Брахма

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Брахма latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Хатыны Сарасвати Дэви белән Брахма.

Брахма (Санскрит телендә: ब्रह्मा, IAST: Brahmā) ул Һинд динендә барлыкка китерүче Ходай.[1] Ул шулай ук Сваямбху (үзеннән туган) яки Вишну Ходаеның барлыкка китерүче аспекты буларак мәгълүм,[2] Vāgīśa (Сөйләм Ходае), һәм дүрт Веданың барлыкка китерүчесе, һәрберсе аның авызларының берсеннән. Брахма Сарасвати Дэвиның ире һәм дүрт Кумарларның: Нараданың, Дакшаның, Маричиның һәм күп башкаларның атасы булып тора.[3][4]

Брахма кайвакыт Ведик Ходай Праджапати белән ассоциацияләнә, ул шулай ук Веданатха (Ведалар Ходае), Гьянешвар (Белем Ходае), Чатурмукха (Дүрт Йөзле) Сваямбху (Үзеннән туган), Брахманараяна (ярым Брахма һәм ярым Вишну) буларак мәгълүм, һ.б., шулай ук ул Камага һәм Хираньягарбхага бәйле (Галәми йомырка).[5][6] Ул күбрәк пост-Ведик Һинду эпосларында искә алына һәм Пурана риваятьләрендә. Эпосларда ул Пуруша белән берләштерелә.[3] Гәрчә Брахма Брахма-Вишну-Шива Тримуртисының өлеше булса да, борынгы Һинду эпосларында башка Ходай һәм Алиһәләр өчлекләре искә алына, аларда Брахма булмаганнары да бар.[7]
Ян Гонда раслаганча - Һинд диненең Тримурти концепциясе шәхси Ходайның өчлек характерыннан барлыкка килгән, беренче урында "Агни", аның тумышлары өч мәртәбә, һәм ул өч мәртәбә яктылык, аның өч тәне һәм өч халәте бар.
Еш искә алына торган "Брахма, Вишну, Шива"дан башка урта гасыр Һинду эпосларыннан өчлекләр:"Индра, Вишну, Брахманаспати", "Агни, Индра, Сурья", "Агни, Вайю, Адитья", "Махалакшми, Махасарасвати һәм Махакали" һәм башкалар.

Берничә Пуранада ул лотос чәчәгеннән пәйда була торган итеп тасвирлана, бу лотос Ходай Вишнуның кендегенә бәйле. Башка Пураналарда ул Шива яки аның аспектларыннан туган дип әйтелә,[8] яки төрле Һинд дине риваятьләрьдә ул иң Олы Ходай булып тора.

Charles Coulter and Patricia Turner (2000), Encyclopedia of Ancient Deities, Routledge, ISBN - 978-0786403172, page 258, "Брахма иң Олы Ходай дип танылса, Кама Ходае аның йөрәгеннән килеп чыккан дип әйтелә." Брахма башка Илаһлар белән беррәттән Ведантик Һинд диненең формасыз (ниргуна)ның иң соңгы метафизик чынлыкның формасыз Брахманның башкасы сагуна буларак күрелә.[9][6] Башка юрамада, кайбер Пураналарда ул Праджапатиның әтисе дип раслый."[10]

Кайбер мәгълүмат буенча, Брахма хәзерге көн Һинд динендә популяр табынудан ләззәт алмый һәм Тримуртиның башка әгъзалары Вишну һәм Шива кебек әзрәк табыныла. Брахмага борынгы текстларда ихтирам бирелә әмма ул Һиндстанда төп Ходай булып сирәк табыныла.[11] Һиндстанда аңа багышланган бик әз гыйбадәтханә бар; иң әһәмиятлесе Раджастханда Брахма Гыйбадәтханәсе, Пушкар.[12] Брахма гыйбадәтханәләре Һиндстаннан тыш бар, мәсьәлән Бангкокта Эраван Гыйбадәтханәсе.[13]

