Эчтәлеккә күчү

Галактикалар төркеме

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Галактикалар төркеме latin yazuında])
Галактикалар төркеме
 Галактикалар төркеме Викиҗыентыкта
HCG 16 төркемендәге җиде галактиканың дүртесенең рәсеме[1].

Галактикалар төркеме — галактикаларның беренче тәртиптәге тупланышы[2][3] (зуррак космик структураларга караган «галактикалар тупланышы» термины белән бутарга ярамый[4]). Галактикалар төркеме гадәттә 50дән артык объектны үз эченә алмый, һәрберсенең яктылык дәрәҗәсе Киек Каз Юлы йолдызлыгы тәртибендә. Галактика төркеменең диаметры гадәттә 2 мегапарсектан артмый, һәм аның массасы 10 триллион Кояш массасына тигез, ләкин зуррак галактика төркемнәре дә бар[5]. Галактика төркемнәре һәм тупланышлары, үз чиратында, галактика супертупланышларын барлыкка китерә ала.

Безнең Галактика Локаль төркем дип аталган галактикалар төркеменә керә[6].

Характеристикасы

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Галактика төркемнәре — Галәмдәге иң еш очрый торган галактика структуралары, алар галактикаларның гомуми санының якынча 50 % ын тәшкил итә. Галәмнең зур масштаблы структура иерархиясендә галактикалар төркемнәре зурлыгы буенча галактикалар тупланмаларының иң кечкенә берәмлеге булып торалар. Гадәттә, галактика төркеме 50 дән артык булмаган галактикадан тора һәм диаметры 1 — 2 мегапарсек (Мпк)[7]. Уртача галактика төркеменең массасы якынча 10 триллион Кояш массасына тигез, аның яктыртыучанлыгы Кояшныкыннан якынча 10 миллиард тапкыр зуррак, ә аерым галактикалар өчен тизлек таралышы якынча 150 км/с. Бу үзенчәлекләр галактика төркемен катгый билгеләми, чөнки кайбер зуррак һәм массалырак галактика тупланмалары кайвакыт галактика төркемнәре буларак классификацияләнә[5].

Галактика төркемнәренең масса диапазоны аерым бик зур эллиптик галактикалар массалары һәм галактика тупланмалары массалары арасында урнашкан[8]. Безнең Галәмдәге галактика төркемнәренең якынча яртысы — галактика эчендәге плазма болытларыннан килеп чыккан диффуз рентген нурланышы чыганаклары. Рентген нурланышы чыганаклары булган галактикаларда Галәм эволюциясенең башында барлыкка килгән галактикалар бар. Рентген нурланышы Галактика төркемнәре эчендә урнашкан һәм төркемнәр радиусының 10-50 % озынлыгында булган зоналардан килә, ул уртача 50-500 килопарсек тәшкил итә[9].

Галактика төркемнәре төрләре

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Галактика төркемнәренең берничә төре бар.

Компакт төркемнәр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Стефан квинтеты, Уэбб космик телескоптан сурәт

Компакт төркем гадәттә аз санлы галактикалардан тора (гадәттә бишкә якын) һәм башка галактикаларга һәм аларның ясалмаларына якын урнашкан[10]. Галактикаларның беренче компакт төркеме — Стефан Квинтеты, аны 1877 елда француз астрономы Эдуард Стефан ачкан[11]. Стефан Квинтеты дүрт галактикадан торган компакт төркем һәм алгы пландагы бәйләнмәгән галактика хөрмәтенә аталган<[10]. 1982 елда Пол Хиксон якынча 100 галактика төркемен үз эченә алган HCG каталогын төзегән[12].

Компакт галактика төркемнәре кара матдәнең йогынтысын ачык күрсәтә, чөнки аларның күзәтелгән массасы бәйләнгән төркемдәге галактикаларны гравитацион чикләү өчен кирәкле массадан күпкә кечерәк. Галактикаларның компакт группалары Хаббл вакыты дәвамында динамик яктан тотрыклы булмый, бу аларның Галәмнең яше тәртибендәге вакыт аралыгында кушылу нәтиҗәсендә эволюциясе турында сөйли[10].

Казылма төркемнәр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Инглиз телендәге әдәбиятта «казылма» галактика төркемнәре төре аерылып тора (ингл. Fossil), бу терминның рус телендәге традициядә аналогы әлегә юк. «Казылма» галактика төркемнәре — галактикаларның гадәти төркем эчендә кушылуының соңгы нәтиҗәсе. Галактикаларның кушылуы белән бергә барган физик процесс (тирә-юньдәге матдә белән гравитация үзара тәэсир итешүе аркасында импульс һәм кинетик энергия югалуы) динамик ышкылу дип атала, ул беренче тапкыр 1943 елда С. Чандрасекар тарафыннан җентекләп тикшерелгән[13][14][15]. Шулай итеп, «казылма» төркемнәре изоляцияләнгән системада галактикаларның һәм галактика эчендәге мохитнең формалашу һәм эволюция процессларын өйрәнү өчен зур кызыксыну уята. «Казылма» төркемнәрендә әле кушылмаган карлик галактикалар булырга мөмкин, ләкин бу төркемнәрдәге зуррак объектлар үзәк галактикада кушылалар[9][10].


Киек каз юлына иң якын казылмалар төркеме — NGC 6482, ул Геркулес йолдызлыгындагы эллиптик галактика, ул якынча 180 миллион яктылык елы ераклыкта урнашкан[16].

