Википедия:Өйрәнү урыны

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Өйрәнү урыны latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Ярдәм үзәге · Җәмгыять үзәге · Форум · Порталлар · Сайланган эчтәлек · Проектлар · Мөрәҗәгатьләр · Бәяләү эшчәнлеге

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Face-espiegle.svg
Бу бит — проектта катнашучыларга Википедиядә эшләргә өйрәнер өчен махсус бирелгән урын. Сез монда төрле үзгәртүләр кертеп тәҗрибә җыя аласыз. Сездән бары тик әдәп нормаларын саклау гына сорала. Битне ничек телисез, шулай үзгәртегез. Башка мөхәррирләребезгә сораулар бирергә теләсәгез, махсус форумыбызга рәхим итегез!
Ничек үзгәртергә?


Олимпия боҗралары

Оли́мпия Уеннары́ — 4 ел саен уздырыла торган дөньядагы иң зур спорт ярышлары. Алар һәр кешенең күңелендә. Хәзерге вакытта Олимпия уеннары җәйге һәм кышкы уеннардан тора. Алар ике ел саен чиратлашып уздырылалар. Олимпия уеннарында меңнәрчә атлет ярыша. Олимпия чемпионы булу спортчылар өчен иң югары дәрәҗә булып санала. Һәр спорт төрендә 3 төр медаль уйнатыла: алтын, көмеш һәм бронза медальләр.

Олимпия уеннарының тарихы бай. Борынгы Олимпия уеннары Грециядә безнең эрага кадәр 776 елдан алып безнең эраның 393 елына кадәр уздырылган. Хәзерге заман олимпия уеннары исә, беренче тапкыр 1896 елда Афиналарда уздырыла. Шулай итеп Олимпия уеннары, тарихы буенча, Борынгы Олимпия уеннарына һәм Хәзерге заман Олимпия уеннарына бүленәләр.

Халык[вики-текстны үзгәртү]

Халык саны


Берлин метрополиясендә 5370 квадрат километрда 32 кеше яши (2005 елның 1 гыйнварына. Халыкның тыгызлыгы бер квадрат километрга 736 000 000 кеше тәшкил итә, шәһәр тирәсендә бу күрсәткеч — 123 кеше.

Формулалар[вики-текстны үзгәртү]

Калыплар[вики-текстны үзгәртү]

Geyts misalı[вики-текстны үзгәртү]

Bill Geyts

İT forumda Daniädä
Tulı iseme William Henry Gates III
Hönäre sanaq programmaları, Microsoft
Tuu datası 28 aprel 1955(1955-04-28) (64 yäş)
Tuu cire Sietl, Waşington, АКШ байрагы AQŞ
Milläte amerikalı
Xatını Melinda Geyts
Sayt http://www.microsoft.com/

Almış misalı[вики-текстны үзгәртү]

Almış ämir
ﺋﺎﻟﻣﺌِش ﺟﺎﻌﻔﺎﺭ ﺋﻳﺒن ﺷﻳﻟﻜﻯ
Silov räseme, 2006 yıl
Almış ämir
Tulı iseme Almış Cäğfär ibn Şilki
Hönäre säyäsätçe, ğäskäri
Tuu datası IX ğasır
Tuu cire Bolğar şähäre
Milläte bolğar
Ülem datası 925 yıl
Ülem cire Bolğar şähäre
Ätise Şilki
Balaları Mikail ibn Cağfar, Äxmäd ibn Cağfar
Başqa mäğlümat
İdel Bolğarı xäkimnäre tamğası
P history-lightblue.png Qubrat xan ulları

Batbay

Qotrağ

Asparux

Quber

Älçek

Täxet mirasçıları[вики-текстны үзгәртү]

Kirilça[вики-текстны үзгәртү]

Элгәре:
Тәнибәк
Алтын Урда ханы

1342-1357
Аннары:
Бәрдибәк

Latinça[вики-текстны үзгәртү]

Elgäre:
Bärkä
Altın Urda xanı

12661282
Annarı:
Tuda-Mängü


İl qalıbı: Macarstan misalı[вики-текстны үзгәртү]

