Беринг диңгезе

Беринг диңгезе
рус. Берингскойе море
Күлгә коючы елгалар	Кускоквим[d], Юкон елгасы[d], Кузитрин[d], Квичак[d], Ном, Уналаклит[d], Алькатваам[d], Аловнаваям[d], Алтын, Аниваям[d], Большой Кинмаваям[d], Большой Тигиль[d], Быстрая река[d], Дранка[d], Ивашка[d], Гетыгирываям[d], Гырмэкууль[d], Гыткаткинваям[d], Ильпивеем[d], Истык[d], Канчалан[d], Карага[d], Карарваям[d], Кайчиммоваям[d], Кайгытгынваям[d], Каюм[d], Хатырка[d], Хайлюля[d], Кинмаваям[d], Кустовка, Линлинваям[d], Мачевна[d], Макаровка[d], Малювеем[d], Начики[d], Нунямоваам[d], Опука[d], Оссора[d], Озёрная[d], Ынатваам[d], Кулькай[d], Нейвытвырвеем[d], Рубикон[d], Русакова[d], Северная[d], Средняя река[d], Сторож[d], Таманваям[d], Речка 3-я[d], Тымлат[d], Укэлаят[d], Валоваям[d], Ватына[d], Вонаемитваям[d], Речка 2-я[d], Вытвирваям[d], Яголъваям[d] һәм Явынвиваям[d]
... хөрмәтенә аталган	Витус Беринг
Дәүләт	Америка Кушма Штатлары  Россия
Административ-территориаль берәмлек	Аляска
Нәрсә белән чиктәш	Көнбатыш Алеут утраулары
Озынлык	2400 km
Киңлек	1600 km
Вертикаль тирәнлек	4191 метр
Мәйдан	2 300 000 км²
Күләм	3 796 000 km³
Беринг диңгезе Викиҗыентыкта

Беринг диңгезе (ингл. Bering Sea) — Тын океанның төньягында Алеут һәм Командор утраулары белән аерылган кырый диңгез. Төньякта Беринг бугазы аша Чукот диңгезе һәм Төньяк Боз океаны белән тоташа. Диңгез планетадагы иң зур коры җир массивларын — Евразия белән Американы аерып тора. Диңгез акваториясе аша даталар алмаштыру сызыгы уза.

Беринг диңгезе Россия һәм АКШ ярларын юа. Диңгез биоресурслары бу ике илнең махсус икътисади зоналарында, шулай ук халыкара суларда — диңгезнең үзәк өлешендәге анклавта урнашкан. Кайбер климат, географик, гидрохимик һәм башка факторларның туры килүе аркасында Беринг диңгезе Бөтендөнья океанында су биоресурсларын тотуның иң бай районнарыннан берсе булып тора. Шул ук вакытта диңгезнең иң бай төньяк-көнчыгыш өлеше АКШның махсус экономзонасында ята.

Тарих

Күпчелек галимнәр фикеренчә, соңгы бозлык чорында диңгез тигезлеге кешеләргә Азиядән Төньяк Америкага Берингия аша — хәзерге Беринг бугазы урынындагы коры җир аша җәяү көнчыгышка күченергә мөмкинлек бирерлек дәрәҗәдә түбән булган. Башка хайваннар ике якка да күченгән.

Кондыз диңгезе, 1833

Этимология

XVIII гасыр карталарында диңгез Камчатка, яки Кондыз диңгезе дип аталган. Шул ук вакытта «кондыз» дигәндә монда яшәүче диңгез камасы (калан) күздә тотыла. Каланның кыйммәтле күреге русларның Беринг диңгезен беренче тапкыр үзләштерүенә сәбәп була.

Алга таба диңгезнең исеме диңгезче Витус Беринг хөрмәтенә үзгәртелә, аның җитәкчелегендә диңгез 1725—1743 елларда тикшерелә. Диңгезне Төньяк Боз океаны белән тоташтыручы Беринг бугазы да аның исеме белән аталган.

Беренче тапкыр Беринг диңгезе атамасы XIX гасыр башында француз географы Шарль Пьер Флиорье тарафыннан тәкъдим ителә, ләкин кулланышка бары тик 1818 елда гына рус диңгезчесе Василий Головнин тарафыннан кертелә. Россия империясенең 1833 елгы Яңа географик юл картасында ул Кондыз диңгез дип тә күрсәтелгән.

«Рюрик» бригы Изге Павел утравы янында, Людвиг Хорис рәсеме (акварель).

