Гаделша (шарлавык)

Гаделша
Гаделша
Дәүләт	Россия
Административ-территориаль берәмлек	Россия
	Гаделша Викиҗыентыкта

Гаделша ( баш. Ғәҙелша ) - Көньяк Уралдагы шарлавык, Башкортостан Республикасы ( Россия ) эчендә урнашкан. Ул Ирендык тау тезмәләренең тарлавыкларында агучы Төяләс елгасының югары агымында урнашкан. Шарлавыкның гомуми биеклеге 15 м дан артып китә, бу Гаделша шарлавыгын Башкортостандагы иң биек шарлавык итә^[1] .

Бу популяр туристик урын. Ул шулай ук җирле исемнәр белән дә билгеле: Төйәләҫ шарлавыгы һәм Ибраһимов шарлавыгы^[1] ^[2] .

География

Административ яктан Гаделша шарлавыгы Башкортостанның Баймак районында, Баймак урман хуҗалыгы җирләрендә урнашкан. Элек шул ук исемдәге авыл (хәзер ташландык хәлдә) шарлавыктан 6,5 км көньяк-көнбатышта урнашкан булган^[1] ^[2], ә Абзак авылы шарлавыктан 4 км көньяк-көнбатышта урнашкан. Моннан тыш, шарлавыктан 1,5 км ераклыкта Башкорт бакыр һәм күкерт заводының ял итү үзәге^[1] төзелгән.

Физик географиясенә нигезләнеп, Гаделша шарлавыгы Ирендык тау тезмәсенең көнчыгыш битләвендә (тармагында), Яманташ ("Начар таш") түбәсе янында урнашкан. Бу райондагы тау тезмәсе Түбән һәм Урта Девонның вулканик (эффузив) токымнарыннан, ягъни Ирендык формациясеннән формалашкан. Гаделша шарлавыгының үзенең кыялары кремнийлы ташлардан, вулканик тау тоҡомнарынан һәм туфлардан торган ярылган тау токымнардан формалашкан^[1].

Гидрология

Шарлавык Урал елгасының уң кушылдыгы булган Төяләс елгасы агымы белән барлыкка килә. Гаделша шарлавыгы - каскад тибындагы шарлавык һәм өч кыядан тора. Шарлавыкның гомуми биеклеге 15 м дан артып китә (ләкин 20 м дан артмый), бу аны Көньяк Уралдагы иң биек итә^[1] . Беренче кыя сөзәк һәм биеклеге 1,2 м дан артмый, һәм су аның буйлап авышлы чокыр буйлап кебек ага. Икенче һәм өченче кыяларның һәрберсе 7 м биеклектә, икесе дә текә, һәм су, алардан агып, аерым агымнарга бүленә. Күпчелек тау шарлавыклары кебек, Гаделша шарлавыгының көче ел вакытына карап бик нык үзгәрә. Кышын бу шарлавык туңып кала. Суның иң зур күләме яз көне, түбәләрдәге кар эрегәндә үтә, бу вакытта шарлавык аеруча матур. Җәй һәм көз айларында анда су куллану күпкә азрак, ләкин җәйге бәяләү белән дә аның агым тизлеге 10 л/с тәшкил итә^[3] ^[2] .

Әһәмияте һәм саклау

Гаделша шарлавыгы - Башкортостандагы иң танылган табигать урыннарының берсе. Күпчелек туристлар аңа бер көнлек сәяхәт кысаларында мөстәкыйль рәвештә баралар. Шарлавык тирәсендәге территория курортның рекреацион зонасына керә. Аның тирәсендә каен һәм усак агачыннан торган урман, анда карагас һәм реликт (Башкортостан өчен) шома һәм тупас карама катнашмасы бар. Тау битләүләрендә дала һәм таш яратучы үсемлекләр үсә. Бу урыннарда сирәк төрләр, мәсәлән, Залеский мамык үләне һәм каурый мамык үләне, Себер ирисы, рус фритилляры, Шиверекия подольская, Потентилла серицеа һ.б. очрый^[2] . Гаделша шарлавыгынан аста Худолаз агымы тагын берничә кыядан ( рапидлардан ) торган каскад барлыкка китерә, гәрчә аннан күпкә түбәнрәк булса да, шул ук вакытта матур да. Шарлавык тирәсендә ярымкыйммәтле ташлар - яшма утырмалары табылган^[1] .

Бу табигать иҗатының зур эстетик, фәнни һәм рекреацион кыйммәтен исәпкә алып, Башкорт АССР-ы Министрлар Советының 1965 елның 17 августындагы карары белән шарлавык гидрологик табигать һәйкәле дип игълан ителә^[2] .

Махсус саклана торган табигать зонасының гомуми мәйданы 11 гектар тәшкил итә. Табигать һәйкәленең чикләре Төяләс елгасының су саклау зонасы (200 м) буйлап сузыла, табигать һәйкәле чикләрендәге елганың озынлыгы, шул исәптән шарлавыклар каскадының барысын да кертеп, 1,3 км. Табигать һәйкәле территориясендә түбәндәгеләр тыела: санитар агач кисүдән кала барлык ысуллар белән дә эш итү; көтүлекләр; үсемлекләр җыю һәм әзерләү; теләсә нинди төзелеш; файдалы казылмаларны бораулау һәм чыгару; шарлавыкның тышкы кыяфәтен һәм аның гидрологик режимын җимерүгә яки үзгәртергә, үсемлекләрнең үсү шартларын начарайтуга, ландшафтны үзгәртүгә китерә торган теләсә нинди хуҗалык эшчәнлеге^[4] .