Бошняклар
| Бошняклар | |
|---|---|
| босн. bošnjaci, | |
| Байрак | |
.svg) | |
 | |
| Туган тел | бошнак теле[d] |
| Демоним | bosniac, bosniacă һәм Boşnak |
| Дәүләт |
 Босния һәм Герцеговина Германия Сербия.svg){kind=small} Америка Кушма Штатлары Төркия Словения Черногория Австрия Швейцария.svg){kind=small} Австралия Хорватия Швеция Италия Косово Җөмһүрияте.svg){kind=small} Маҗарстан Төньяк Македония Дания Норвегия.svg){kind=small} Канада Бельгия Нидерланд Финляндия Чехия Испания Россия |
| Халык саны | 4 000 000 |
 | |
 Бошняклар Викиҗыентыкта | |
Бошняклар[1] (босниялеләр[2], босняклар[3]; үзатамалары: Bošnjaci) — нигездә хәзерге Босния һәм Герцеговина территориясендә яшәүче көньяк славян халкы. Алар серблар һәм хорватлар белән беррәттән бу илнең өч төп этник төркеменең берсе булып торалар. Бошняклар традицион рәвештә сөнни ислам дине белән бәйле. Алар бошняк телендә сөйләшә һәм үзләренең бай мәдәни, тарихи һәм этник үзенчәлекләренә ия.[4]
Килеп чыгышы һәм этногенезы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Бошнякларның тамырлары безнең эраның VI–VII гасырларында Босния һәм Герцеговина төбәгенә килеп урнашкан славян халкына барып тоташа. Бу славяннар тора-бара җирле (славяннарга кадәрге) халык, күрше славян төркемнәре һәм иртә Урта гасырларда Балкан ярымутравында яшәгән башка халыклар белән кушылалар. Госман империясе чорында (XV гасыр уртасыннан башлап) Босниядәге славян халкының зур өлеше ислам динен кабул итә. Бу вакыт узу белән бошняк этник берлеге формалашуның мөһим нигезе булып торды.
Тарихи чыганакларда «бошняннар» термины XII–XIV гасырларда ук Босния кешеләрен билгеләү өчен кулланыла, ләкин ул чакта аның ачык этник-дини мәгънәсе булмый. Соңрак бу атама астында, нинди диндә булуларына карамастан, Босния патшалыгы[ru] территориясендә яшәүче кешеләрне күздә тотканнар. Бары тик XX гасырда гына «бошняклар» атамасы Босния һәм Герцеговинаның мөселман җәмгыяте этнонимы буларак кулланыла башлый.
Милли үзенчәлек һәм үзбилгеләнеш
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Хәзерге бошняклар — көньяк славяннар, алар өчен милли, мәдәни һәм дини үзенчәлекләрнең үзара бәйләнеше мөһим роль уйный. «Bošnjaci» (бошняклар) үзатамасы рәсми рәвештә 1993 елда ныгытыла. Ул вакытта, элеккеге Югославиядәге сугыштан соң, бошняклар үзләре өчен тотрыклы этник атама билгелиләр. Бу чорга кадәр Югославия территориясендә халык санын алу вакытында бу халыкның күпчелек вәкилләре үзләрен этник-милли мәгънәдә «мөселманнар» (muslimani) дип күрсәтә иде, ягъни бу атама дини ышануны гына түгел, ә этник төркемне дә белдерә иде.
Үзбилгеләнеш мәсьәләсе әле дә сизгер булып кала: халыкның бер өлеше гражданлык һәм региональ мәгънәдәге «босниялеләр» терминына өстенлек бирә. Бу атама, этник чыгышына карамастан, Босния һәм Герцеговинада яшәүче барлык кешеләрне колачлый, ә «бошняклар» атамасы нәкъ менә мөселман мәдәни тамырлары булган этник төркемне аңлата.
Тарих
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Урта гасырлар һәм Госман идарәсе чоры
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Хәзерге Босния һәм Герцеговина территориясе Урта гасырларда Босния патшалыгының[ru] бер өлеше була. Бу бәйсез славян дәүләте якынча XIV гасырдан алып 1463 елда Госман империясе һөҗүме нәтиҗәсендә тар-мар ителгәнгә кадәр яшәп килгән. Бу дәвер җирле хакимият структураларының, диннәрнең һәм мәдәни йогынтыларның катлаулы үрелеше белән билгеләнеп тора.