Килеп чыгышы һәм мәгънәсе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Калып:Double image Брахманың килеп чыгышы билгеле түгел, өлешчә Ведик әдәбиятта берничә охшаш сүз булганга күрә - Иң Ахыр Чынлык (Брахман) һәм каһин (Брамин). "Брахма" дигән Ходайның булуына шәһадәтләр соң Ведик текстта бар. [14] Брахманның рухи концепциясе, Брахма Ходае арасында аерма ул беренчесе Һинд динендә билгеле җенескә карамый торган төшенчә,[15] ә икенчесе Һинд динендә күп ир Ходайларның берсе.[16] Брахманның рухи концепциясе күпкә борынгырак һәм кайбер галимнәр Брахма шәхси концепция буларак барлыкка килгән һәм Брахман дигән шәхси булмаган универсаль принципның күренә торган сурәте булып тора дип фараз итәләр.[14]

Санскрит грамматикасында "брахман" тамыры ике төрле исем формалаштыра; берсе нейтраль исем сүз bráhman, аның баш килеш берлек формасы ул санскр. (IAST) brahma; бу исем сүзнең мәгънәсе гомуми һәм абстракт мәгънәгә ия.[17]

Нейтраль исемгә контраст булып ир җенес сүзе brahmán тора, аның номинатив берлек формасы санскр. (IAST) Brahma.[note 1] Бу берлек сандагы форма Ходай өчен тиешле исемдә кулланыла, санскр. (IAST) Brahma.

Ведик әдәбият[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Бихардан Вишну, Шива һәм Брахма өчлеген күрсәтүче 10-ынчы гасыр сәнгать эше.

Брахманың Вишну һәм Шива белән иң элек искә алынуларның берсе мөгаен безнең эраның 1-енче меңьеллыкта тезелгән Майтранья Упанишадның бишенче "Прапатхака"да (дәрес). Брахма турында беренче мәртәбә 5,1 шигырьдә сүз алып барыла, ул шулай ук "Кутсаяна Гимны" дип атала, шуннан соң аның турында янә 5.2 шигырьдә сүз алып барыла.[18][19]

Пантеистик Кутсаяна Гимн,[18] Упанишада раслаганча Җан ул Брахман, һәм Иң Ахыр Чынлык, Галәми Универсал яки һәрбер җан иясендә Ходай. Ул Атманны (Җанны, Үзне) Брахма һәм аның төрле манифестацияләре эчендә дип тиңли һәм түбәндәгечә әйтелә: "Сез оста Брахма, Сез оста Вишну, Сез оста Рудра (Шива), Сез оста Агни, Варуна, Вайю, Индра, Сез оста барысы."[18][20]

(5,2) шигырендә Брахма, Вишну һәм Шива Гуна теориясенә кертелә, болар сыйфатлар, психо һәм эчке тенденцияләр, алар текстта тасвирлана һәм барлык тере кешеләрдә булырга мөмкин.[20][21] Майтри Упанишадның бу бүлеге раслаганча Галәм караңгылыктан (Тамас)тан пәйда булган, башта action qua action ("Раджас") буларак хасиятләнеп, ул шуннан соң сафлыкка һәм яхшылыкка ("Саттва")га чистарынган һәм дифференциацияләнгән.[18][20] Бу өч сыйфатның Раджас "Брахма"га түбәндәгечә күрсәтелә:[22]

Хәзер аның бер өлеше Тамаска карый, ул, я укучылар изге белем (Брахмачариннар), бу Рудра.
Раджаска карый торган өлеше, я студентлар, изге белемнеке бу Брахма.
Саттвага карый торган өлеше, я студентлар изге белемнеке, ул Вишну.
Чынлап та, ул өч мәртәбәле, сигез мәртәбәле, унбер мәртәбәле, унике мәртәбәле, һәм чиксез сан мәртәбәле.
Бу мәхлукат (нейтраль) барлык мәхлукатларга кергән, ул барлык җан ияләренең иң Олы Ходае булып тора.
Бу Атман (Үз, Җан) эчтә һәм тышта – әйе, эчтә һәм тышта!

Маитранянья Упанишад, 5.2.