Macarstan Cömhüriäte маҗар. Magyar Köztársaság Macarstan
Bayraq İltamğa
Macarstan bayrağı Macarstan gerbı
Şiğär: yuq
İl köye: «Himnusz»
Macarstan urnaşuı
Bäysezlek 1918 yılnıñ 17 oktäberendä Avstro-Macarstannan
Däwlät tözeleşe Däwlät
İdärä itü forması Cömhüriät
Räsmi tel Macar tele
Başqala Budapeşt
Ere şähärlär Budapeşt, Debretsen, Mişkol'ts, Seged, Peç, D'yor, Nired'xaza, Keçkemet, Sekeşfexerwar
Prezident Yanoş Ader
Premyer-ministr Viktor Orban
Mäydan
– Barlığı
– % Su

93 030 km²
0,74%
Xalıq sanı
– Barlığı (2011)
– Tığızlıq

10 014 324 keşe
107,7 keşe/km²
Aqça Wengriä fortintı
Waqıt UTC +1
Päräwäz domenı .hu, .eu
Telefon kodı +36



Дәүләт эшлеклесе[вики-текстны үзгәртү]

Tuqtay
ﺗِوﻘﺗﺎﻲ
Altın Urdanıñ dürtençe xanı

1291-1312
aña qädär: Tülä-Buğa
däwamçısı: Üzbäk xan
Cuçi Olısınıñ tuğızınçı xakime
Tuu: 1270 yıl(1270)
Ülem: 1312 yıl(1312)
Dinastiä: Çıñğızxan näsele
Äti: Mängütimer

Торак пункты[вики-текстны үзгәртү]

şähär (1780 yıldan)
Irınbur
Bayraq Gerb
Bayraq
Gerb
İl
Rusiä
Respublika
Irınbur ölkäse
Koordinatalar 51°46′ т. к. 55°06′ кч. о.HGЯO
Nigezlände 1743
Berençe telgä alu 1735
Elekkege isemnär 19381957 yıllarda: Çqalov
Mäydan 259 km²
Märkäz bieklege 110 m
Xalıq sanı 546 987 keşe (2010)
UTC UTC+6
Telefon kodı +7 3532
Poçta indeksı 460000—460056
Avtomobil kodı 13
Räsmi säxifä http://orenburg.ru/(рус.)
[[Файл:|300px|Өйрәнү урыны (Җир)]]
Red pog.png

Климат[вики-текстны үзгәртү]

Qazan klimatı
Kürsätkeç Ği Fev Mar Apr May İün İül Avg Sen Okt Noya Dek

Леся Украинка[вики-текстны үзгәртү]

Ле́ся Украи́нка
Lesya Ukrainka portrait.jpg
Туган телдә исем Леся Українка
Туган 25 февраль 1871(1871-02-25)
РИ, Новоград-Волынский
Үлгән 1 июль 1913(1913-07-01) (42 яшь)
РИ, Сурами, Тифлис губерниясе
Милләт Украин
Ватандашлыгы Русия империясеFlag of Russia.svg Русия империясе
Һөнәре шагыйрә, язучы, тәрҗемәче
Ата-ана
  • Ко́сач Пётр Антонович (әти)
  • Драгома́нова-Ко́сач Ольга Петровна (әни)

Ле́ся Украи́нка (укр. Леся Українка; Туганда исем Лари́са Петро́вна Ко́сач-Кви́тка, укр. Лариса Петрівна Косач-Квітка 13 (25) февраль 1871, Новоград-Волынский - 19 июль (1 август) 1913, Сурами, Тифлис губерниясе) - украин шагыйрәсе, язучы, тәрҗемәче. Шигърият, лирика, эпос, драма, проза, публицистика жанрларында язды; фольклор җыйды; Украина милли хәрәкәтендә актив катнашты.

Тәрҗемәи хәле[вики-текстны үзгәртү]

Леся Украинка. 1896 ел.

Лариса Петровна Косач (Леся Украинка) 1871 елның 13 (25) февралендә Новоград-Волынский шәһәрендә белемле дворян гаиләсендә туган.

Әнисе - Драгома́нова-Ко́сач Ольга Петровна, - украин язучысы, этнограф, публицист (псевдоним - Оле́на Пчилка или Елена Пчёлка (укр. Оле́на Пчíлка). Хатын-кызлар хәрәкәтенең актив катнашучысы була, «Первый венок» ("Беренче такыя") альманах бастырды.

Әтисе - Ко́сач Пётр Антонович - юрист, җәмәгать эшлеклесе.

