Вологда

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Вологда latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү
Вологда
Sophia panorama 2.jpg
Coat of Arms of Vologda (Vologda oblast) (1780).svg
Халык саны 313 012 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1147 Edit this on Wikidata
Гимн гимн Вологды Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Юри Сапожников Edit this on Wikidata
Сәгать поясы UTC+03:00
Кардәш шәһәрләр Зволле, Мишкольц, Лондондерри[d], Коувола[1], Страсбург[1], Еланкур (Иль-де-Франс)[1], Һродна[1], Бургас[d][1], Куусанкоски[d], Могилёв[1], Кизләү[1], Воркута[1] һәм Бургас[d]
Nawddsant Димитрий Прилуцкий Edit this on Wikidata
География
Ил Россия
Мәйдан 116 квадрат километр
ДДӨБ 120 метр Edit this on Wikidata
Сулык Вологда
Координатлар 59°13'N, 39°54'E
Почта индексы 160000, 160001, 160002, 160004, 160009, 160010, 160011, 160012, 160013, 160014, 160015, 160017, 160019, 160020, 160021, 160022, 160023, 160024, 160025, 160026, 160028, 160029, 160031, 160032, 160033, 160034, 160035, 160555, 160901, 160999 Edit this on Wikidata
Телефон коды 8172 Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredol список руководителей Вологды Edit this on Wikidata
Канун чыгару органы Вологодская городская дума Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Юри Сапожников Edit this on Wikidata
Нигезләүче Герасим Вологодский Edit this on Wikidata

Вологда (Вулгыда[2], рус. Вологда) — Россия Федерациясенең Вологда өлкәсендә урнашкан шәһәр. Халык саны — 308 172 кеше (2014)[3].

География[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Вологда Россиянең Европа өлеше төньякында Сухон үзәнлегенең көньяк-көнбатыш почмагында урнашкан. Шәһәрдән көньяк-көнбатышка таба Вологда калкулыгы урнашкан. Шәһәрнең мәйданы 116 км2 тәшкил итә.

Диңгез биеклегендәге шәһәр үзәгенең биеклеге - 120 метр. Шәһәрнең озынлыгы- көнбатыштан көнчыгышка таба - 16,2 км, төньяктан көньякка - 10,4 км.

Шәһәр Идел елгасының ике ярында урнашкан. Әлеге елгадан тыш, шәһәр территориясендә Идел елгасына коючы берничә дистә башка елга, аерым алганда, Золотуха һәм Шограш ага. Кайбер кечкенә елгалар шәһәр территориясендә торбаларга алынган, мәсәлән, Чернавка һәм Копанка.

Якынча 10 000 ел элек Вологда өлкәсе территориясендә бозлык булган, аның җыенында калкулыклы ландшафт барлыкка килгән. Ә боз эрү нәтиҗәсендә Кубен күле барлыкка килә. Вологдада шулай ук бик күп буалар һәм күлләр бар.

Сәгать поясы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мәскәү вакыты

Вологда Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 сәгать тәшкил итә.

Климат[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Вологдада уртача континенталь климат зонасында урнашкан, ул кышын кояш радиациясе аз булган шартларда, төньяк диңгезләр һәм интенсив көнбатыш күчеше йогынтысында, чагыштырмача җылы кыска җәй һәм озакка сузылган салкын кыш белән формалаша. Һава торышы тотрыксыз: кышын җылыну күзәтелә, язын көчле салкыннар булырга мөмкин. Атлантикадан циклоннар үтү белән бәйле җылы диңгез һавасын чыгару һәм Төньяк Боз океаныннан арктик һаваның еш керүе ел дәвамында тотрыксызлыкка китерә.

Шәһәрдә кыш озын һәм уртача салкын, биш ай ярым дәвам итә. Яз һәм көз салкын, җәй җылы, иң салкын ай-гыйнвар, иң җылы ай-июль. Явым-төшем күбрәк җәй һәм көзен, яңгыр рәвешендә ява.

