Вируслар

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Вируслар latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Вируслар
Сурәт
Халыкара фәнни исем Virus
Таксономик ранг домен
Югарырак таксон биота[d]
Номенклатура кодексы Международный кодекс классификации и номенклатуры вирусов[d]
Commons-logo.svg Вируслар Викиҗыентыкта

Җирдә яшәүче барлык тере организм­нар күзәнәкләрдән тора: бер күзәнәкле организмнар — бер күзәнәктән, ә күпкү­зәнәклеләр күп санлы күзәнәкләрдән төзелгән. Тәннәре күзәнәкчел төзелешле булмаган вирьıслар гына бу гомуми ка­гыйдәдән бердәнбер чыгарма булып тора.

1892 елда рус галиме Д. И. Иванов­cᴋи тәмәке үсемлегендә тәмәке мозаи­касы дигән авыруны кузгатучының га­дәти булмаган үзлекләрен тасвирлый. Бу авыруны кузгатучы, сәламәт үсемлекне зарарлап, бактериаль фильтрлар аша үтеп чыга. Берничә елдан соң терлек­ләрдә очрый торган яшчур авыруын кузгатучының шулай ук бактериаль фильтрлар аша узуы ачыклана. Ниһа­ять, 1917 елда бактерияләрне зарарлау­чы вирьıс — бактериофаг барлыгы ачы­ла. Бу өч вакыйга тереклекнең күзәнәксез формасын өйрәнүче яңа фәнгә — вирьıсологиягә башлангыч бирә.

вирьıслар кеше тормышында зур роль уйный. Алар чәчәк авыруы, гепатит, энцефалит, кызылча, кызамык, котыру авыруы, грипп һәм башка шундый күп кенә куркыныч йогышлы авыруларны кузгатучылар булып тора.

вирьıслар тере организм үзлекләрен күзәнәк эчендә генә күрсәтә. Алар күзә­нәкнең эчке паразитлары, шуңа күрә күзәнәктән читтә үрчи дә алмыйлар.

вирьıслар күзәнәккә үзләренең гене­тик информациясен генә кертә. вирьıс­тагы нуклеин кислотасының молекула­сы, яки аларның геномы (геннар җы­елмасы) хуҗа-күзәнәкнең хромасомасында тезелергә һәм шул хәлендә өстәмә ген кебек яшәргә мөмкин. Шул рәвешле, вирьıс үзен озак вакыт сиздермәскә мөм­кин.

вирьıсның төзелеше[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Гади төзелешле вирьıслар нуклеин кис­лотасыннан һәм аның тирәсендә тышча барлыкка китерүче берничә аксымнан тора. Бу тышча капсид (латинча «капса» — савыт). Мәсәлән, тәмәке мозаикасы вирьıсы шундый. Аның кап­сиды молекуләр авырлыгы зур булмаган бер генә төрле аксымнан тора. Катлаулы төзелешле вирьıсларның өстәмә аксым яки липо­протеин тышчалары бар; катлаулы вирьıсларның тышкы тышча­сында, аксымнан тыш, кайвакыт углеводлар да була. Катлаулы төзелешле вирьıсларга мисал итеп грипп һәм герпес авыруларын кузгатучыларны әйтергә мөмкин. Аларның тышкы тышчасы — хуҗа-күзәнәкнең төше яки цитоплазмасы мембранасының фраг­менты. Хуҗа-күзәнәктән вирьıс тышкы тирәлеккә чыга.

вирьıсның һәм күзәнәкнең үзара тәэсир итешүе[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Пиноцитоз вакуольләр ясалганда, сыеклык тамчылары белән бергә, күзәнәкара тирәлектән күзәнәк эченә организм сыекчасында хәрәкәт итүче вирьıслар да эләгергә мөмкин.

вирьıсның күзәнәккә үтеп керү механизмы

вирьıсның күзәнәккә үтеп керү механизмы йогышлану про­цессын үзенә бер төрле итә. Мәсәлән, А яки В гепатиты вирьıсы — бавыр күзәнәкләренә, ә аденовирьıслар һәм грипп вирьıсы өске сулыш юлларының лайлалы тышчасы эпителие күзәнәкләренә үтеп керә һәм шунда үрчи. СПИД (яшәү дәверендә барлыкка килгән иммунитет җитешмәү синдромы) вирьıсы организмны йогышлы авырулардан саклау өчен җаваплы кан күзәнәкләре — лейкоцитлар белән специфик бәйләнә. вирьıсның күзәнәкләр белән тәэсир итешүе күзәнәкнең функциональ активлыгы кимүгә һәм кешедә иммунодефицитка (иммунитет җитешмәүгә) — теләсә нинди йогышлы авыруга каршы торучанлык бетүгә китерә.

Йогышлану процессы вирьıсларның күзәнәккә үтеп керүеннән һәм аларның үрчүеннән башлана. вирьıс кисәкчекләре туплану аларның күзәнәктән чыгуына китерә. Кайбер вирьıслар очрагында, күзәнәк «шартлый» һәм бербөтенлеген югалтып үлә. Икенче төр вирьıслар күзәнәктән бөреләнүне хәтерләткән ысул белән аерылып чыгалар. Бу очракта организм күзәнәкләре тереклек сәләтен озак сакларга мөмкин.

Бактерия вирьıсларының (бактериофагларның) күзәнәккә үтеп керүләре башкача. Бактерия күзәнәкләренең калын стенкасы вирьıсларга, хайван күзәнәкләре йогышлангандагы кебек, цито­плазмага үтеп керергә мөмкинлек бирми. Шуңа күрә бактериофаг күзәнәккә үзенең куыш үзәген кертә һәм башчыгыннан нуклеин кислотасын этеп чыгара. Бактериофаг геномы цитоплазмага эләгә, ә капсид тышта кала. Бактерия күзәнәгенең цитоплазмасында бактериофаг аксымнары синтезлана һәм капсид ясала башлый. Берникадәр вакыттан бактерия күзәнәге үлә һәм өлгергән фаг кисәкчекләре тышкы тирәлеккә чыга.

вирьıсларның килеп чыгышы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

вирьıслар автоном генетик структуралар булып тора, ләкин күзәнәктән читтә үсешкә сәләт­сез. вирьıслар һәм бактериофаглар — күзәнәкләрнең аерылган генетик элементлары, һәм алар күзәнәкчел формалар белән бергә эволүцияләнгән дип уйлыйлар.