Хәзерге тарих

1990 елның 1 июнендә Вашингтонда Эдуард Шеварднадзе, ул вакытта ССРБның тышкы эшләр министры, АКШ Дәүләт сәркатибе Джеймс Бейкер белән берлектә Шеварднадзе — Бейкерның аергыч сызыгы буенча Берингов диңгезе акваториясен АКШка тапшыру турындагы килешүне имзалый.

Физик-географик урыны

Мәйданы 2,26—2,31 млн км². Уртача тирәнлеге — 1640 метр, максималь тирәнлеге — 4420 метр. Диңгезнең озынлыгы төньяктан көньякка — 1683 км, көнчыгыштан көнбатышка — 2389 км. Су күләме — 3690—3800 мең км³. Су җыю мәйданы — 1,7 млн км.

Беринг диңгезе — кырый диңгез. Ул Тын океанның төньяк өлешендә урнашкан һәм Евразия һәм Төньяк Америка континентларын аерып тора. Төньяк-көнбатышта аны Төньяк Камчатка, Коряк таулыгы һәм Чукотка яр буйлары; төньяк-көнчыгышта — Көнбатыш Аляска яр буйлары чикли.

Диңгезнең көньяк чиге көньякка таба кәкре гигант дуга хасил итүче һәм аны Тын океанның ачык акваторияләреннән аерып торучы Командор һәм Алеут утраулары чылбыры буйлап уза. Төньякта Беринг бугазы аша ул Төньяк Боз океаны белән, ә көньякта Командор-Алеут тезмәсе чылбырындагы күп санлы бугазлар аша Тын океан белән тоташа.

Диңгез ярында култыклар һәм борыннар күп. Россия яр буенда эре култыклар: Анадыр, Карагин, Олютор, Корфа, Креста; Америка яр буенда: Нортон, Бристоль, Кускоквим.

Нигездә диңгез чигендә урнашкан утраулар:

• АКШ территориясе (Аляска штаты): Прибылов утраулары, Алеут утраулары, Диомид утраулары (көнчыгыш — Крузенштерн утравы), Изге Лаврентий утравы, Нунивак, Кинг утравы, Изге Матвей утравы.
• Россия территориясе. Чукотка АО: Диомид утраулары (көнбатыштагысы — Ратманов утравы). Камчатка крае: Командор утраулары, Карагин утравы.

Беринг диңгезенең Анадыр култыгы

Төньяк Америка ярлары буенда урнашкан Этолин бугазы (60°20' т. к., 165°10' кб. к.) 1821 елда Адольф Этолин һәм Василий Хромченко тарафыннан ачыла; Иван Крузенштерн тарафыннан Адольф Этолин хөрмәтенә атала.

Диңгезгә зур елгалар — Юкон һәм Анадырь, шулай ук Агиапук коя.

Акватория өстендә һава температурасы җәй көне +7... +10 °C һәм кышын -1 °-23 ° C кадәр җитә. Тозлылыгы 33-34, 7‰.

Ел саен сентябрь ахырыннан боз хасил була, ул июльдә эри. Диңгез өслеге (Беринг бугазыннан тыш) ел саен ун ай чамасы боз белән капланган (биш ай чамасы — диңгезнең төньяк яртысы, җиде ай чамасы, ноябрьдән майга кадәр — диңгезнең төньяк өчтән бере). Лаврентий култыгы кайбер елларда боздан бөтенләй чистартылмый. Беринг бугазының көнбатыш өлешендә агым китергән бозлар хәтта августта да очрашырга мөмкин.

Төпнең рельефы

Диңгез төбе ике тигез өлешкә бүленә: көньяк-көнбатыш тирән сулы һәм төньяк-көнчыгыш сай сулы, озынлыгы 700 км дан артык булган шельфта урнашкан, һәм көньяк-көнбатыш, тирән сулы, тирәнлеге 4 км га кадәр җитә. Бу зоналар шартлы рәвештә изобата буенча 200 метрга бүленәләр. Шельфтан океан төбенә күчү текә материк тау битлеге буйлап уза. Диңгезнең максималь тирәнлеге (4151 метр) диңгезнең көньягында координаталары 54° т. к. к.171° к. б. булган ноктада теркәлгән.

Беринг диңгезенең тирән сулы өлеше Ширшов һәм Бауэрс су асты сыртлары белән 3 казанлыкка: Алеут, яки Үзәк, Бауэрс һәм Командор казанлыкларына бүленгән.