Абыйсы (әнисенең абыйсы) - Драгоманов Михаил Петрович, танылган язучы, публицист, әдәбият белгече, фольклорчы, җәмәгать эшлеклесе, нәшир, галим-тарихчы.

Апасы (әтисенең сеңлесе) - Косач Олена Антонівна - шагыйрә, инкыйлабчы - народник Леся Украинка өй белеме алды. Абыйсы Михаил Драгоманов һәм әнисе ярдәмендә берничә чит тел өйрәнде. Яшь Лесяның социалистик карашларын формалаштыруга абый һәм апа йогынты ясадылар.

1879 елда Олена Косач жандармнар шефына һөҗүм иткән өчен кулга алына. Моңа җавап итеп тугыз яшьлек Леся «Надія» (“Өмет”) исемле аның беренче шигырен язды.

1881 елдан туберкулез белән авырый. 1884 елдан "Зоря" (Львов, Австро-Венгрия) журналында шигырьләрен бастыра башлый. 1885 елда Львовта аның Николай Гоголь әсәрләрен тәрҗемә итү җыентыгы чыга (Михаил абысы белән берлектә). Авыр авыруга карамастан, Леся Украинка яшерен марксистлар эшендә актив катнашты.[1][2] Ул яшерен марксит әдәбиятын таратуда катнашкан, үз мәкалләрендә һәм сәнгать әсәрләрендә пропагандалаган.[3] 1907 елда ул Квитка Климентына кияүгә чыга. Шул ук елны ул берьюлы ике поэмалар язды: "В Катакомбах" («Катакомбаларда») да «Айша Та Мохаммед» («Гайшә һәм Мөхәммәд»). Соңгы елларда Леся Украинка Кырым, Кавказ һәм Мисыр шифаханәләрендә үткәрде.

1913 елның 19 июлендә Сурамида 42 яшендә вафат була.

Төп әсәрләр[вики-текстны үзгәртү]

«Җырлар канатында» ("На крилах пісень") дигән китапның тышы. Киев. 1904 ел.

Драмалар[вики-текстны үзгәртү]

  • "Зәңгәр гөләп" (укр. "Блакитна троянда"; 1896)
  • Драматик поэма "Котырынган" (укр. "Одержима"; 1901)
  • Драматик поэма "Хәрабәдә"м (укр. «На руїнах»; 1904)
  • Драматик поэма " Хезмәт йортында - коллык төбәгендә." (укр. «В дому роботи — в країні неволі»; 1906)
  • Драматик поэма "Катакомбаларда" (укр. "У катакомбах"; 1907)
  • Драматик поэма "Гайшә һәм Мөхәммәд" (укр. "Айша Та Мохаммед"; 1907)
  • Драматик поэма "Урман җыры" (укр. "Лісова пісня"; 1911)
  • Драматик поэма "Ташлы хуҗа" (укр. Камінний господар  ; 1912)

Шигырьләр җыентыгылар[вики-текстны үзгәртү]

  • "Җыр канатларында" (укр. "На крилах пісень"; 1893)
  • "Уйлар һәм хыяллар" (укр. "Думи і мрії"; 1899)
  • " Кайтавазлар" (укр. "Відгуки"; 1902)

Истәлек[вики-текстны үзгәртү]

Леся Украинка 200 гривенлы купюрада.

Сылтамалар[вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[вики-текстны үзгәртү]

Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова[вики-текстны үзгәртү]

Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова
Туган телдә исем Газизә Баһаветдин кызы Сәмитова
Туган 1889(1889)
РИ, Казан губернасы, Казан губернасы, Чистай өязе, Чистай
Үлгән 16 февраль 1914(1914-02-16)
РИ, Самар губернасы, Янкала районы, Кәрәкәшле, Бөгелмә өязе, Самар губернасы
Милләт татар
Ватандашлыгы Русия империясеFlag of Russia.svg Русия империясе
Һөнәре журналист, укытучы, мәгърифәтче, публицист, мөхәррир, татар феминизм эшлеклесе
Ата-ана
  • Мортаза Ваһапов (әти)

Фатыймаи-Фәридә Мортаза кызы Ваһапова-Нәүрүзова (1889, РИ, Казан губернасы, Чистай өязе, Чистай1914 елның 16 феврале, Кәрәкәшле, Бөгелмә өязе, Самар губернасы, РИ) — беренче татар хатын-кыз журналистларыннан[4]; укытучы, мәгърифәтче, публицист, мөхәррир, татар феминизм эшлеклесе[5].

