Беларус географиясе

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Беларус географиясе latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Калып:Карточка География (страна)Белоруссия (белор. Рэспубліка Беларусь) Көнчыгыш Европада урнашкан, Россия, Украина, Литва, Латвия һәм Польша белән чиктәш. Мәйданы-207 600 км2.

Географик урнашуы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Яссылык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мәйданы-207 600 км2 (84-мин дөньяда).

Озынлыгы төньяктан көньякка-560 км, көнчыгыштан көнбатышка-650 км.

Минсктан Варшавага кадәр ераклык — 500 км, Мәскәүгә кадәр — 700 км, Берлинга кадәр — 1060 км, Вена кадәр — 1300 км.

  • Географик үзәк Европа-53 31,7' Төньяк киңлекләре 28 02,8' Көнчыгыш озынлыкка° Белоруссия

Беларусь Республикасының соңгы нокталары бар:

Төньяк: 56°10' (Витебск өлкәсенең Югары Ослан районы, Освейск күленнән төньяктарак) ° )

көньякка таба: 51 16' (Гомель өлкәсенең Брагин районы, Комарин ш. П. Днепр южнее елгасы°)

көнбатышка таба: 23 11' (Брест өлкәсенең таш районы, Югары елгадан көнбатыштарак шәһәре°)

Көнчыгыш: 32' (Могилев өлкәсенең Хотимск шәһәре, көнчыгыш районы, Хотимск шәһәре°)

Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

6 өлкәләре:

  • Гомельская — 40,4 мең км2
  • Витебская — 40 мең км2
  • Минск — 40,2 мең км2
  • Брестская — 32,8 мең км2
  • Могилевская — 29,1 мең км2
  • Гродненская — 25,1 мең км2

Чикләре белән дәүләтләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Чикләре белән дәүләтләр (барлыгы озынлыгы чикләрен — 2969 км)
Дәүләт Озынлыгы чикләре км Процент Урнашу чикләре
Россия 990 33 көнчыгышта һәм себердә
Украина 975 33 көньягында
Литва 462 16 төньяк-көнбатышта
Польша 399 13 көнбатышта
Латвия 143 5 төньягында

Биеклек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ил территориясе, нигездә, тигез. Белоруссия грядына караган сирәк калкулыклар 300 м биеклектән артмый диярлек (мин калкулыгы — 345 м, яңа хезмәт калкулыгы — 323 м, Ошмян калкулыгы — 320 м). Белоруссия өслегенең уртача биеклеге 160 м тәшкил итә.

Республиканың төньягы Белоруссия Поозерье били, аның күп өлешен бөтен яктан түтәлләр һәм калкулыклар белән әйләндереп алынган (110-150 м абсолют биеклекләр), ә көньяк-көнчыгыштан чынаяк тигезлеге алып тора. Көнчыгыш Поозерье Лучосы һәм Сураж түбәнлеге белән мәшгуль, алар үзләре арасында Витебск калкулыгының (295 метрга кадәр) түбән булуы белән мәшгуль. Көньяк-көнбатышка Поозерья Минск, Ошмянск һәм Свентянск калкулыклары тирәсендәге Нарочан-Вилей тигезлек урнашкан. Шулай ук, кайбер очракларда Урта Кабан түбәнлегенең бер өлешен, Югары Бирәзә һәм югары Тилеләр түбәнлегенең бер өлешен Үзозерьга кертәләр.

Белоруссия грядына Волковыс, Гродненск, Минск, Новогрудская, Оршан, ошман, катыш-кат калкулыклар һәм тиенлек йолалары керә. Белоруссия түтәсенә Баранович, Быхов-Чечер, Горец-Мстиславская (түләүле барлыкка китерү), Лидия, Оршан-Могилев, Столбцово һәм Үзәк-бирәз тигезлеге, шулай ук Югары Неман түбәнлеге керә. Брест өлкәсенең көньяк-көнбатыш өлешендә Нарево-Ясельде һәм Балтыйк тигезлеге, шулай ук Беловеж подряды урнашкан. Ә Оршан калкулыгы, Оршан-Могилев һәм Горец-Мстислав равнинасы-Көнчыгыш Белорус тигезлек геоморфология өлкәсенә Берләшкән.

Белоруссия көньягы тигез характерга ия (120-150 м абсолют биеклекләр). Географик яктан караганда, Полесье Брест, Припят, Мозыр һәм Гомельскига бүленә. Кыр өстендә күп санлы борынгы матди дюналар калкып чыга, шулардан Мозырская (208 м га кадәр), Юровичский һәм башка грядлар, Логиша һәм Хойник Брагин калкулыклары, шулай ук шәһәр читендәге тигезлек барлыкка килә.

  • Нокталар
    • Иң биек тау — Минск өлкәсендәге Дзержинский (диңгез дәрәҗәсеннән 345 метр), аның артыннан Лысая (342 м) тавы) Иң түбән — Гродненск өлкәсендә Литва чигендә Неман түбәнлеге (диңгез дәрәҗәсеннән 80-90 метр).

Физик характеристикасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Космик снимок Белоруссия, спутник MODIS Terra, 29 июнь, 2010 ел

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Өстенлек ала уртача-континенталь климат тибы, чагыштырмача йомшак һәм дымлы кыш, җылы һәм дымлы җәй.

Температура режимы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Белоруссиядә уртача еллык һава температурасы (1981 елдан 2010 елга кадәр нормалар буенча) 5,7 C Орше һәм Горки шәһәрләрендә 8,2 с кадәр тәшкил итә. °

Илнең төньяк өлешендә кышкы вакытта көндез һава 5кә кадәр җылытыла..-7 градус, ә төнлә 11 градуска кадәр суыла..-13 градус, җәен көндезге сәгатьләрдә биредә 21гә якын бәйрәм ителә..23 градус җылы, төнлә — якынча 11 градус..+13 градус. Илнең көньяк һәм көньяк-көнбатыш районнары иң җылы булып тора.

30 ел эчендә уртача еллык температура 1 градуска арткан. Флуктуация, температура амплитуда тирбәлү артты, экстремумнар арта.

Belarus - average temperature (January).png
Belarus - average temperature (July).png
Belarus - average precipitation (January).png
Belarus - average precipitation (July).png
Уртача һава температурасы Беларусь Республикасында гыйнварында[1] Уртача һава температурасы Беларусь Республикасында июлендә[1] Уртача явым-төшем гыйнварында (миллиметрах)[2] Уртача явым-төшем июлендә (миллиметрах)[2]

Яуган[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Уртача Белоруссиядә 600-700 мм явым-төшем көтелә. Тирән калкулыкта урнашкан районнарда 650-750 мм явым-төшем көтелә, түбән районнарда — 600-650 мм.иң күп явым-төшем Яңа Хезмәттәгедә теркәлә (769 мм). Еллык нормадан гади тайпылышлар 200 мм. дан артмый абсолют еллык явым-төшем Гомель өлкәсе Василевичларында теркәлгән — 1115 мм, абсолют минимум-Брагин якында урнашкан (298 мм). Бер ай эчендә явым — төшем төшүнең абсолют рекорды Пружаналарда — 329 мм, Витебск өлкәсендә Славное станциясе (148 мм, 1973 елның июле) территориясендә теркәлгән.Явым-төшем ел вакыты буенча тигез түгел: 70% апрель — октябрьгә, ә иң яңгырлы ай-июль аена туры килә. Шул ук вакытта җәй өчен яңгыр сулары хас, шуның аркасында айлык явым-төшем нормасыннан кайвакыт күп мәртәбәләр артып китә; киресенчә, бик коры җәй айларында була. Көн саны 145 нче көньяк-көнчыгышта кадәр 193-195 төньяк-көнбатышта урнашкан.