Экология[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Һаваның пычрану дәрәҗәсе - югары. Вологда шәһәрендәге атмосфераны пычратуның төп чыганагы булып автомобиль транспорты тора, аның өлешенә шәһәр буенча чыгарылган ташланмаларның 80% - тан артыгы туры килә. Иң эре стационар чыганакларга җылылык энергетикасы предприятиеләре — «Вологдагортеплосеть» МУП, Вологодск өлкәсе буенча «ТГК‐2» ААҖ баш идарәсе (Вологда ТЭЦ), төзелеш тармагы — «Агростройконструкция» ААҖ, машина төзелеше комплексы — «Вологодский оптика‐механика заводы» АҖ, «Вологодский подшипник заводы»ЯАҖ керә.

Елгаларның пычрану дәрәҗәсенә йогынты ясый торган төп ингредиентлар булып табигый факторлар: бакыр, цинк, тимер, ХПК матдәләр тора. Антропоген өлеш сулыкларда аеруча ачык күзәтелә, агынтыклар суларның табигый агымынан шактый артып китә.

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Шәһәр статусын 1147 елдан башлап йөртә.

Халык саны[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Халык саны
1811[4]182518331840[4]18471856[4]1863[4]186718701885
9600969912 36913 11814 39114 15918 98417 85917 22317 391
1897[5]1913[4]1914[4]19171923[4]1926[5]1931[4]19371939[5]1956[6]
28 00039 70041 30069 66452 60058 00065 20084 48795 000127 000
1959[7]1962[4]1967[4]1970[8]1973[4]1976[4]1979[9]1982[4]1986[4]1989[10]
139 137149 000170 000177 751198 000219 000236 537254 000273 000282 802
1992[4]1996[4]1998[4]2000[4]2001[4]2002[11]2003[4]2004[12]2005[4]2006[4]
290 000300 400303 100302 500301 200293 046293 000290 000288 400287 000
2007[4]2008[4]2009[12]2010[5]2011[4]2012[13]2013[14]2014[3]
286 300286 100286 000302 000301 800304 301306 487308 172

Милләтләр (2010): руслар (97,3%).[15][16]

Шәхесләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Тышкы сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 http://vologda-portal.ru/oficialnaya_vologda/index.php?SECTION_ID=5971
  2. https://kitap.tatar.ru/ru/dl/nbrt_tatarica_Inv_7169
  3. 3,0 3,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. әлеге чыганактан 2014-08-02 архивланды. 2014-08-02 тикшерелде.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 4,24 Народная энциклопедия «Мой город». Вологда. әлеге чыганактан 2013-10-05 архивланды. 2013-10-05 тикшерелде.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. әлеге чыганактан 2013-08-17 архивланды. 2013-08-17 тикшерелде.
  6. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. әлеге чыганактан 2013-10-26 архивланды. 2013-10-26 тикшерелде.
  7. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелде.
  8. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелде.
  9. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелде.
  10. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. әлеге чыганактан 2011-08-22 архивланды.
  11. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. әлеге чыганактан 2012-02-03 архивланды.
  12. 12,0 12,1 4.13. Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. әлеге чыганактан 2014-05-01 архивланды. 2014-05-01 тикшерелде.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. әлеге чыганактан 2014-05-31 архивланды. 2014-05-31 тикшерелде.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). әлеге чыганактан 2013-11-16 архивланды. 2013-11-16 тикшерелде.
  15. 2010 елгы җанисәп алу базасы.
  16. Милләтне әйтмәгән кешеләрне исәпләмичә

Чыганаклар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

  • Коновалов Ф. Я., Панов Л. С., Уваров Н. В. Вологда. XII — начало XX века. — Архангельск: Сев.-Зап. кн. изд-во, 1993. — 298 с.
  • Соколов В. И. Вологда: История возникновения, застройки и благоустройства: Путеводитель для туристов. — Архангельск: Сев.-Зап. кн. изд-во, 1977. — 160 с. — 10 000 экз. (в пер.)
  • Бочаров Г. Н., Выголов В. П. Вологда, Кириллов, Ферапонтово, Белозерск. — М.: Искусство, 1979. — (Архитектурно-художественные памятники городов СССР). (в пер.)
  • Мельник А. Г. О вологодском Софийском соборе // Материалы научных чтений памяти Петра Андреевича Колесникова. Межвузовский сборник научных трудов. — Вологда: Русь, 2000. — С. 216—224.
  • Вологда в минувшем тысячелетии: Очерки истории города. — Вологда: Древности Севера, 2004. С. 210.
  • Шокальский Ю. М. Вологда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.