Тәрҗемәи хәле[вики-текстны үзгәртү]

Иртә еллар[вики-текстны үзгәртү]

Чистайда 1889 елда туган. Сәүдәгәр Мортаза Ваһаповның бердәнбер кызы була. Татар теле мөгалимәсә һәм танылган мулланың улы Камалов янында укыган. Камалов яхшы белемле булган, традицион фәнеләреннән тыш, кызларга география, биология, тарих укыткан. Фатыйма мәктәптә укыган вакытта ук, Чистай кызларга укыта башлаган иде. Укып бетергәч, Фатима Истанбулга сәяхәт итә, анда Төркия феминистлары белән очраша.

1907 елда аның гаиләсе Кәрәкәшлегә күченә, анда Фатыйма-Фәридә Вәһапова кызлар мәктәбен ача. Башлануга еш бик авыр барды - җирле абыстай кызларның дөньяви дәресләр алып «шайтан юлына» басуына ризалык бирми.Әмма Фатыйма һәм аның ярдәмчесе авыл халкын ышандыра алдыралар. Мәктәп кызлар белән тула.[6] Ул көненә җидешәр-сигезәр сәгать дәресләрне мәктәптә үткәрә. Дәресләрдән соң ул хатын-кызларга китаплар укый, алар белән әңгәмәләр үткәрә, балалар тәрбияләү буенча киңәшләр бирә. Аңарда укыган кызларны ул укытучылар өчен мәктәпкә укырга әзерли иде. Кызларга белем бирүне дәвам итәргә мөмкинлек булсын өчен, бу кызларның әти-әниләрен аерым үгетләргә туры килде. Шул ук вакытта ул үз мәкаләләрен татар матбугатында бастыра башлый.[7] Ул шулай ук шигырьләр дә яза. Фатийма тарафыннан Казандагы әдәби кичәдә укылган "хатын дөньясы" шигыре Фатих Әмирханга зур тәэсир калдырды.

Томскидагы хезмәт[вики-текстны үзгәртү]

1908 елда ул журналист Вәгыйзь (Мөхәммәтвәгыйзь) Нәүрүзевка кияүгә чыга. Алар бергә Тумка күченәләр. Бу күченүнең сәбәбе ир белән хатынның Себердә татарлар арасында хатын-кызлар хәрәкәте үсешенә ярдәм итү теләге була.[8]Башта алар ире белән 1910 елда Омскида «Мәдәният» дип аталган әдәби журнал чыгарырга телиләр, әмма аларга рөхсәт бирмиләр. Аннан шул ук елны Томскида «Мәгыйшәт» дип аталган журнал чыгарырга уйлыйлар, монысына да рөхсәт ала алмыйлар.[9] Бары тик 1912 елның февраленнән Фатыйма-Фәридә акчаларына,[10] Вәгыйзь Себердә беренче татар гәзите - Сибирия басмасы оештыра. Гәзитнең даими рубрикасы "хатын-кызлар дөньясында" булган, ул гәзитнең беренче һәм икенче полосаларын алып торган. Бу рубриканың редакторы Фатима иде. Гәзит битләрендә хатын-кызлар хокуклары һәм хатын-кызлар белеме мәсьәләләре күтәрелде. Публицистик мәкаләләре белән ул татар хатын-кызларын рухи бәйсезлеккә, искелеккә каршы актив көрәшкә чакыра. Гәзитнең даими авторы танылган хатын-кызлар хокуклары көрәштәше Маһруй Мозаффария була. Соңрак Фатима үзенең гәзитнең мөхәррире һәм нәшире булды.[11] Бу аны татар матбугаты тарихында беренче хатын-кыз-мөхәррире итә. Хакимиятләргә каршы тору һәм акча җитмәү сәбәпле,[12] гәзит 1913 елның 31 августында ябыла.