Кар ел саен коела-октябрь-ноябрь айларында беренче тапкыр, ә соңгы кар катламы, гадәттә, декабрьдә формалаша. Төрле төбәкләрдә кар катламы уртача 75 көннән (Белоруссиянең көньяк-көнбатыш өлешендә) 125 көнгә кадәр (илнең төньяк-көнчыгышында) саклана. Кар катламының уртача биеклеге көньяк-көнбатышка 15 см.дан алып (бу катламдагы су запасы — 30-40 мм) төньяк-көнчыгыштагы 30 см. га кадәр (су запасы — 80-100 мм) варьируется. Кар катламының барлыкка килүе дә районга бәйле рәвештә үзгәрә.

Һава дымлылыгы, гомумән алганда, шактый югары. Белоруссиядәге һаваның уртача еллык дымлылык 80 % тәшкил итә (май-июнь айларында 65-70% тан декабрь-гыйнвар айларында 90% ка кадәр). Кагыйдә буларак, коры (дымлылык 30 % тан ким) көннәр саны чәчүне 5-7 һәм көньяк-көнчыгышта 13-17 көннән артмый. Уртача алганда, елына 35тән 100 көнгә кадәр Белоруссиядә туманнар, калкулыкта — елына 65тән алып 100 көнгә кадәр. Елга уртача алганда, төбәккә карап, 135-175 болытлы көн исәпләнә.

Сусаклагычы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Белоруссия территориясендә Атлантик океанның диңгез һавасы китерүче көнбатыш җилләре өстенлек итә (Җәй көне җил, нигездә, көнбатыштан һәм төньяк-көнбатыштан, кышын көнбатыштан һәм көньяк — көнбатыштан килә). Кышын цикллар белән үрелеп баручы көнбатыш җилләр чагыштырмача җылы һава югары дымлылыкка китерә, бу исә дымлылыкка һәм дымлылыкка, шулай ук явым-төшемнәргә китерә. Алардан тыш, Белоруссиядәге кышкы һава торышы уртача киңлектә, температураның 10-15 с кадәр түбәнәюе белән бергә, диңгез һәм континенталь һава торышы да, ул, килеп чыгышына бәйле рәвештә, яисә бераз салкынаюга китерә (40 С кадәр). Җәй көне Атлантик океандагы һава чагыштырмача салкын һәм дымлы һава тудыра, ә Арктика һавасы — коры һәм җылы яки кайнар. Белоруссиянең көньяк-көнчыгышында һәм илнең чиктәш өлешләрендә тропик һава йогынтысы күзәтелә, ул җәен эссе һава торышы урнаштыруга ярдәм итә һәм кышын көчле җылыну күзәтелә.

Җилнең уртача еллык тизлеге елга үзәнләрендә 3-3,5 м/с белән тигезлектә һәм калкулыкта 3,5-4 м/с кадәр төрле. Көз һәм кышын җил, кагыйдә буларак, Яз һәм җәй белән чагыштырганда, көчлерәк.

Гидрология[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беларусь Республикасының иң озын елгалары (елга озынлыгы башка илләр территориясендә исәпкә алынмый)

Днепр — 690 км;
Березина — 613 км;
Припять — 500 км;
Сож — 493 км;
Нёман — 459 км;
Птичь — 421 км;
Западная Двина — 328 км.

Елгасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Белоруссиядә 20 800 елга һәм 11 меңгә якын күл исәпләнә. Иң күп күл төньяк-көнбатышта да. Барлык елгаларның гомуми озынлыгы 90,6 мең км тәшкил итә; барлык елгаларның 93 % ы азга карый (10 км озынлыкка кадәр). Елга уртасы төньяктан һәм көньяктан аерыла. Төньякта кече реки текут астында уклоном 2-3 ‰, уртача — 0,5—0,8 ‰, эре — 0,1—0,2 ‰; көньякта — 1-1,5 ‰ өчен кече елгалар, 0,2—0,3 ‰ өчен урта елгалары һәм 0,09 ‰ өчен Припяти. Эре һәм урта елгаларның агымының уртача тизлеге 0,5-0,7 м/сек тәшкил итә, шул исәптән 0,1—0,3 м/сек, бу күрсәткечләрдә 0,8—1,5 м/сек, перекатларда кече елгалар зур тизлек белән текәлеп тора.

Белоруссия елгалары өчен төп су чыганагы булып атмосфералы явым-төшемнәр тора. Яз көне, кар катламы эрегән саен, елгаларда су ташу башлана, алар аерым елларда яр буе торак пунктларын су баса. Язгы айларда елга агымының уртача 77 проценты туры килә (җәйге һәм көзге — 18-43%, кышкы айларда — 4-25%). Көнбатыш Двина һәм аның бассейны, гадәттә, 0,3—0,5 км, Неман — 1-3 км, Березина — 1,5—5 км, Сож — 1,5—4 км, Днепр — 3-10 км, Припять-1,5-15 км. шул ук вакытта, Көнбатыш ишегалдында, язгы ташу чорына карата суның иң югары дәрәҗәсе — 4,4-9 метр. Днепр өчен шундый ук күрсәткеч 2,9—8,7 м, Сож өчен — 3,7—5,3 м, Припяти өчен — 3,5—4,6 м, Неман өчен — 2,3—3,9 м, Вилилар өчен — 1,9—3,7 м, Каенлык өчен 2,3 — 3,4 м тәшкил итә.Су басу озынлыгы 24-67 көннән 40-120 көнгә кадәр бассейнда Припяти бассейнында пешерелә. Көнбатыш Двина бассейны елгалары арасында 102 көннән алып 188 көнгә кадәр, бассейн елгаларында 105 көннән алып 208 көнгә кадәр ара уза. Җәен, бигрәк тә корылыкта, 3,5 айга кадәр кече елгалар, ә Полесьеда кайвакыт урта елгалар кибеп тора. Кышын бозның уртача калынлыгы көньягында 17-45 сантиметрдан 29-64 сантиметрга кадәр төньяк һәм төньяк-көнчыгышта варьируется. Уртача алганда, боз покры 43тән алып 140 көнгә кадәр саклана, иң җылы кышларга елгалар үлми.

Иң озын елгалар-Днепр (Белоруссия территориясендә-690 км, гомуми озынлыгы — 2145 км), аның бережин кушылдыгы (берничә шул исемдәге елгаларның берсе; 613 км), Припять (Белоруссия территориясендә 500 км, гомуми озынлыгы — 761 км), Сож (493 км, гомуми озынлыгы — 648 км), Неман (459 км, гомуми озынлыгы — 937 км), кошлар (421 км), Көнбатыш Двина (328 км, гомуми озынлыгы — 1020 км), Щара (325 км), Каен суы (шул исемдәге берничә елганың берсе; 297 км), Друт (295 км), Вилия (276 км; барлыгы — 510 км), Ясельд (242 км), Неман Березинның (226 км) кушылдыгы (197 км).