Маитри Упанишад Брахманы "Гуна"ның бер элементына карый торган итеп күрсәтсә, Һинд дине теориясендә текст соңрак Пураник әдәбиятта булган Һинд дине "Тримурти" фикере буларак тасвирламый.[23]

Пост-Ведик, Эпослар һәм Пураналар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Вайшнава Пураник язмаларда, Брахма Вишнуның кендегеннән лотоста Вишну (Махавишну) галәми циклны барлыкка китергәндә пәйда була, Шива тарафыннан чыгарылганч Шива Вишнуга барлыкка китерергә дигән, Шива Вишнуга Брахманы барлыкка китерергә кушкан.[24]


Һинд диненең пост-Ведик текстларында космогониянең күп теорияләре тәкъдим ителә, күбесенә Брахма керә. Боларга "Сарга" (Галәмнең беренчел барлыкка килүе) һәм "Висарга" (икенчел барлыкка килү) керә, бу фикерләр Һиндле фикергә карый - чынлыкның ике дәрәҗәсе бар берсе үзгәрми торган (метафизик) һәм башкасы икенчел ул һаман үзгәрә торган (эмпирик) һәм икенчесенең барлык карарга мөмкин булган чынлык тормышның чиксез кабатлана торган циклы, без тәҗрибә иткән галәм һәм тормыш һаман кабатланып тора, эволюцияли, эретелә һәм янә барлыкка китерелә.[25] Беренчел барлыкка китерүче Ведик космогонияләрдә киң бәхәс ителә, беренчел барлыкка китерүче өчен "Брахман", яки "Пуруша" яки "Дэви" төшенчәләре кулланыла,[25][26] шул ук вакытта Ведик һәм пост-Ведик текстларда икенчел барлыкка китерүчеләр буларак башка Ходайлар һәм Алиһәләр искә алына (еш пост-Ведик текстларда Брахма), һәм кайбер очракларда һәм галәми циклның башында (кальпа, эон) башка икенчел барлыкка китерүче Ходай яки Алиһә була.[8][25] Брахма "Махабхарата"да һәм Пураналарда тасвирланганча "икенчел барлыкка китерүче", һәм иң өйрәнелгән һәм тасвирланганнар арасында.[27][28][29] Шива әмере буенча пәйда булып, Вишну кендегеннән лотостан туган Брахма Галәмнең барлык формаларын барлыкка китергән, әмма баштагы Галәмне барлыкка китермәгән.[24] Моннан аермалы буларак, Шивага күбрәк игътибар итүче Пураналар Брахма һәм Вишнуны Ардханаришвара - ярым Шива, ярым Парвати тарафыннан барлыкка китерелгән дип тасвирлый; яки альтернатив рәвештә, Брахма Рудра, яки Вишну, Шива һәм Брахмадан туган булган, һәрберсен циклик рәвештә төрле эоннарда (кальпаларда) барлыкка китергән.[8] Шулай итеп, күп Пураник текстларда Брахманың иҗади активлыгы Олы Ходайның булуына һәм куәтенә бәйле.[30]

Ян-ягында Яма Радж һәм Читрагупта белән Браһма, Тамилнад, 10-ынчы гасыр.
  1. Charles Russell Coulter; Patricia Turner (2013). Encyclopedia of Ancient Deities. Routledge. p. 240. ISBN 978-1-135-96397-2. https://books.google.com/books?id=VWxekbhM1yEC&pg=PT240. , Quote: "Brahma, a creator god, received the basics of his mythological history from Purusha. During the Brahmanic period, the Hindu Trimurti was represented by Brahma with his attribute of creation, Shiva with his attribute of destruction and Vishnu with his attribute of preservation."
  2. Alf Hiltebeitel (1999), Rethinking India's Oral and Classical Epics, University of Chicago Press, Калып:ISBN, page 292
  3. 3,0 3,1 Bruce Sullivan (1999), Seer of the Fifth Veda: Kr̥ṣṇa Dvaipāyana Vyāsa in the Mahābhārata, Motilal Banarsidass, Калып:ISBN, pages 85-86
  4. Barbara Holdrege (2012), Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture, State University of New York Press, Калып:ISBN, pages 88-89
  5. Өземтә китерү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок turner258 не указан текст
  6. 6,0 6,1 David Leeming (2009), Creation Myths of the World, 2nd Edition, Калып:ISBN, page 146;
    David Leeming (2005), The Oxford Companion to World Mythology, Oxford University Press, ISBN|978-0195156690, page 54,