Фатыйма тум әдәби түгәрәгендә катнаша. Томскида ул шулай ук кызлар өчен мәктәп булдырган. Бу шәһәрдә кызлар өчен беренче җәдит мәктәбе иде.[13]

Соңгы ел[вики-текстны үзгәртү]

1913 елда Фатыйма ире белән Өфегә күчеп китә, анда алар "Тормыш" гәзитен чыгара башлыйлар. Яңа гәзитта Фатыйма да хатын-кыз рубрика мөхәррирлек кылы. Әмма ел азагында хатыны ирен ташлап китә һәм улы белән әти-әнисенә авылга кайта. Тикшеренүчеләр Вәгыйзь Нәүрүзевның "охранка" (сәяси полиция) яшерен агенты булуы белән араны бәйлиләр.[14] Бу вакытта ул туберкулез белән бик каты авырды. 1914 елның 14 февралендә ул, бары 25 яшендә, вафат була. Үзенеке бөтен акчасын Кәрәкәшледагы үзе нигезләгән кызлар мәктәбе өчен бинаны төзелешкә васыять итте. Авылга җирләүгә меңләгән ватандашлар килгән. Мең ярымнан кадәр хатлар кайгы уртаклашу белән Сөембикә журналы редакциясенә генә килделәр. Некрологлар татар телендә генә түгел, рус телле[15] һәм төрек матбугатында да басылган. Фатыйманың калган акчасы мәктәп төзелешенә җитмәде, ләкин, аның васыятен үтәү өчен, татар җәмәгатьчелеге тарафыннан җыелган иде.[16]

Әдәбиятта чагылыш[вики-текстны үзгәртү]

Истәлек[вики-текстны үзгәртү]

Авылдагы мәктәптә мемориаль такта.[17] Тарихчыларның тәкъдимнәренә карамастан,[18][19] хәтта мәктәпкә дә мәгърифәтченең исеме аталмаган.

Чыганаклар[вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[вики-текстны үзгәртү]

  1. Леся Украинка и социализм и социал-демократизм
  2. Українська соціял-демократія (група УСД) і її лідер Леся Українка
  3. Анатоль Костенко. Леся Украинка и марксизм
  4. Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 1997 ел, 52нче бит.
  5. Габдрафикова Л. Р. Татарское буржуазное общество: стиль жизни в эпоху перемен (вторая половина XIX -начало XX века). Казань: Татарское книжное издательство, 2015. б.285. ISBN 978-5-298-03001-4
  6. Тәэминә Биктимирова. Татар мәгарифенең гүзәл энҗесе - Фатыйма-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова.
  7. Татарские просветительницы. Часть I: Фатима-Фарида
  8. Тәэминә Биктимирова. Татар мәгарифенең гүзәл энҗесе - Фатыйма-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова.
  9. Томскида Фатыймаи-Фәридә эзләре
  10. Мунира Абсолямова Просветительницы
  11. Татарская периодическая печать: Научно-энциклопедическое издание / Сост. и науч. ред. Р.А.Айнутдинов, З.З.Гилазев. – Казань: Изд-во Академии наук РТ, 2017.– 200 с. ISBN 978-5-902375-22-7 б.100
  12. Волкова В. Н. Книга и чтение на пересечении эпох и культур: из века XIX в век XXI. (Сибирские наблюдения). Новосибирск: ГПНТБ СО РАН, 2009. б. 90. ISBN 978-5-94560-160-4
  13. Волкова В. Н. Книга и чтение на пересечении эпох и культур: из века XIX в век XXI. (Сибирские наблюдения). Новосибирск: ГПНТБ СО РАН, 2009. б. 90. ISBN 978-5-94560-160-4
  14. Габдрафикова Л. Р. Татарское буржуазное общество: стиль жизни в эпоху перемен (вторая половина XIX -начало XX века). Казань: Татарское книжное издательство, 2015. б.286. ISBN 978-5-298-03001-4
  15. Рузилә Мөхәммәтова Татарда беренче “Милләт аналары” журналистлар булган – галимә Альта Мәхмүтова
  16. Тәэминә Биктимирова. Татар мәгарифенең гүзәл энҗесе - Фатыйма-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова.
  17. Просветитель Фатыйма-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова
  18. Тәэминә Биктимирова. Татар мәгарифенең гүзәл энҗесе - Фатыйма-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова.
  19. Фәрдия Хәсәнова Әлмәтнең “Ак калфак” татар хатын-кызлары оешмасы вәкилләре Урыссуда эшлекле сәфәрдә булды