Иң күп сулы елгалар — Днепр (суның уртача еллык кереме — 651 м3/сек), Көнбатыш Двина (Латвия чигендә 468 м3/сек), Припять (403 м3/сек), Днепр кушылган урында Украина белән чикләрдә), Сож (219 м3/сек), Неман (214 м3/сек Литва чигендә) һәм докнепразин (142 м3/сек). / Днепр елгасына койган җиргә кадәр). Белоруссия территориясендә ел саен, транзит — 57,9 км3, ягъни берничә дистә миллиард куб метрны исәпкә алып, барлык елгаларның тулаем 34 км3 агып торуы формалаша. ГЭС төзү өчен Белоруссия елгаларының потенциаль ресурслары зур түгел һәм 900 МВтка бәяләнә.

Күп елгалар хуҗалык эшчәнлеге нәтиҗәсендә пычранган (к. «Экология» бүлеге түбәнрәк).

Каналлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Белоруссия территориясендә каналларның гомуми озынлыгы 200 мең км тәшкил итә, аларның күпчелеге 20 км озынлыктагы кечкенә мелиоратив каналлар тәшкил итә. Моннан тыш, Белоруссиянең көньяк өлешендә берничә елга анализланган, ягъни аларның үзәннәре туралган һәм шул исәптән мелиорация өчен кулланыла.XVIII гасыр азагыннан эре елгалар арасында берничә судно йөрешле каналлар төзелгән, әмма хәзерге вакытта бу каналларның күбесе суднолар йөреше өчен яраксыз. Ике судно йөрешле канал (икесе дә Брест өлкәсендә) — Днепр, Припять, Көнбатыш Бог һәм Вислу аша Кара Һәм Балтий диңгезе, шулай ук Микашевич каналы (7 км) кулланыла. Башка эре каналлардан Вилии елгасы суын эреләндерү өчен кулланыла торган Вилейск-Минск су системасы (62 км) бүлеп бирелә.

Күл[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Браславский озерный крае

Якынча 11 мең күлнең 3/4 зур булмаган, мәйданы 0,1 км2, ә барлыгы 470 күлнең 0,5 км2 мәйданы бар. Иң күп күл төньяктан, илнең көньягында аз гына кимрәк. Күлнең Ушач һәм Браславск районнарында территориянең 10 % тан артыграгын били. Күпчелек күлләр җиңел түгел, ә су дәрәҗәсе аларда даими диярлек. Җәен мелководные күлләр һәм тирән күлләрнең югары катлары 18-20 С кадәр прогреиваются (донные катламнары салкын кала, аларның температура якынча 5-7 с). ° Кыш көне күлләр 50-70 см уртача калынлыктагы боз катламы белән капланган.

Алты күлнең мәйданы 30 км2 артык: юрама (Мядель районы) — 79,6 км2, Освейск (Югары Ослан районы) — 52,8 км2, Дрисвят (Брислав районы, өлешчә Литвада) — 44,5 км2, Карвалы (Житкович районы) — 43,6 км2, луком (Чашник районы) — 36,7 км2, Дривяты (Браслав районы) — 36,1 км2 иң озын күлләр (53,7 км2) 2,19 км2 һәм Ричи (Браслав районы, өлешчә Латвиядә) — 51,9 м (13 км2 мәйдандагы). Червоное күле мәйданы буенча дүртенче метр тирәнлектә-4 метр, ә Янощан (Выгоново) - 26 км2 мәйданындагы нибары 2,3 метр.

Күлләрдә суның кислотлылыгы кыш көне болотлы туклану шартларында щелочной (pH=8-8, 5), аеруча киң таралган pH=7,5—8. Күлләрне минерализацияләү күлне тукландыруда Чишмә чыганакларының катнашуына бәйле рәвештә нык аерыла: 30-50 мг/л дан 4000-500 мг/л га кадәр, нигездә, сазлыклы туклану белән озер өчен туклануда чишмә суы зур катнашы булган күлләрдә. Биогенных катнашмалар азот һәм фосфор бу күлләрдә, гадәттә, бераз. Шул придонных катламнары су концентрациясе тимер җитә 2-3 мг / л.

Күлләрдә микрофитлар (фитопланктон: тирән салкын күлләрдә һәм синдә диатомлы суүсемнәр-вак күлләрдә яшел суүсемнәр) һәм макрофитлар (200дән артык төрдән артык) таратылган. Нче зоопланктон ешрак очраша ветвистоусые яман шеш һәм веслоногие ракообразные. Бентос өчен моллюски, малощетинлы червлар, червлар-шалтыратулар, яман шешлеләр хас.

Килеп чыгышы буенча котловины озёр разделяются на ледниковые, речные и карстовые. Ледниковлар арасында котловиннарның килеп чыгышы буенча терәк (Нарочь, Освейское, Мядель, Дривятятят) йомры форма асимметрияле; кашык (озак, йоклап) — тар, сузынкы һәм тирән; эворзионные, бозлык суыклары белән белемле, шулай ук термокарстлы (просадочные) һәм катнаш(катлаулы) бүлып бирелә.

Сазылык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Белоруссия территориясендә 1500 гә якын вак һәм 150дән артык эре сусаклагыч исәпләнә. Сусаклагычларның күбесе Белоруссиянең көньяк өлешендә урнашкан. 50 әр эре сусаклагыч Днепр һәм Припяти бассейннарында урнашкан. Күпчелек сусаклагычларда су басымы 2-3 метрдан артмый, иң зурысы — Вилей сусаклагычында (12 м).

Беларусь әле позицион харитасы юк.
Иң эре сусаклагыч Белоруссия
Исеме



рус телендә
Исеме



белорус телендә
Урнашуы



(районы)
Мәйданы



(2001 ел[3])
Күләме



(2001 ел[3])
Вилейское Вілейскае Вилейский 64,6 км2 238 млн м3
Заславское («Минское диңгез») Заслаўскае Минск 25,6 км2 >100 млн м3
Краснослободское Чырвонаслабодскае Копыльский, Солигорский 23,6 км2 69,5 млн м3
Солигорское Салігорскае Солигорский 23,1 км2 55,9 млн м3
Любанское Любанскае Любанский, Стародорожский 22 км2 39,5 млн м3
Чигиринское Чыгірынскае Киров, Быховский 21,1 чакрым2 60 млн м3
Погост Пагост Пинский 16,2 км2 54,5 млн м3
Локтыши Лактышы Ганцевичский 15,9 км2 50,2 млн м3
Осиповичское Асіповіцкае Осиповичский 11,9 км2 17,5 млн м3

Шулай ук Минскидагы Чижово сусаклагычы һәм Комсомольское күлләре дә билгеле.

Геологик төзелеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Белоруссия сазлыгы Кызыл китапка кертелгән кошлар һәм хайваннар яшәгән уникаль экосистема булып тора. Совет чорында сөрүлек санын арттыру максатында сазлар күп киптерелде. Бу зур нәтиҗәләргә китермәде, чөнки барлык сазларда да авыл хуҗалыгы культураларының төрле төрләре үсеп чыкмаган булып чыкты.

Сазлык Белоруссиянең барлык районнарында да бар. Барыннан да бигрәк, алар Полесской низине, бигрәк тә Припятском Полесье, шулай ук низинах үзәк һәм төньяк өлешендә илнең. Калкулыкта һәм Днепрның сул як ярындасазлык шактый азрак. Сазлык берничә район — Пино (районның гомуми мәйданының 41,3%), Любан (39,1 %) һәм Брагин (37,5%) мәйданыннан күбрәк. Волковысскидагы болот иң аз (1,2 %) һәм Новогрудский районнарында (1,8 %). Сазлыкның мәйданы буенча иң зурлары — Поддубичлар (48 мең га), Выгонощан (43 мең га), Бөек Урман (40 мең га), Гричин (33 мең га, өлешчә Минск өлкәсе Солигорск районында), урау (32 мең га), Хольч (26 мең га), шулай ук Витебск өлкәсенең Миор районында урнашкан югары сазлык Ельня. Пухович районының чикләвек күпере болотында торф катламының калынлыгы 1,5-2 метрлы уртача калынлыкта рекордлы 10,5 метрга җитә.