    Quote: "Аеруча Веданта Һинд дине Фәлсәфәсендә, Брахман Абсолют булып тора. Упанишадаларда, Брахман мәңге беренчел сәбәп булып китә, ул бөтен җирдә һәм беркайдада да түгел, һәрчак һәм беркайчан да була. Брахман Брахмада, Вишнуда һәм Шивада инкарнацияли ала. Башкача әйткәндә, барлык булган булуына Брахманга рәхмәтле. Моннан чыгып, Һинд дине ахыр чиктә монотеистик яки монистик, барлык Ходайлар Брахманның аспектлары булып тора";

    Also see pages 183-184, Quote: "Праджапати, үзе барлыкка китерүче Брахманың чыганагы булып тора – бу мәгънәдә, ул Брахманның шәхесләнүе булып тора (...) Мокша, трансценденталь абсолют Брахман һәм эчке абсолют Атман арасында бәйләнеш булып тора."
    
  7. David White (2006), Kiss of the Yogini, University of Chicago Press, Калып:ISBN, pages 4, 29
  8. 8,0 8,1 8,2 Stella Kramrisch (1994), The Presence of Siva, Princeton University Press, Калып:ISBN, pages 205-206
  9. Jan Gonda (1969), The Hindu Trinity, Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pages 212-226
  10. Dalal, Roshen (2014-04-18) (in en). The Religions of India: A Concise Guide to Nine Major Faiths. Penguin UK. ISBN 9788184753967. https://books.google.com/books?id=87k0AwAAQBAJ&pg=PT936. 
  11. Brian Morris (2005), Religion and Anthropology: A Critical Introduction, Cambridge University Press, Калып:ISBN, page 123
  12. SS Charkravarti (2001), Hinduism, a Way of Life, Motilal Banarsidass, Калып:ISBN, page 15
  13. Ellen London (2008), Thailand Condensed: 2,000 Years of History & Culture, Marshall Cavendish, Калып:ISBN, page 74
  14. 14,0 14,1 Bruce Sullivan (1999), Seer of the Fifth Veda, Motilal Banarsidass, Калып:ISBN, pages 82-83
  15. James Lochtefeld, Brahman, The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing. Калып:ISBN, page 122
  16. James Lochtefeld, Brahma, The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 1: A–M, Rosen Publishing. Калып:ISBN, page 119
  17. Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam. ed. India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 79. 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Калып:Citation
  19. Maitri Upanishad - Sanskrit Text with English TranslationКалып:Dead link EB Cowell (Translator), Cambridge University, Bibliotheca Indica, page 255-256
  20. 20,0 20,1 20,2 Max Muller, The Upanishads, Part 2, Maitrayana-Brahmana Upanishad, Oxford University Press, pages 303-304
  21. Jan Gonda (1968), The Hindu Trinity, Anthropos, Vol. 63, pages 215-219
  22. Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, Калып:ISBN, pages 344-346
  23. GM Bailey (1979), Trifunctional Elements in the thiology of the Hindu Trimūrti, Numen, Vol. 26, Fasc. 2, pages 152-163
  24. 24,0 24,1 Bryant, ed. by Edwin F. (2007). Krishna : a sourcebook. New York: Oxford University Press. p. 18. ISBN 978-0-19-514891-6. 
  25. 25,0 25,1 25,2 Tracy Pintchman (1994), The Rise of the Goddess in the Hindu Tradition, State University of New York Press, Калып:ISBN, pages 122-138
  26. Jan Gonda (1969), The Hindu Trinity, Anthropos, Bd 63/64, H 1/2, pages 213-214
  27. Bryant, ed. by Edwin F. (2007). Krishna : a sourcebook. New York: Oxford University Press. p. 7. ISBN 978-0-19-514891-6. 
  28. Sutton, Nicholas (2000). Religious doctrines in the Mahābhārata (1st ed.). Delhi: Motilal Banarsidass Publishers. pp. 182. ISBN 81-208-1700-1. 
  29. Asian Mythologies by Yves Bonnefoy & Wendy Doniger. Page 46
  30. Frazier, Jessica (2011). The Continuum companion to Hindu studies. London: Continuum. pp. 72. ISBN 978-0-8264-9966-0. 


Өземтә китерү хатасы: Для существующих тегов <ref> группы «note» не найдено соответствующего тега <references group="note"/> или пропущен закрывающий тег </ref>