Босния һәм Герцеговина Госман империясе тарафыннан яулап алынганнан соң православлар һәм католиклар икътисади, иҗтимагый, сәяси һәм мәдәни сәбәпләр аркасында акрынлап ислам динен кабул итә башлыйлар. Мөселман өммәтеннән булу аерым бер өстенлекләр биргән, мәсәлән, салым мәсьәләсендә, һәм шул ук вакытта күпмилләтле мохиттә кешенең кайсы җәмгыятькә каравын белдерүче билгегә әверелгән.
Госман йогынтысы булачак бошнякларның мәдәниятендә тирән эз калдыра: архитектура, шәһәр төзелеше, аш-су, кием-салым һәм социаль гореф-гадәтләр кайбер шәрык традицияләрен үзләштерә. Сәүдә кварталлары (чаршияләр), төрек мунчалары, манаралы мәчетләр, шулай ук ислам йолалары белән бәйле көнкүреш мәдәнияте элементлары бу чор өчен гадәти күренеш була.
Австро-Маҗарстан идарәсе һәм XX гасыр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]1878 елгы Берлин конгрессыннан[ru] соң Босния һәм Герцеговина Австро-Маҗарстан идарәсе астына күчә, ләкин рәсми рәвештә 1908 елга кадәр Госман империясе составында кала бирә. Бу чорда инфраструктураның тиз үсеше, административ структураларның камилләшүе һәм җәмгыятьнең модернизацияләнүе күзәтелә. Күп кенә бошняклар Австро-Маҗарстан хәрби берәмлекләрендә, шул исәптән Босния-Герцеговина пехотасы кебек махсус милли бүлекчәләрдә хезмәт итә.
Беренче бөтендөнья сугышыннан соң Босния һәм Герцеговина Серблар, хорватлар һәм словеннар патшалыгы (соңрак — Югославия) составына керә. Сугыштан соңгы Югославиядә Босния мөселманнары озак вакыт аерым милләт статусына ия булмыйлар; алар үзләрен серблар, хорватлар яки «билгеләнмәгән югославлар» дип күрсәтергә мәҗбүр була. Тик 1968 елда гына (беренче тапкыр 1971 елгы җанисәптә) алар этник мәгънәдәге «мөселманнар» атамасы астында рәсми милләт статусын алалар, бу статус 1991 елгы җанисәптә дә саклана. Бары тик 1993 елның сентябрендә, Босния сугышы[ru] кызган вакытта, Бөтенбосния конгрессында тарихи «бошняклар» үзатамасын кайтару турында карар кабул ителә һәм соңрак ул дәүләт дәрәҗәсендә рәсми танылу ала.
1992–1995 еллардагы сугыш
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]
Югославия Социалистик Федератив Җөмһүриятенең таркалуы Босния һәм Герцеговинада кораллы конфликтка[ru] (1992–1995) китерде. Хәрби хәрәкәтләр аяусыз этник чистартулар, массакүләм үтерешләр, мәдәни объектларны җимерү һәм халыкның күпләп күченүе белән үрелеп бара. Бошняк халкы, бу конфликтта каршылык күрсәтүче төп тарафларның берсе буларак, сугышның төп корбаннарының берсенә әверелә. Сребреница суешы — 8000гә якын Босния мөселманын үтерү — халыкара мәхкәмәләр тарафыннан геноцид акты дип таныла. Бу вакыйгалар бошнякларның милли аңында тирән яралар калдыра. (Вакыйгалар үрнәге буларак Лашва үзәнлегендәге этник чистартуларны[ru] һ.б. карагыз).
Заманча дәүләт һәм сәяси структура
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт].png)
Сугыштан соң конфликт Дейтон килешүләре[ru] белән тәмамланды, алар Босния һәм Герцеговинаның яңа конституцион структурасын билгеләде. Дәүләт ике төп субъектка — Босния һәм Герцеговина Федерациясенә һәм Серб Җөмһүриятенә, шулай ук махсус статуслы Брчко округына бүленгән. Боснияле бошняклар, хорватлар белән беррәттән, Федерациянең сәяси системасында төп роль уйныйлар.
Тел
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Бошнякларның теле — бошняк теле. Әлеге көньяк славян теле традицион рәвештә сербохорват теленең варианты яки этнолекты буларак карала. Ул рәсми рәвештә Босния һәм Герцеговинаның өч дәүләт теленең берсе дип танылган, шулай ук Сербиядәге (Санҗак районнарында), Черногориядәге һәм Косоводагы бошняк җәмгыятьләре тарафыннан кулланыла. Бошняк телендә латин һәм кирилл әлифбалары кулланылса да, гамәлдә латиница өстенлек итә.