Туфрак[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Кукурузное кырында урнашкан бу песчаных почвах янында Минска

Беларусь Республикасы территориясендә Дернов, дерново-карбонат һәм дерново-подзолистые туфрак аеруча киң таралган. Шулай ук елга үзәнләрендә һәм гидроморф туфракларында (сазлы Түбән, өске, пойменные) ярымугидроморфлы (аллювиаль) туфрак куелган. Сөрүлекләрнең 65,3 % — автоморф туфракларына, 28% — полугидроморфларга, 6% - гидроморфларга карый. Туфракның механик составы буенча глинистые (0,05 %), суглинистые (31,6 %), супесчаные (27,75 %), песчаные (31 %), торфяные (9,6%) бүленә.Суглы һәм супесчан туфрак авыл хуҗалыгында ешрак файдаланыла: сөрелгән җирләр арасында глинистлы һәм суглинистлы туфрак өлеше 41,5% тәшкил итә, супесчанлар — 40,3 %, комлылар — 12,2 %, торфяннар — 6 %. Төрле өлкәләрдә туфрак төрләре шактый аерыла: аерым алганда, Брест өлкәсендә туфракның өчтән бере диярлек гидроморф (болотным), ә кабер өлкәсендә алар нибары 9 %; Минск өлкәсендә автоморф Дернов-подзолист, Дернов һәм дерново-карбонатных туфраклары 60 % тан артык, Брест өлкәсендә — 23 %.

Туфракның күп өлеше-әче, көчле күкертле (pH=2,2—3,2) югары типтагы гидроморф сазлыклы туфракларда слабокислый һәм якыннарына нейтраль кислоталарга кадәр. 1980 еллар ахырына кадәр туфракка ел саен миллион тонна известь кертелә, әмма соңыннан бу эшләр акрыная. Шуңа да карамастан, pH урта гасырдан 2003 елга кадәр 4,93 тән 5,98 гә кадәр арткан, бу авыл хуҗалыгын алып бару шартларын сизелерлек яхшырткан. Кислоталыкның көйләнүчәнлеге хәрәкәтсез районда 0,02 дән Лельчицк районында 0,69 га кадәр (туфрак өстәмә известьлауга мохтаҗ түгел диярлек) варьируется.

Нигездә туфракның Начар, югары сыйфатлы булуы хуҗалык күзлегеннән караганда туфрак бик аз. Туфракның сыйфаты югары типтагы гидроморфлы Болот җирләре өчен (2%)-20 баллдан һәм аннан да түбәнрәк (соңгы авыл хуҗалыгын алып бару өчен яраксыз диярлек), шулай ук кайберәүләргә — 36 балл, ярымугидроморфлы илленче-гумуслы подзоллар өчен — 20 балл, югары типтагы гидроморфлы Болот җирләре өчен (2%) — 20 баллдан һәм аннан да түбәнрәк (соңгы авыл хуҗалыгын алып бару өчен яраксыз диярлек). Механик составка карап, бер үк типтагы туфракның сыйфаты нык аерылырга мөмкин (аерым алганда, Комлы ярымгроморфлы аллювиаль туфрак 37 баллга бәяләнә, супесчанлылар — 59 баллга, суглинистые — 74 баллга). Иң югары сыйфат белән карбонат туфраклары-82 дән 100 баллга кадәр, әмма республикада аларны бары тик 21 мең га гына (сөрүлекнең гомуми мәйданының 0,2%) җәлеп итә.

үсемлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Процент мәйданда район Беларусь Республикасы, занятой урманнардан.      более 60%     50—60%     40—50%     30—40%     20—30%     менее 20%

Белоруссия территориясендә 1,5 меңгә якын кан тамыры үсемлекләре бар (аларның 1422се — капланган (чәчәк түтәлләре) - 340-беряшьле һәм 1082 двудольных), 450 төр МХ, 2 меңгә якын суүсемнәр, 1,5 меңнән артык төр гөмбә.

Урманнар били якынча 2/5 территориясендә ил. Чагыштырмача аз зур урман массивлары (ике эре-Беловеж һәм Нәлибок куаклары), әмма урмансыз районнар да юк. Илнең иң урманлы районы — илнең көньягында Лельчицкий (аның мәйданның 62% ы урманнар белән капланган), үзәктәге хәрәкәтсез урманлы район (10 %). Иң урманчы өлкәсе-Гомельск (45,1 %), калган төбәкләр аңа шактый бирешә: урманнар Минск һәм Витебск өлкәләре мәйданының 37,4% ын, кабер өлкәсенең 36% ын, Гродненск өлкәсенең 34,3% ын һәм Брест өлкәсенең 34,1% ын били. Белоруссия урманнарында иң киң таралган агач токымнары — нарат (50,2 %), каен (20,8 %), чыршы (10 %), кара ольха (8,2 %), имән (3,3 %), серая ольха (2,3 %), усина (2,1 %).2004 елга ил урманнарында агачның җыелма запаслары 1340 млн. м3 бәяләнгән, шулардан 738 млн.м3 нарат, 233 млн. м3 каенга, 43 млн. м3 имәнкә туры килә. Агачның еллык артуы 28 млн м3 (17 млн м3 ылыслы токым агачы, 10 млн м3 йомшак яфраклы, 1 млн м3 каты яфраклы) 2004 елда урманнарның уртача яше 48 ел (54 ел — ылыслы, 64 ел — каты яфраклы, 37 ел — йомшак яфраклы) тәшкил итә. Ел саен Белоруссия урманларын 100 млн тоннадан артык углекислый газ бәйли һәм 80 млн тоннадан артык атом кислород бүлеп бирә.

Белоруссия территориясенең 15,4 процентын болыннар били. Якынча 1/3 лугов — табигый (табигый), 2/3 — яхшыртылган (ясалма), соңгы мелиорацияләрнең яртысыннан күбрәге. Биредә табигый болыннар суходоль, түбән һәм тоткычларга бүленә. Яраланган суходоль болыннарында болыннарның аеруча киң таралган. Түбән болыннарда, озак вакыт сузылган куык (пузырчатая һәм островидная), кыска вакытлы луговик өстенлек итә. Яхшыртылган болыннарда 6 төр кузаклы һәм 12 кыяклы үсемлек үстерелә.

Белоруссия сазлыкларында 267 төр капланган (чәчәкле) һәм югары урманлы үсемлекләрдә 167 төр үлән, 37 төр агач һәм куак токымнары, 31 төр сфера мхы, 32 төр Яшел МХ билгеле. Болотларда үсә торган 50 төрдән артык үсемлек кыйммәтле дару санала.

Ил сулыкларында 260 Югары үсемлек һәм 2 меңнән артык суүсем төре билгеле. Зур тирәнлектәге сулыклар көнендә (10 метрга кадәр) суның үтә күренмәлелеге җитәрлек булганда суүсемнәр һәм мхлардан (фонтаналис) су асты болнары барлыкка килергә мөмкин. Су яфраклы үсемлекләрдән Ак кувшинка, сары кубышка, җир-су таулары, йөзүче рдест таралган. 1,5-2 метр тирәнлектә ешрак тростник, камыш күл, рогоз, хвощи, су маннигы, сулыклар ярларында — рогоз, хвощи, ежеголовник, сабельник, атучылар, ирис һәм башкалар очраша.

