Бруней

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Бруней latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Бруней
Flag of Brunei.svg
Байрак
Emblem of Brunei.svg
Илтамга
Шигарь Always in service with God's guidance Edit this on Wikidata
Башкала Бандар-Сери-Бегаван
Халык саны 417 784 (2013) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1984 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+08:00
Рәсми тел малай теле, инглиз теле
Җәгърафия
Мәйдан 5,765.313533 дүрткел киламитер
Координатлар 4.4°N 114.56667°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Канун чыгару органы Бруней парламинте
Дәүләт башлыгы Хассанал Болкиах
Хөкүмәт башлыгы Хассанал Болкиах
Икътисад
ТЭП 12 128 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП 1113 АКШ дуллыры (1965), 1237 АКШ дуллыры (1966), 1235 АКШ дуллыры (1967), 1363 АКШ дуллыры (1968), 1303 АКШ дуллыры (1969), 1381 АКШ дуллыры (1970), 1455 АКШ дуллыры (1971), 1906 АКШ дуллыры (1972), 2915 АКШ дуллыры (1973), 6921 АКШ дуллыры (1974), 7226 АКШ дуллыры (1975), 8459 АКШ дуллыры (1976), 9914 АКШ дуллыры (1977), 10 711 АКШ дуллыры (1978), 14 941 АКШ дуллыры (1979), 25 412 АКШ дуллыры (1980), 21 821 АКШ дуллыры (1981), 20 687 АКШ дуллыры (1982), 18 123 АКШ дуллыры (1983), 17 332 АКШ дуллыры (1984), 15 694 АКШ дуллыры (1985), 10 211 АКШ дуллыры (1986), 11 591 АКШ дуллыры (1987), 11 006 АКШ дуллыры (1988), 11 869 АКШ дуллыры (1989), 13 604 АКШ дуллыры (1990), 13 901 АКШ дуллыры (1991), 15 270 АКШ дуллыры (1992), 14 572 АКШ дуллыры (1993), 14 117 АКШ дуллыры (1994), 15 929 АКШ дуллыры (1995), 16 789 АКШ дуллыры (1996), 16 656 АКШ дуллыры (1997), 12 690 АКШ дуллыры (1998), 14 097 АКШ дуллыры (1999), 18 008 АКШ дуллыры (2000), 16 468 АКШ дуллыры (2001), 16 846 АКШ дуллыры (2002), 18 555 АКШ дуллыры (2003), 21 896 АКШ дуллыры (2004), 26 102 АКШ дуллыры (2005), 30 980 АКШ дуллыры (2006), 32 672 АКШ дуллыры (2007), 37 951 АКШ дуллыры (2008), 27 965 АКШ дуллыры (2009), 35 268 АКШ дуллыры (2010), 47 017 АКШ дуллыры (2011), 47 651 АКШ дуллыры (2012), 44 597 АКШ дуллыры (2013), 41 530 АКШ дуллыры (2014), 30 967 АКШ дуллыры (2015), 26 939 АКШ дуллыры (2016), 28 290 АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Бруней дуллыры
Инфеләсә -1.6% (2016)
Туу күрсәткече 1.874 (2014)[1]
КПҮИ 0.782 (1990)[2]
Яшәү озынлыгы 77.203 ел (2016)[3]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 993 (пүлисә)
  • 991 (ашыгыч тыйб ярдәме)
  • 995 (янгын сакчылары)
  • Электр аергычы төре BS 1363[4]
    Автомобил хәрәкәте ягы сул[5]
    Челтәр көчәнеше 240 вольт[4]
    Телефон коды +673
    ISO 3166-1 коды BN
    ХОК коды BRU
    Интернет домены .bn

    Бруне́й, Бруней-Даруссалам (малайча Brunei Darussalam) – Көньяк-көнчыгыш Азиядә урнашкан дәүләт (солтанлык). Чикләрен Көньяк Кытай диңгезе юа. Малайзия белән чиктәш. Мәйданы – 5,8 мең кв. чакрым. Халык саны – 388 мең (2009). Башкала – Бандар-Сери-Бегаван шәһәре. Дәүләт Милләтләр дуслыгы составына керә.

    Физик-географик характеристика[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Географик урнашу[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бруней Көньяк-Көнчыгыш Азиядә, Калимантан утравының төньяк-көнбатыш ярында урнашкан һәм ул Малайзиянең 30 чакрым тирәсе территориясе белән бүленгән ике аерым өлкәдән тора. Төньякта илне Көньяк Кытай диңгезе юа. Диңгез яр буе бертөрле түгел, төньяк-көнчыгышта күпсанлы утраулары белән Бруней култыгы бар ә көнбатышта комлы сөзәк яр өстенлек итә.

    Рельеф һәм геологик төзелеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Көнбатыш Бруней – калкулыклы түбәнлек, көньякта таулыклар урнашкан. Көнчыгыш өлеш яр нык сазлыклы буе тигезлегеннән тора. Иң югары нокта – Букит Пагон (Bukit Pagon) тавы 1.850 м.

    Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Климат тропик, экваториаль. Көньяк Кытай диңгезе акваториясеннән килүче муссоннар тәэсиренә дучар. Һава температурасы бөтен ел дәвамында 26о С тирәсендә. Ил территориясенең 75% дымлы тропик урманнар алып тора.

    Ай Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
    Уртача югары температура (°C)
    27.8
    27.8
    29.2
    29.1
    29.5
    28.1
    28.4
    28.3
    28.0
    27.5
    27.4
    28.0
    28.3
    Уртача түбән температура (°C)
    16.1
    16.0
    19.5
    20.9
    20.9
    23.7
    23.1
    23.3
    25.3
    23.1
    19.2
    16.6
    20.6
    Явым-төшем күләме (мм) 277.7 138.3 113.0 200.3 239.0 214.2 228.8 215.8 257.7 319.9 329.4 343.5
    2873.9

    Су ресурслары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Дәүләттә зур елгалар һәм күлләр юк. Булган елгалар – Бруней (елга)Бруней, Тудонг, Тембуронг, Белайт илнең көньяк өлешендәге калкулыклардан төньякка таба агып, Көньяк-Кытай диңгезенә коялар.

    Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    XVI гасырда Бруней Калимантан утравының шактый зур өлешен һәм берничә күрше утрауларны алып торган кодрәтле феодаль дәүләт булган. Шундый итеп аны 1522 елда Фернандо Магеллан экспедициясе диңгезчеләре күргән була.

    1839 елда солтан хезмәтендә булган авантюрист Дж.Брук монда фетнә күтәрә һәм үзенә төньяктагы җирләрне (Саравак) буйсындыра. Солтаннан Брук «раҗа» титулы ала. «Ак раҗалар» идарәсеннән соң Саравак Малайзия кулына күчә.

    1888 елда бөтен Бруней Британ протекторатына әйләнә. 1959 елда, берничә фетнәдән соң, Бөек Британия Брунейга эчке мәсьәләләрне чишү буенча мохтарият бирә, ә 1984 елның 1 гыйнварында тулы бәйсезлек игълан ителә.

    1992 елда «Малай ислам монархиясе» концепциясе кабул ителә. Солта Хәссәнәл Болкиах җәмгыятьнең сак модернләштерү сәясәте алып бара.

    Дәүләт төзелеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бруней солтаны Хассанал Болкиах

    Дәүләт һәм хөкүмәт башлыгы – солтан. Ул шулай ук дәүләттәге мөселманнарның дини лидеры да. Хөкүмәттә, гадәттә, солтанның якын кешеләре әгъза булып торалар.

    Административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Брунейның административ бүленеше

    Бруней даирә дип аталучы 4 округка бүленгән.

    1. Белайт
    2. Бруней-Муара
    3. Тембуроң
    4. Тутоң

    Тембуроң округын Малайзия территориясе башка округлардан аерып тора.

    Округлар мүким кечерәк районнарга бүленәләр.

    Халык[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Халык саны – 395 мең (2010 елның июленә карата)

    Еллык үсеш – 1, 73%

    Уртача тормыш дәвамлылыгы – ир-атларда 74 ел, хатын-кызларда 78 ел.

    Этник состав:

    Белем дәрәҗәсе – ир-атларда 95 %, хатын-кызларда 90% (2001 елгы җанисәп буенча)

    Шәһәр халкы – 75%. Халык тыгызлыгы – 62 кеше/км². Брунейда халык тигез урнашмаган: халыкның 1/3 тирәсе башкалада яши, ә калган өлеше нефть промысселары районнарында урнашкан.

    Дин[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Рәсми дин – ислам (аны халыкның 67% тота), 13 % - буддистлар, 10% - христианнар (күбесенчә протестантлар), 10% - калганнар (гадәттә, абориген культлары). 1980-еллар ахырында «Малай ислам монархиясе» концепциясе кабул ителә, ул исә Бруней территориясендә исламның төп роль уйнавы белән бергә, барлык диннәрнең дә тигез хокуклы булуы һәм хөрмәт ителүен күздә тота.

    Христиан конфессияләреннән монда протестанлык һәм католицизм таралган. Конфуцианлык һәм даосизм кытай мәхәлләләрендә яшәп килә.

    Икътисад[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Төп мәкалә: Бруней икътисады

    Бруней икътисадының нигезен нефть (елына 10 млн т дан артык) һәм табигый газ табу тәшкил итә. Аларның экспорты дәүләткә тулаем җыемнарның 90% күләмендә байлык бирә. Нефть һәм газның бай запаслары аркасында Бруней Азиядә яшәү дәрәҗәсе буенча беренче урыннарда тора.

    Авыл хуҗалыгы зәгыйфь үсеш алган, туклану продуктларының 80% Бруней читтән кертә. Монда дөге, яшелчәләр, җимешләр үстерелә, тавыклар, үгезләр, кәҗәләр үрчетелә.

    Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    2. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/BRN.
    3. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    4. 4,0 4,1 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    5. http://chartsbin.com/view/edr.