Дин
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Бошнякларның күпчелеге сөнни ислам динен тота; әлеге диннең төбәктә таралуы тарихи яктан Госман империясе чоры белән бәйле. 2013 елгы җанисәп мәгълүматларына караганда, мөселманнар Босния һәм Герцеговина халкының якынча яртысын тәшкил итә һәм аларның барысы да диярлек үзләрен бошняклар дип билгели. Шул ук вакытта бошняклар арасында дини йолаларны үтәү дәрәҗәсе төрле булып тора.
Мәдәният
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Бошняклар мәдәнияте славян, Балкан, Госман һәм Ауропа традицияләре йогынтысында формалашкан. Ул музыка, аш-су, халык иҗаты һәм гореф-гадәтләр кебек төрле элементларны үз эченә ала.
Музыка
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Иң танылган жанрларның берсе булып севдалинка[ru] санала. Моңлы, хис-тойгыларга бай ошбу халык җыры Босниянең Госман чоры шәһәр мәдәнияте йогынтысында барлыкка килгән. Бу җырлар мәхәббәт, югалту һәм язмыш турында сөйли; алар бошнякларның мәдәни үзенчәлегенең мөһим өлеше булып кала.
Аш-су
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Бошнякларның традицион аш-суы Балкан һәм Госман йогынтысы катнашмасын чагылдырган төрле ризыкларны үз эченә ала: чевапи (кыздырылган колбасалар), бөрәк (ит яки сыр белән ясалган бөккән), пәхләвә (татлы ризык) һәм ит, камыр, төрле тәмләткечләрдән әзерләнгән башка ашамлыклар.
Халык традицияләре
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Гаилә вакыйгалары, бәйрәмнәр һәм тормыш этаплары белән бәйле күп кенә гореф-гадәтләр традицион характерны саклап кала. Бошняклар шулай ук үзләренең кунакчыллыгы, тирән гаилә багланышлары һәм тарихи йолаларга тугрылыклары белән билгеле.
Халык саны һәм таралыш
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]2013 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча, бошняклар Босния һәм Герцеговина халкының якынча 50,11 процентын тәшкил итә. Бошняклар илнең Федератив[5] өлешендә күпчелекне тәшкил итсә, Серб Җөмһүриятендә аларның өлеше шактый түбәнрәк.
Босния һәм Герцеговинадан тыш, бошнякларның зур диаспоралары Балкан ярымутравының күрше илләрендә — Сербиядә (аеруча Санҗакта), Черногориядә, Төньяк Македониядә, шулай ук Хорватиядә бар. Балкан ярымутравыннан читтә бошнякларның саны Төркиядә, Алманиядә, Австриядә, АКШта һәм башка илләрдә зур. Бу илләргә алар төрле тарихи чорларда, шул исәптән XX гасырда да күченеп киткәннәр. Бошнякларның гомуми саны якынча 3 млн кеше тәшкил итә[6].
Хәзерге Босния һәм Герцеговинада урыны
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Бошняклар үз иленең сәяси тормышында үзәк роль уйныйлар. Алар Босния һәм Герцеговинаның өч конституцион халкының берсе булып торалар һәм дәүләт төзелешенең барлык баскычларында — шул исәптән канун чыгару, башкарма хакимият һәм мәдәни институтларда катнашалар. Бошняк вәкилләре мәгариф, фән, сәнгатьне үстерүдә һәм халыкара элемтәләрне ныгытуда актив эшчәнлек алып баралар.
Шулай ук карагыз
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- ↑ Босния һәм Һерцеговина: Европа берлегенә керү юлында киртәләр
- ↑ Татар-башкорт зыялыларының тәүге диалогы бик сак узды
- ↑ «Татарларның бабалары исламны өч тапкыр кабул иткән, шул милли аңга йогынты ясаган»
- ↑ Бошняки / М. Ю. Мартынова // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 109—110. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.]
- ↑ Босния һәм Герцеговина Федерациясе
- ↑ Боснийцы. — Энциклопедический словарь. 2009.
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт]- Кречмер А. Г., Невекловский Г. Сербохорватский язык (сербский, хорватский, боснийский языки) 2016 елның 22 октябрь көнендә архивланган // Языки мира. Славянские языки. — М.: Academia, 2005. — 62 с. — ISBN 5-87444-216-2.
- Босния // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
Сылтамалар
[үзгәртү | вики-текстны үзгәрт] Сүзлекләр һәм энциклопедияләр |
|---|
.svg){kind=small}