2007 елга Белоруссия территориясенең 7,22 % ы дәүләт саклавы астында.

Хайван[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Европа зубр " Беловежской пуще.

Хайваннар дөньясы киң яфраклы урманнар, тайгалар һәм урман-дала вәкилләрен берләштерә. Су йөзүче кошлар таратылган. Фауна вәкилләре арасында кыргый кабан, поши, заяц, кондыз аеруча еш очрый. «Беловеж куагы» Тыюлы-аучылык хуҗалыгы территориясендә дәүләт саклавы астында булган тешләре (Европа бизоннары) яши. Каенкай елгасы бассейнының өске өлешендә каен тыюлыгы урнашкан, анда саклана торган хайваннар арасында бубр һәм бубр бар.

Беларусь Республикасы территориясендә барлыгы 400дән артык умырткалы һәм 8000гә якын төр умырткасыз яши. Берничә төр Беларусь Республикасының Кызыл китабына кертелгән. Моннан тыш, ил территориясендә кайбер төрләр үлде инде: XVII гасырда Европа Туры юкка чыкты, XIX гасырда эт һәм росомахи популяциясе юкка чыгарылды, тарпаннар һәм затлы боланнар юкка чыкты, XX гасыр башында кыргый песи юкка чыкты. Юкка чыккан (истреблены яки үзгәрде ареал) шулай ук кайбер кошлар: розовый пеликан, зур баклан, соры каз, турпан, дрофа, стрепет, колпица.Елга бубрын (алга таба популяциясе яңадан торгызылды) һәм урман сусарын үлчәде. XX гасырда уссурий енотовидасы эт, янут-полоскун, ондатр, Изге болан, бородат буропат, гади фазан һәм башка төрләр китерелә. Спонтанно башлыйлар барлыкка килергә яңа төр кыргый кошлар — горихвостка-чернушка, канареечный вьюрок һәм кольчатая горлица.

Кыргый табигатьтә яшәүче имезүчеләр 73 төр, шул исәптән 24 төр кимерүчеләр һәм 16 төр ерткыч исәпләнә. Имезүчеләрнең күп өлеше урманнарда, болыннарда, кырларда һәм кеше торагында алар азрак яши. 2002 елга илдә 4,5 меңгә якын бүре, 40 мең төлке, 225 мең куян (беляков һәм русаков), 4,5 мең болан, 35 мең Кабан, 33 мең быз, 15 мең поши исәпләнә.

Заяц-русак бу банкноте 1 белорус теле сум үрнәктәге 1992 елның.

286 төр кош билгеле,шуларның 206сы ил территориясендә оялар. Шулай ук 38 яңа очып китү төре, 10 төр бар, алар бары кыш көне һәм 32 төр генә килә. 102 төр кош оясы — урманнарда, 61-сазлыкта, дымлы болыннарда һәм сулыклар янында, 42 төр басуларда, коры болыннарда, торак пунктларда куыла. Воробьиннар-108 төр. Урман киче арасында суер, көртлек, Ак кыропатка, вальдшнеп, су сиптерү диче — кряк, чирок-свистунок, красноголлы нырок, сазлы дичи — дупель һәм бекас таралган.Уртача 1000 га урманнарга (Тыюлы зоналардан тыш) 1 суер һәм 5 көртлек яши. Алар арасында туңга сөрелгән, пеночка-ярык (сартобровка), урман конеклары, серая мухоловка, җырчы дрозд, иволга һ.б. аеруча киң таралган. 10 га нарат урманнарына уртача 23 пар җырчы кош, 10 га каен урманнарына — 30, 10 га ольх урманнарына — 40, 10 га чыршы урманнарына — 30, 10 га имәнкә 34 пар туры килә. Ил территориясендә барлыгы 670 мең үрдәк, 108 мең куропаток, 51 мең көртлек, 9 мең суер яши.

Белые аисты "Витебск өлкәсе.

Балыкларның 54 төре тәкъдим ителгән, шуларның 45е аборигланган төрләргә карый. 31 аборигенный төре Балтик диңгезе бассейны (Неман, Көнбатыш Двина, Көнбатыш Бог, Нарев, Ловать) елгаларында да, Днепр кушылдыкларында да очрый. Иң киң таралган төрләре-чуртан, плотва, язь, красноперка, линь, уклейка, густер, каен, горчак, гади караась, щиповка, вьюн, сом, налим, окунь, ерш. Рәпушка, хариус, корюшка, угорь һ.б. кайбер башка төрләрдә Балтик диңгез бассейны елгаларында, чөгә, бычок һәм башкалар яши — бары Днепр кушылдыкларында гына, ручьевая форель Неманның аерым кушылдыкларында һәм Днепр Березинаның төбендә генә очрый. Балык хуҗалыклары элек ил территориясендә очрашмаган балыкларның төрле төрләрен актив үрчетә.

Беларусь Республикасы территориясендә җир суының 13 төре һәм 7 төре билгеле. Еш кына юылган һәм терелүче ящерица, гади гадюк, гади кичке аш, Соры Һәм Яшел жаба, шулай ук 4 төрле бака — Күлле, үткен Орда, Буа һәм үлән һәм 2 төрле тритон очрый.

Бөтен җирдә бөҗәкләр таратылган. Озак утыручы 400 гә якын төр, 200 — тли, 100 — жужелиц, 100 — Комар, 50 төр стрекоз, шулай ук меңләгән башка төр бөҗәкләр билгеле. Моннан тыш, шмели һәм кайбер коңгызлар үсемлекләрне серкәләндерүдә катнаша. Бөҗәкләрнең кайбер төрләре авыл хуҗалыгының мөһим корткычлары булып тора: колорадский коңгызы, җитен блошка, полосатый чәчү щелкун, көзге совка, кәбестә тозы, берничә төр җиләк-җимеш һәм бәлеш, шулай ук кайбер башка бөҗәкләр. Беларусь Республикасының Кызыл китабына үлү куркынычы янаган 69 төр бөҗәкләр кертелгән.

Дәүләт тыюлыклар һәм табигатьне саклау[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беларусь әле позицион харитасы юк.

Дәүләт тарафыннан саклана торган алты тыюлык территориясе-дүрт милли парк һәм ике тыюлык бар:

Беловежская пуща «милли паркы»

Браслав күлләре " милли паркы»

"Нарочный" милли паркы»

Припятский " милли паркы»

Полес дәүләт радиацион-Экология тыюлыгы

Каенлык биосфера тыюлыгы

Республикада 99 республика әһәмиятендәге һәм 277 — җирле әһәмияттәге заказчы, шулай ук 326 — республика һәм 578-җирле әһәмияттәге табигать һәйкәле урнашкан. Республика заказчыларының гомуми мәйданы — 958,6 мең га (илнең мәйданы 4,6%), җирле заказчыларның гомуми мәйданы — 364 мең га (1,8%).

Республика күләмендәге иң зур заказчылар — Брест өлкәсе ашханәсе районында ландшафтлы Ольман сазлыклары (94 219 га), Брест һәм Гомель өлкәләре (90 447 га), Брест һәм Гомель өлкәләре (90 447 га) районнарында ландшафтлы урта Припять (43 000 га), Иң кечкенә — биологик Миноший (51 га) һәм Антонинец (43 000 га) Минск өлкәсе Логос районында (77 га).