Диңгез төбе терриген явым-төшемнәр — шельф зонасында ком, вак таш, ракушечник һәм тирән сулы урыннарда соры яки яшел төстәге диатом ләм белән капланган.

Температура режимы һәм тозлылык

Беринг диңгезе уртасындагы боздагы моржлар

Чагыштырмача сай сулар һәм Беринг бугазының киңлеге зур булмаганга күрә, Беринг диңгезенә арктик суларның керү интенсивлыгы зур түгел — нибары 0,2 км³/с һәм диңгездәге су алмашының 5% тан артмый. Шуңа күрә Төньяк Боз океанының гидрологиягә йогынтысы зур түгел. Шул ук вакытта Командор-Алеут һәм Камчатка бугазларының шактый аркылы киселеше һәм тирәнлеге Тын океан белән ирекле су алмашуга китерә. Көнчыгыш Алеут бугазларының сайлыгы аркасында диңгезнең океаннан аерымлыгы көнбатыштан көнчыгышка таба кискен арта.

Диңгезнең бөтен акваториясе буйлап өске су массасы (25-50 метр тирәнлеккә кадәр) җәй көне 7-10 °C температурага ия; кышын температура −1,7-3 °C кадәр төшә. Бу катламның тозлылыгы 22-32 промилле тәшкил итә.

Арадаш су массасы (50 дән 150—200 м катламы) салкынрак: ел фасыллары буенча аз үзгәрә торган температура якынча -1,7 °C, тозлылыгы — 33,7-34,0‰.

Түбәнрәк, 1000 м га кадәр тирәнлектә температуралары 2,5-4,0 °C, тозлылыгы 33,7-34,3 ‰ булган җылырак су массасы урнашкан.

Фауна

Диңгездә гидробионтларның таралуы турыдан-туры төп рельефына бәйле. Беринг диңгезендә 65 балык гаиләсенең 402 төре яши, шул исәптән үгезләрнең 9 төре, сөләйман балыкларының 7 төре, бельдюговыйларның 5 төре, камбаловыйларның 4 төре һәм башкалар. Шулардан 50 төр һәм 14 гаилә — промысел балыклары. Крабларның 4 төре, диңгез кысласының 4 төре, башаяклы моллюскларның 2 төре промысел объектлары булып хезмәт итә.

Беринг диңгезенең төп диңгез имезүчеләре булып ишкәкаяклылар төркемендәге хайваннар тора: боҗралы нерпа (акиба), гади тюлень (ларга), диңгез куяны (лахтак), буйлы тюлень һәм Тын океан моржы. Китсыманнардан — нарвал, соры кит, Гренландия киты, бөкре кит, финвал, Япон киты, сейвал, төньяк зәңгәр кит. Моржлар һәм тюленьнәр Чукотка яр буйларында ятаклар хасил итә.

Әдәбият

• Берингово море // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

• Шлямин Б. А. Берингово море. — М.: Госгеографгиз, 1958. — 96 с.: ил.
• Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А. Океанология. — Л.: Гидрометеоиздат, 1980.
• Масленников Б. Г. Морская карта рассказывает / Под ред. Н. И. Смирнова. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Воениздат, 1986. — 386 с. — 35 000 экз.
• Андрияшев А. П. Очерк зоогеографии и происхождения фауны рыб Берингова моря и сопредельных вод. — Л., 1939.
• Берингово море: энциклопедия / авт. и сост. И. С. Зонн, А. Г. Костяной, М. И. Куманцов; под ред. А. Н. Косарева. — М.: Междунар. отношения, 2012. — 258 с.:ил., портр. — Библиогр.: с. 255—257. — 500 экз.
• Берингово море (ru). tapemark.narod.ru. в книге: А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин. Моря СССР. — М.: Изд-во Моск. университета, 1982.
• Берингово море (физическая карта, масштаб 1:5 000 000) // Национальный атлас России. — М.: Роскартография, 2004. — Т. 1. — С. 274—275. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85120-217-3.
• Макоедов А. Н., Кожемяко О. Н. Основы рыбохозяйственной политики России. — Москва: Нац. рыбные ресурсы, 2007. — 477 с. — ISBN 5-94793-012-9.
• Шунтов В. П. Биология дальневосточных морей России / Государственный комитет Российской Федерации по рыболовству, Тихоокеанский научно-исследовательский рыбохозяйственный центр (ТИНРО-центр). — Владивосток: ТИНРО-центр, 2001. — Т. 1. — 579 с. — 1000 экз. — ISBN 5-89-131-023-6.