Борынгы төрки тел

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Борынгы төрки тел latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Борынгы төрки тел — заманча төрки телләрнең уртак элгәре, тарихи-чагыштырма ысул ярдәмендә торгызылган.

Борынгы төрки тел Ностратик гаиләлектәге борынгы алтай теленнән Алтай таулары итәгендә барлыкка килгән дип фараз ителә.

Төркиләр борынгы төрки руник язуны кулланганнар. Шулай итеп, Орхон-Енисей әдәби теле килеп чыккан.

Борынгы төрки телдән иң иртә (23 гасыр элек) огур телләре аерылганнар.

Иң борынгы төрки язу һәйкәлләре - VII гасырдагы Орхон әлифбасы.

Борынгы төрки телне тикшерү берничә мәсьәләне күтәргән: ротацизм (р-тел) яки зетацизм (з-тел) беренчел булуы хакында сораулар.

Иң борынгы төрки язу һәйкәлләре - төрки руник петроглифлар төрки телнең р-төрендәге һәм з-төрендәге диалектларын күрсәтә инде. Бүтән Алтай телләре: монгол һәм тунгус-мәнҗүр телләре тик р-төрендәге диалектларын күрсәтә (чуаш телендә кебек).

БЭК 4 меңьеллыкта (6 меңьеллык элек) Алтай борынгы теле борынгы төрки телгә һәм монгол телләренә таркалган. 23 гасыр элек борынгы төрки телдән р-төрендәге огур телләре (чуаш теле) аерылган. Шуңа күрә р-төрендәге телләрне (монгол телләре, чуаш телен) тикшерү нигезендә борынгы төрки телне торгызырга була.

Чагыштыру җәдвәле[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Саннар[1]

Сан Борынгы төрки телдә Татарча
1 *bir / бир бер
2 *ėki / еки ике
3 *üč / үч өч
4 *tȫrt/ төрт дүрт
5 *bēš/ беш биш
6 *altï/ алты алты
7 *yeti/ йети җиде
8 *sekiz / секиз сигез
9 *tokuz/ токуз тугыз
10 *on/ он ун
20 *yėgirmi/ егирми егерме
30 *otuz/ отуз утыз
40 *kïrk/ кырк кырык
50 *elig/ елиг илле
60 *altmïš/ алтмыш алтмыш
70 *yetmïš/ йетмыш җитмеш
80 *sekizon/ секизон сиксән
90 *tokuzon/ токузон туксан
100 *jür, *yüz/ җүр, йүз йөз

Алмашлыклар

Алмашлык Борынгы төрки телдә Татарча
мин *ban / бан мин
син *san / сан син
ул *o / о ул
без *bız/ быз без
сез *sız/ сыз сез
алар *ular/ улар алар

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. Andras Rona-Tas, 'The Reconstruction of Proto-Turkic and the Genetic Question', in L. Johanson, The Turkic Languages, Routledge Language Family Descriptions, Routledge (1998), ISBN 0-415-08200-5, pp. 67–80.

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]