Геология[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беларусь Республикасының бөтен территориясе Көнчыгыш-Европа платформасында урнашкан һәм ул күбесенчә метаморфик һәм магматик токымнардан торган Кристалл нигезеннән һәм явым-төшем, вулкани һәм вулканиче-явым-төшем токымнарыннан торган платформа чехларыннан тора. Явым-төшем токымнарының куәте Микаш-Житкович чыгышында 20-100 метрдан 5-6 километрга кадәр арта; Белоруссиянең көньягында кристаллик токымнары өслеккә чыга.

Белоруссиядә 4 меңнән артык файдалы казылма ятмалары һәм ятмалары, 30га якын минераль чимал бар. Алар арасында калий тозлары аерым урын алып тора, сәнәгать запаслары буенча ил Европада беренче урыннарның берсен били. Таш тоз запаслары бетмәс-төкәнмәс диярлек. Беларусь руда булмаган файдалы казылмаларга бай (гранит, доломитлар, известняклар, мел, балчык, сугышлинкалар, ком-гравий материаллары). Торф ятмалары киң таралган.

Горно-химик чимал[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беларусь әле позицион харитасы юк.
Калий тозы

1975 елга калий тозының сәнәгать запаслары 8,3 млрд.тонна бәяләнгән, шул исәптән 6,3 млрд. тонна-2 һәм 3 м Иске Каберлектәге горизонтларда (KCl эчтәлеге 28% ка кадәр, MgCl2 0,4% ка кадәр) һәм 4 м горизонтта Петрик ятмасында 2 млрд. тонна (kcl2 күләме 16-25 %, MgCl2 0,4-3,8%). Припятск коюында калий тозларының гомуми фаразланган запаслары 80 млрд. тоннага бәяләнә. 1990 нчы елларда Октябрь чыганагын разведка. Нәтиҗәдә, 2004 елга Калинин тозының сәнәгать запаслары яңадан каралды һәм 10 млрд тонна тәшкил итте.

Таш тоз

25 мең км2 мәйданда кою нәтиҗәсендә таш тозның бетмәс-төкәнмәс запаслары тупланган. Нефть ятмалары Югары Ослан чорында формалашкан һәм ике катлам тәшкил итә. Өч ятма — Иске Барыш, Мозыр, Давыдов (сәнәгать запаслары — 22 млрд тоннадан артык, перспективасы — шактый күбрәк); беренче икесенә чыгару эшләре алып барыла.

Икенче рудоуправление «Беларуськалия»
Фосфориты

Могилев өлкәсендә — Мстислав һәм Кричев районы Лобковичларында ике фосфорит ятмалары табылган. Вак чорда формалашкан ятмаларны 60 млн тоннага якын чимал бар (гомуми фараз запаслары 400 млн тоннага бәяләнә). Фосфоритларның конкорециясе бер-ике ком катламы (p2o5 фосфорлы ангидридын тоту — 3,5% тан 15% ка кадәр), калынлыкта 0,1 м (P2O5 тоту — 71% ка кадәр) тәшкил итә. Сәнәгатьне үзләштерү җитәрлек тирәнлектә су басу һәм үсү белән катлаулана (уртача 34 метр).

Чимал җитештерү өчен төзелеш материаллары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Балчык, суглинкалар һәм аш-су

500дән артык ятма илнең бөтен территориясе буенча таратылган (XIX гасыр ахыры — XX гасыр башында кирпеч ясау өчен балчыкны Минск чертасында — Тучинки районында да чыгарганнар); иң югары сыйфатлы күл-боз балчыкларының ятмалары башлыча Витеб өлкәсендә урнашкан. Гомуми фараз запаслары 1,5 млрд м3 бәяләнә.

Ком-гравий-галеч материаллары

100 дән артык ятма билгеле; фаразланган запаслар якынча 1,5 млрд м3 тәшкил итә.

Силикат һәм төзелеш комлары

135 млн. м3 запас белән 20дән артык ятма табылган. Иң зур урын-Түбән Половинный Лог (Могилев районы) һәм Лебежана (Баранович районы). Фараз запаслары 2 млрд м3 бәяләнә.

Цемент чималы

Гродненск, Витебск, Могилев һәм Гомель өлкәләрендә цемент (Мел, мергель, озерно-ледниковые, неоген һәм юылган балчыктан җитештерү өчен төрле чималның иң эре чыганаклары билгеле. Европада иң эре Коммунар ятмасының (UK] (Костюкович районы) запаслары — 460 млн тонна карбонат компоненты, калган ятмаларда-барлыгы 600 млн тонна. Шулай ук цемент сәнәгатендә куллану өчен яраклы 85 млн тонна балчык бар. Волковыс районында таш хезмәт кораллары ясау өчен кремня чыгару берничә мең ел элек башланган иде. Җирле чималда өч цемент заводы эшли — Красносельский (Волковыс районы), Костюковичлар һәм Кричевта; тармакта дүртенче завод төзү көтелә.

Танылган чимал

Югары технологияле чорда мергель-вак токым булган 50гә якын ятма билгеле, шулай ук Витебск янында руб доломитларының зур чыганагы. Сабын чыгару яхшы үсеш алган (1975 елда БССР аны чыгару буенча СССРда өченче урында булган). Ярның разведка запаслары — 0,175 млрд. тонна, доломит (кулымда) - 0,5 млрд. тонна тәшкил итә. Сабаның фараз запаслары — 3,8 млрд тонна, доломит запаслары — 0,7 млрд тонна.

Төзелеш ташы

Полесьеда кристаллик фундамент өслегенә чыгу урыннарында төзелеш ташының зур запаслары урнашкан. Сәнәгать табышы Микашевичларда (Лунинецкий районы) һәм Глушковичларда (Лельчицкий районы) җайга салынган, Синкевичларда (Лунинецкий районы) һәм Житковичларда ятмалар да билгеле.

Каолины

Луницкая һәм Житкович өлкәләрендәге (Ситница, бабай, каен, Люденевичи) берничә каолин ятмалары бар. Каолин 13тән 57 метрга кадәр тирәнлектә утыра. Сәнәгатьне үзләштерү окислитлар-буяуларның артык микъдары белән авырлаша, бу куллану перспективаларын киметә.

Тугоплавкие һәм огнеупорные балчык

5 туңдырма балчык ятмалары (нигездә, ашханәдә һәм Леоево районнарында) бар, аларның гомуми запаслары 60 млн тоннадан артык тәшкил итә. Өстәл районында бер янгын балчык чыганагы — 6,5 млн тонна запас салынган. Туңдырма һәм ут кудыргыч балчыкларның гомуми фараз запаслары 250 млн. тоннага бәяләнә.

Пыяла һәм формалы ком


Иң зур урыннар Лоево һәм Добрыш районнарында урнашкан. Пыяла һәм формалы песклар запаслары ике иң эре чыганакта (Леево һәм Ленино) — 8,5 һәм 45 млн тонна, шуңа бәйле рәвештә фаразланган запаслар 200 һәм 300 млн тонна бәяләнә. Шулай ук ботак һәм Столин районнарында да калдыклар бар.

Табигый минераль пигменты

Ак-соры көрән (сазлы тимер рудалар), сары (суыту) һәм Яшел (глауконит һәм сидерит) урыннар билгеле. Болотные руда очраша Полесье бөтен җирдә, охрается бу Лоевском районында.

