләрне тәкъдим итте:
- Бөекбритания мандатын туктату һәм икътисади берләшмә белән бәйләнгән ике бәйсез дәүләт — яһүд һәм гарәп дәүләтләрен төзү;
- Иерусалим һәм аның тирә-ягы өчен БМО карамагындагы интернациональ администрация тарафыннан идарә ителергә тиешле «Махсус халыкара режим» булдыру;
- Британия гаскәриләрен этаплап чыгару, чикләр булдыру, шулай ук төгәл чикләр билгеләнгәнче күчеш тәртибен урнаштыру.
Планга ярашлы, яһүд дәүләтенә мандатлы Фәләстин[ru] территориясенең якынча 56,5%, гарәп дәүләтенә — 42,9% бирелергә тиеш була; ә җирнең якынча 0,65% (Иерусалим һәм Вифлеемне кертеп) халыкара идарә астында калырга тиеш иде.
Тавыш бирү һәм кабул итү
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Резолюцияне кабул итү өчен тавыш бирүдә катнашкан Генераль Ассамблея әгъзаларының ким дигәндә өчтән ике өлеше «яклы» булырга тиеш иде. Ул вакытта Ассамблеяда 57 дәүләт-әгъза булган. 1947 елның 29 ноябрендә резолюция кабул ителде: 33 дәүләт «яклый», 13 — «каршы», 10 — тавыш бирүдән тыелды. Кабул итү интенсив дипломатик активлык һәм төрле якларның үз мәнфәгатьләрен алга сөрү шартларында узды.
яклы карарын "яклы"га үзгәрткән каршы тавыш бирүдән тыелды катнашмаган БМОга кермәгән
Реакция һәм нәтиҗәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Әлеге план кызыксынган яклар арасында кискен каршылыклы фиркерләр тудырды. Яһүд җитәкчелеге (Яһүд агентлыгы) Генераль Ассамблея тәкъдимен хуплады, аны бәйсезлеккә ирешү чарасы буларак кабул итте (ләкин кайбер төзәтмәләр белән һәм нигездә тактик адым сыйфатында гына).
Гарәп лидерларының күпчелеге, шулай ук гомумгарәп җәмәгатьчелеге һәм төбәк илләре планны кире какты. Алар аны гаделсез дип бәяләделәр һәм Фәләстиннең төп гарәп халкының үзбилгеләнү принцибын боза дип санадылар. Гарәп дәүләтләре тәкъдим ителгән бүленешне танудан баш тарттылар һәм аны гамәлгә ашыруга каршы чыгуларын белдерделәр.
Резолюция кабул ителгәннән соң Фәләстиндә киң масштаблы җәмгыятьара бәрелешләр башланды. Алар гражданнар сугышына әверелде һәм соңрак, Исраил дәүләте игълан ителгәннән соң, 1948 елгы Гарәп-Исраил сугышына[ru] китерде.
Хокукый статус һәм тарихи әһәмият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Генераль Ассамблея резолюциясе буларак, 181 (II) резолюция киңәш тәкъдим итү характерына ия иде, аны үтәү тарафларның сәяси ихтыярына һәм Бөекбританиянең гаскәрләрне чыгару турындагы карарына бәйле була. Чынбарлыкта БМО планы тәкъдим ителгән формада тормышка ашырылмады: 1947-1948 еллардагы вакыйгалар демографик һәм территориаль вәзгыятьнең үзгәрүенә, фәләстиннәрнең кайбер районнардан күпләп качуына һәм башка фактик чикләрнең билгеләнүенә китерде. Шулай да 181 нче резолюция конфликт тарихында әһәмиятле этап булып кала. Ике милләт өчен аерым дәүләтләр төзү концепциясен глобаль сәясәт дәрәҗәсенә күтәргән документ буларак, ул соңрак та дипломатик бәхәсләр һәм сөйләшүләр өчен мөһим ориентир булып хезмәт итте.
Шулай ук карагыз
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Чыганаклар
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Дмитрий Марьясис. Хроника с открытым финалом: История палестино-израильского противостояния. — М.: Альпина нон-фикшн, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-00223-248-2.
- Сакер Г. М. История Израиля. От зарождения сионизма до наших дней. — М.: Книжники, 2011. — Т. I. 1807—1951. — 636 с. — ISBN 978-5-9953-0124-0.
- Эпштейн А. Д. Выжить и выстоять. Государство Израиль в Организации Объединённых Наций, 1947—1973. — Иерусалим — Сант-Петербург: Издательство ДЕАН, 2021. — 376 с. — ISBN 978-5-6045830-9-8.