Бутан

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Бутан latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Бутан
Flag of Bhutan.svg
Байрак
Emblem of Bhutan.svg
Илтамга
Башкала Тхимпху
Халык саны 753 947 (2013) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 17 декабрь 1907, 1949 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+06:00
Рәсми тел Дзоң-ке
Җәгърафия
Мәйдан 38,394.0 дүрткел киламитер
Координатлар 27.45°N 90.5°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Канун чыгару органы Бутан парламинте
Дәүләт башлыгы Джигме Кхесар Намгьял Вангчук
Хөкүмәт башлыгы Церинг, Лотай
Икътисад
ТЭП 2512 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге ңгултрум
Инфеләсә 3.7% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 3% (2014)[1]
Туу күрсәткече 2.027 (2014)[2]
КПҮИ 0.612 (2017)[3]
Яшәү озынлыгы 70.197 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • 110 (янгын сакчылары)[6]
  • 113 (пүлисә)[6]
  • Электр аергычы төре тип D,[7] Schuko,[7] BS 1363,[7] BS 546,[7] Europlug[7]
    Автомобил хәрәкәте ягы сул[8]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт
    Телефон коды +975
    ISO 3166-1 коды BT
    ХОК коды BHU
    Интернет домены .bt

    Бутан Патшалыгы (འབྲུག་ཡུལ་ | brug yul | zhuk yü | тыңларга ) – Азиядә Гималайлардагы дәүләт, Һиндстан һәм Кытай арасында урнашкан. Башкаласы – Тхимпху шәһәре. Үзисеме – Друк Юл яки Друк Ценден- «яшенле аждаһа иле».

    Бутан – шулай ук, Һиндстанның Көнбатыш Бенгалия штатындагы, үзәге Калимпонг булган чиктәш территориянең тарихи атамасы. Бу территорияне Бутаннан конфликтлар нәтиҗәсендә XIX гасырда инглизләр тартып ала.

    Бер версия буенча «Бутан» атамасы Бху-Уттан (Bhu Uttan) дигән сүздән алынган, ул санскрит теленнән тәрҗемәдә «таулык» яки «таулы ил» дигәнне аңлата. Башка версия буенча, ил атамасы «Тибет кырые (ахыры)» яки «Тибет көньягы» дигәнне аңлатучы Бхот-Ант (Bhots-ant) сүзеннән килеп чыккан.

    Көнбатышта Бутан Патшалыгы Сикким дигән һинд штаты белән (1975 елга кадәр ул мөстәкыйль патшалык була), көнчыгышта Аруначал-Прадеш штаты, көньякта күп еллык ватандашлар сугышы баручы Ассам штаты, көньяк-көнбатышта Көнбатыш Бенгалия белән чиктәш.

    Мәйданы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бутан территориясе 47 000 кв. км алып тора.

    Төп шәһәрләр, административ бүленеш[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Башкаласы - Тхимпху (27 мең кеше). Административ мөнәсәбәттә ил 8 провинция (дзонгтан) тора.

    Дәүләт төзелеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бутан - чикләнгән монархия. Дәүләтнең башы - патша Джигме Кхесар Намгьял Уангчук .

    Табигате[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Рельеф[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Ил Көнчыгыш Гималайларның көньяк өлешен алып тора, иң югары нокта - Джомолхари (7314 м) тавы.

    Геологик төзелеше һәм файдалы казылмалары[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Илнең җире эчендә кальций карбиды, гипс запаслары бар.

    Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бутанның климаты муссонлы, күбесенчә дымлы, тропик, югары билбауда - салкын.

    Эчке сулар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Брахмапутра елгасы бассейны.

    Туфраклар һәм үсемлекләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Яфраклы мәңге яшел һәм яфрак коя торганнар хөкем сөрә. 4000 м дан югарырак югары тау болыннары бар; мәңге карларның массивлары һәм бозлыклар бар.

    Хайваннар дөньясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Имезүчеләрдән филләр, мөгезборыннар, юлбарслар, леопардлар, пантералар, кыргый үгезләр, маймыллар, мускус боланнары, Гималайлар аюлары, төлкеләр бар.

    Халкы һәм теле[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Халкы 1909 млн кеше. Этник төркемнәр: бхотлар - 50%, непаллылар - 35%. Телләр: дзонгха тибет диалекты (дәүләт теле), гурунг.

    Дин[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Махаяна буддизмының лама төре (дәүләт дине) - 75%, индуизм - 25%.

    Кыскача тарихи тасвирлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Һиндстанда төпләнеп калып, инглиз колонизаторлары Бутан өстеннән контроль куйганнар. Ил Һиндстаннан бәйсезлекне 1949 елда алган. 1954 елда Бутанда үз парламент барлыкка килгән.

    Кыскача икътисади тасвирлама[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Бутан - аграр ил. Тау җир эшкәртү (бөртеклеләр, манго, ананаслар, цитруслар); тау көтүчелеге, тауларда урман кисүе. Авыл хуҗалыгы чималы эшкәртү һәм тау файдалы казылмалар предприятиеләр. Үзлектән ясап һөнәр тукымалар, келәмнәр, салкын корал ясау; нәфис металлар, агачлар эшкәртү. Экспорт: агач, фрукт консервалары, күмер, мускус, лак, балавыз, графит, фил сөяге. Чит ил туризмы, почта маркалары сату.

    Акча берәмлеге - нгултрум (шулай ук Һиндстан рупиясе дә йөри).

    Кыскача мәдәният тасвирламасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сәнгать һәм архитектура[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Илдә буддизм монастырьлары бар.

    Тхимпху.

    Иң эре монастырьлар һәм патша сарае. Пунакха (элеккеге җәй башкаласы). Иске патша сарае.

    Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Энциклопедический справочник "Все страны мира", Издательство "ВЕЧЕ", 2003.

    Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/data; Отчёт о развитии человечества.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 3 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    8. http://chartsbin.com/view/edr.