Янучан файдалы казылмалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беларусь әле позицион харитасы юк.
Нефть һәм табигый газ

Нефть Гомель өлкәсендә Припятия коюының төньяк өлешендә чыгарыла. 77 ятма билгеле, аларның күбесе Лоев, Речица, Светлогорский һәм Октябрьский арасында тупланган. Нефть катламнары ятуның уртача тирәнлеге 1,9 дән 3,8 километрга кадәр тәшкил итә. Нефть Девон чоры утырмаларында — доломитларда, известьларда, комчаникларда зарарлануда ята; еш кына нефть ятмалары өстендә таш тоз ята. Төрле ятмаларда Нефть төсе (якты-яшел көрәнгә кадәр) һәм составы буенча төрлечә була: күкерт микъдары 0,05 дән 1,13% ка кадәр, парафинныкы — 3,39% тан 14,1% ка кадәр, температура 300 C га кадәр булган очракта — 29% тан 61% ка кадәр, асфальт-смолистлы матдәләр — 4% тан 33% ка кадәр. вар %.Нефтьтә газ эретмәсе (кагыйдә буларак, метан-бутан) - 1 тоннага 5 тән 266 м3 кә кадәр. Речицада Белоруссия ГАЗ заводында ел саен 220 млн м3 иярчен газ чыгарыла, бу исә үз ихтыяҗларының 1% ка якынын каплый. Табигый газның мөстәкыйль чыганаклары билгеле түгел. XXI гасыр башында эре нефть ятмалары эшкәртүнең соңгы фазасына керә, шул ук вакытта нефть чыгаруның нәтиҗәлелеге кими. Хәзерге нефть чыгару дәрәҗәсендә (2011 елда 1,681 млн тонна), ә яңа ятмаларны ачу шартларында-якынча 60 елга нефть запаслары җитәчәк. Геологлар илнең башка төбәкләрендә — Оршан һәм Подляс Брест коюларында яңа ятмаларны ачуны рөхсәт итәләр.

Сланецлар

Припят коюында янучы сланецларның фараз запаслары-10 мең км2 артык мәйданда 11 млрд м3. Тур участогында сланецлар 70тән 470 метрга кадәр тирәнлектә утыра. Тур участогында сланецларның фараз запаслары-1,2 млрд тонна, шул исәптән 1600 ккал/кг янган җылылык белән 0,35 млрд тонна, уртача йөкләнеш — 72,9%, Смоленск чыгышы — 8,1 %. Люманск участогында сланецлар 260 — 430 метр тирәнлектә, янган уртача җылылык — 1610 ккал/кг, фаразланган запаслар-0,6 млрд тонна. Һәвәскәр сланецларның 71,8% ы (сумала) һәм 10,3% ы (сумала) яшеллеккә ия. Моннан тыш, сланецлар Иске Арыш тозлы ятманы разведкалаганда ачыкланган. Сланец газын чыгару перспективалары әлегә аңлашылмый, Припятск үрнәгендәге тикшеренү скважиналары бораулау эшләре алып барыла.

Бурый күмер

Шул ук исемдәге районда һәм Петриков районында Житковичск һәм Бриневск чорларының палеоген һәм йогышсыз чорлары утырмаларында 2 перспективалы урын бүлеп бирелгән. Алардан тыш, зур булмаган Кобрин һәм Антополь ятмалары, кызыл бистә җирлеген икътисади яктан максатчан үзләштерү өчен артык тирәнлеге, шулай ук Гомель өлкәсендә боров ятмаларын эшләү өчен катлаулы урын да билгеле. Көнкүреш ятмасында дым 63% ка кадәр, көл 45% ка кадәр, коры күмердә — 4,7% тан 5% ка кадәр, водородның 61% тан 65% ка кадәр, Углеродның 65% ка кадәр; яну җылылык — 5710 дан 6090 ккал/кг га кадәр, перспектив Житкович һәм Бринев ятмаларында күмернең гомуми запаслары 100 млн. тоннага кадәр бәяләнә, бораулау күмеренең фаразланган запаслары 3,9 млрд. тоннага кадәр бәяләнә (Ташкичү чоры — 2,3 млрд. тонна). 0,6 млрд. тонна — Юрский чоры, 1 млрд. тонна — палеоген һәмоген булмаган чорлар) һәм 1 млрд. тонна Брест коюында (палеоген һәм йогышсыз чорлар гына).

Торф

Беларусь Республикасы территориясендә зур торф ятмалары тупланган. Месторождения очраша күпчелек районнарында илнең, әмма иң эре торфяники урнашкан Полесье. Торф массивларының барлык төрләре республика территориясенең 12,4 % ын били. Барлыгы 7 меңгә якын торфяник билгеле, 30 млрд.м3 артык чимал запаслары булган. 1975 елда 170 ятма эшкәртелә, 2012 елга аларның саны 42гә кадәр кимегән.

Металл файдалы казылмалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Столбцово районында ике тимер руд — Околовское ятмалары һәм Корея районында яңа Новоселковское ятмалары билгеле. Околовка ятмасы 260 метрдан артык тирәнлектә урнашкан тимер кварцитлардан тора. Рудлы зонаның куәте-160 метрга кадәр, озынлыгы — 6 километрга кадәр; рудалы тәннәре (3тән 35 метрга кадәр) буш токым катламнары белән алмаштырыла. 700 метр тирәнлектә запаслары 550 млн. тонна бәяләнә, фаразланган запаслар 1 млрд.тонна тәшкил итә (чагыштыру өчен — дөньядагы иң эре Курск магнит аномалиясе запаслары 30 млрд. тонна тәшкил итә).Яңа фатирга күчүчеләр 15-45 километр мәйданда 150дән 300 метрга кадәр тирәнлектә йөгерүче ильменит-магнетит рудалары белән төзелгән. Уртача эчтәлеге тимернең бу рудах чыганаклары — 25 %, арасында примесей — 3 % кадәр 5 % Тio2. 700 метр тирәнлеккә кадәр запаслар-135 млн тонна, фаразланганнары — 800 млн тонна. Ике ятманы сәнәгый үзләштерү яткылыкның зур тирәнлеге белән авырлаша.

Моннан тыш, Белоруссия Кристалл массивының территориясендә һәм Белоруссиянең көньягында кайбер төсле һәм сирәк очрый торган металл күренешләре ачыклана. Халькопирит һәм самород балының берничә ятмалары билгеле — нигездә, Полесьеда: Лунинец, Микашевич, Столин, Кобрин, Марьин Горка. Луницкий районының Күлле авылы янында 213-217 метр тирәнлектә комчаникларда (тоту — 1% ка якын) талкопирит рассеяннар (тоту-1% ка якын). Югары протерозой (венд) Припятия коюының көнбатыш өлешен кичектерү бал рудаларын табу өчен перспективалы төбәк булып санала. Төрле районнарда карбонат катламнарының каолинов катламнарында 500 метрдан тирәнлектә Припятск коюлары алюминий һәм сода җитештерү өчен давсонит — чимал бокс белеме билгеле.

В [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD Житковичском районе] выявлено редкоземельно-бериллиевое месторождение Диабазовое (среднее содержание BeO — 0,38 %)[4][5]. Известно несколько рудопроявлений [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D1%80%D0%B0%D0%BD_(%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82) урановых] руд (наиболее перспективное — Болотницкая площадь в [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%87%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD Лельчицком районе], где на глубине от 300 до 500 метров концентрация урана в песчано-глинистых отложениях достигает промышленных значений), имеются перспективы обнаружения новых месторождений[6]. В будущем возможно открытие новых месторождений различных металлов (чёрных, цветных, благородных, редкоземельных), связанных с породами кристаллического фундамента[6].

Җир асты сулары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Беларусь Республикасы территориясендә геологик үзенчәлекләр аркасында бөтен җирдә җир асты сулары киң таралган, өстәвенә, аерым участокларда склоннарның һәм белорус Кристалл массивының коя торган су катламнарының куәте 1,5 километрдан артык тәшкил итә (уртача егәрлек — 150-300 метр, ил үзәгендә иң зур һәм акрынлап югага кими). Бик күп минераль чыганаклар билгеле-гидрокарбонатно-сөлфатные, сөлфатные, хлорид-натрий-кальций, магниевларның һәм бронма югары булган бер су чыганагы; Речица янында минераль су температурасы 2,5-3 километр тирәнлектә 89 чакрымга җитә. Җир асты төче су чыганаклары белән Минск, барлык өлкә үзәкләре һәм район үзәкләре тәэмин ителгән. Минск, Гомель ихтыяҗларының бер өлеше (30-40 %), шулай ук Бкшицның барлык ихтыяҗлары, Дубровно һәм Ивье поверхностных су чыганаклары хисабына каплана. XXI гасыр башына җир асты сулары авыл җирендә нитратлар белән пычрану һәм шәһәрләрдә агынты суларны тиешенчә чистартмау сәбәпле җир асты суларының сыйфаты кимегән.

Экология[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Совокупные пычраткыч матдәләр һавага стационар чыганаклардан.      более 50 тыс. тонн     20—50 тыс. тонн     5—20 тыс. тонн     1—5 тыс. тонн     менее 1 тыс. тонн

Белоруссиядә җирләрне деградацияләүгә каршы көрәш буенча Милли стратегия бар, берничә экологик оешма бар.

Беларусь Республикасының табигый ресурслар һәм әйләнә-тирә мохитне саклау министрлыгы әйләнә-тирә мохиткә зыян китерә торган предприятиеләр исемлеген төзи.

2010 елда Беларусь Республикасы Президенты каршындагы хайваннар һәм үсемлекләр дөньясын саклау дәүләт инспекциясе 9 мең табигать саклау рейдын һәм хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы объектларына йогынты ясый торган хуҗалык итү субъектларына 220 тикшерү үткәрде.

2009 елның 2 апреленә Минск, Брестта гамма-нурланыш дозаларының куәте 0,10 кфзв/сәгать (10 кфр/сәгать), Могилев — 0,11 КФЙ/сәгать (11 кфр/сәг), Витебск — 0,12 КФЙ/сәг (12 кфр/сәг), Гомель — 0,13 кфзв/сәг (13 КФЙ/сәг) тәшкил итте (күпьеллык дәрәҗәләргә туры килә). Югары радиоактив пычрану зоналары (даими контроль пунктлары): Брагин — 0,60 мкЗв/сәг (60 мкР/сәг), Наровля — 0,51 мкЗв/сәг (51 кфр/сәг), Чечерск — 0,24 кфзв/сәг (24 кфр/сәг), Хойники — 0,23 кфзв/сәг (23 кфр/сәг), Славгород — 0,22 кфзв/сәг (22 кфр/сәг).

2001 елда Белоруссия елгаларына 1,2 км3 (1,2 млрд м3) агынты сулар ташылган. Елгаларның күп өлеше уртача пычранган урыннар санына керә. Белоруссиядәге иң пычрак елгасы-Минсктан түбәнрәк дуңгызчылык. Моннан тыш, эре сәнәгать үзәкләреннән һәм зур терлекчелек комплекслары янындагы кечкенә елгалардан Түбән елгалар нык пычранган. Ниһаять, Белоруссиянең Көньяк-Көнчыгышында Кайбер елгалар радионуклидлар белән пычранган, ә Солигорск янындагы елгаларга калий комбинатлары отвалларыннан шактый тоз эләгә.

Минск[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Республика радиацион контроль һәм әйләнә-тирә мохитне мониторинглау үзәге Минскида РМ-10 каты частицының, азот диоксиды, формальдегид, углерод окисе, гамма-нурланыш дозасының тәүлеклек концентрациясен контрольдә тота.

2003-08 елларда Минскида пычраткыч матдәләрнең гомуми эмиссиясе 186 мең тоннадан 247,4 мең тоннага кадәр арткан. Икътисади күзлегеннән, табигый газ урынына ягулык сыйфатында мазут урынына күчү сәбәпле, шәһәрдә экологик хәл начарланды, әмма шәһәрдәге пычратуларның күп өлеше автомобильләргә туры килә. Азот һәм углерод оксидлары диоксиды микъдарының иң югары дәрәҗәсе 17-19 сәгатькә, салкын вакытта 20-21 сәгатькә туры килә.Шәһәрдә кайвакыт зарарлы матдәләрнең рөхсәт ителгән концентрацияләренең кыска вакытлы артып китүе күзәтелә-аерым алганда, Минск автомобиль заводы һәм Шабана микрорайоны тирәсендә формальдегид һәм аммиак. Шулай ук күп санда хроник-VI һәм азот диоксиды теркәлгән. Тимирязев, Челюскинцев, Богдан улы, радиаль, Казинец, Шарангович, Судмалис, Шабан, Бобруй, Щорс урамнары, Ирек мәйданы һәм аларның тирә-як-якларында аеруча пычранган. Гомумән алганда, Минскның көньяк-көнчыгыш өлеше аеруча пычранган (Завод, Ленин һәм партизан районнары).

Начар һава шартлары килеп туган очракта рцркм пычрануын кисәтү өчен предприятиеләргә кисәтүләрне юллый. Моннан тыш, шәһәрнең ГАИ даими рәвештә «саф һава» чаралары комплексы үткәрә, аның барышында автомобильләрне экологик стандартларга туры китерү буенча күчмә постлар оештырыла. Табигать ресурслары һәм әйләнә-тирә мохитне саклау министрлыгы шәһәр үзәгенә экологик булмаган двигательле автомобильләр кертүне тыю турында тәкъдимнәр кертү мөмкинлеген карый.

См. шулай ук[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Белоруссия география җәмгыяте

Белоруссия Шәһәрләре

Белоруссиянең шәһәр бистәләре

Белоруссия юллары: Белоруссиянең автомобиль, транспорт системасы

Белоруссиядә автомобиль номерлары индексы

Табигатьтән файдалану институты

Төрле формадагы конденсаторлар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 1,0 1,1 Клімат // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 18, ч. 2: Беларусь. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 41.
  2. 2,0 2,1 Клімат // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 18, ч. 2: Беларусь. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 43.
  3. 3,0 3,1 Азёры і вадасховішчы // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 18, ч. 2: Беларусь. — С. 52.
  4. Диабазовое (Be) месторождение
  5. Ресурсы Гомельской области
  6. 6,0 6,1 Карабанов А. К. Проблемы освоения минерально-сырьевых ресурсов Беларуси // Географические науки в обеспечении стратегии устойчивого развития в условиях глобализации (к 100-летию со дня рождения профессора Н. Т. Романовского): материалы Междунар. науч.-практ. конф., 25-28 окт. 2012 г., Минск, Беларусь / редкол.: И. И. Пирожник (гл. ред.) [и др.]. — Минск: Изд. центр БГУ, 2012. — С. 232—237.

Әдәбияты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • {{{башлык}}} {{{нәшрият}}}. — 40000 экз.
  • {{{башлык}}} {{{нәшрият}}}. — 40000 экз. — ISBN 5-85700-001-7

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]