Прототөркемнәр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Прототөркемнәр — формалашу процессында булган галактикалар төркемнәре[17]. Аларда төркем ясалмаларына кушылу процессында булган гипотетик кара матдә галоларына урнаштырылган галактикалар һәм протогалактикалар бар[18].

Исемлек

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Галактикаларның иң танылган төркемнәре
Төркем Искәрмәләр
Локаль төркем Кояш системасы урнашкан Киек каз Юлын үз эченә ала
Стефан Квинтеты Пегас йолдызлыгындагы биш галактика төркеме.
Роберт Квартеты Ганка йолдызлыгындагы галактикаларның компакт тупланмасы.
en (Bullet Group) Исеме Bullet галактикалар тупланышынан килә; русча исеме әле билгеләнмәгән.
Бу галактика төркемнәренең тулы исемлеге түгел, тулырак исемлеген башка мәкаләдә табарга мөмкин.

Шулай ук карагыз

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ Hubble views a bizarre cosmic quartet.
  2. ↑ Hartmut Frommert. Groups and Clusters of Galaxies with Messier objects. SEDS.
  3. ↑ Object classification in SIMBAD. SIMBAD.
  4. ↑ Sparke, L. S., Gallagher, J. S. Galaxies in the Universe: an Introduction(ингл.). — 2nd. — Cambridge University Press, 2007. — P. 278. — ISBN 9780521671866.
  5. 1 2 UTK Physics Dept. Groups of Galaxies. University of Tennessee, Knoville.
  6. ↑ Mike Irwin. The Local Group.
  7. ↑ порядка 3 - 6×1022 м
  8. ↑ Muñoz, R. P.; Motta, V.; Verdugo, T.; Garrido, F.; Limousin, M.; Padilla, N.; Foëx, G.; Cabanac, R.; Gavazzi, R.; Barrientos, L. F.; Richard, J. Dynamical analysis of strong-lensing galaxy groups at intermediate redshift (en) // Astronomy and Astrophysics : journal. — 2013. — Т. 552. — С. 18. — DOI:10.1051/0004-6361/201118513 — Калып:Bibcode — Калып:Arxiv
  9. 1 2 Mulchaey, John S. X-ray Properties of Groups of Galaxies (en) // Annual Review of Astronomy and Astrophysics(ингл.)татар. : journal. — 2000. — Т. 38. — С. 289—335. — DOI:10.1146/annurev.astro.38.1.289 — Калып:Bibcode — Калып:Arxiv
  10. 1 2 3 4 Paul Hickson Compact Groups of Galaxies (en) // Annual Review of Astronomy and Astrophysics(ингл.)татар. : journal. — 1997. — Т. 35. — С. 357—388. — DOI:10.1146/annurev.astro.35.1.357 — Калып:Bibcode — Калып:Arxiv
  11. ↑ M. Stephan Nebulæ (new) discovered and observed at the observatory of Marseilles, 1876 and 1877, M. Stephan (en) // Monthly Notices of the Royal Astronomical Society : journal. — Oxford University Press, 1877. — Т. 37. — № 6. — С. 334. — DOI:10.1093/mnras/37.6.334 — Калып:Bibcode
  12. ↑ Hickson, Paul Systematic properties of compact groups of galaxies (en) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 1982. — Т. 255. — С. 382—391. — DOI:10.1086/159838 — Калып:Bibcode
  13. ↑ Chandrasekhar, S. (1943), "Dynamical Friction. I. General Considerations: the Coefficient of Dynamical Friction", Astrophysical Journal, 97: 255–262, Bibcode:1943ApJ....97..255C, doi:10.1086/144517
  14. ↑ Chandrasekhar, S. (1943), "Dynamical Friction. II. The Rate of Escape of Stars from Clusters and the Evidence for the Operation of Dynamical Friction", Astrophysical Journal, 97: 263–273, Bibcode:1943ApJ....97..263C, doi:10.1086/144518
  15. ↑ Chandrasekhar, S. (1943), "Dynamical Friction. III. a More Exact Theory of the Rate of Escape of Stars from Clusters", Astrophysical Journal, 98: 54–60, Bibcode:1943ApJ....98...54C, doi:10.1086/144544
  16. ↑ An old galaxy group: Chandra X-ray observations of the nearby fossil group NGC 6482.
  17. ↑ Yujin Yang. Testing Both Modes of Galaxy Formation: A Closer Look at Galaxy Mergers and Gas Accretion(ингл.). — University of Arizona. — ProQuest(ингл.)татар., 2008. — P. 205. — ISBN 9780549692300.
  18. ↑ C. Diener; S. J. Lilly; C. Knobel; G. Zamorani; G. Lemson; P. Kampczyk; N. Scoville; C. M. Carollo; T. Contini; J.-P. Kneib; O. Le Fevre; V. Mainieri; A. Renzini; M. Scodeggio; S. Bardelli; M. Bolzonella; A. Bongiorno; K. Caputi; O. Cucciati; S. de la Torre; L. de Ravel; P. Franzetti; B. Garilli; A. Iovino; K. Kovač; F. Lamareille; J.-F. Le Borgne; V. Le Brun; C. Maier; M. Mignoli; R. Pello, Y. Peng, E. Perez Montero, V. Presotto, J. Silverman, M. Tanaka, L. Tasca, L. Tresse, D. Vergani, E. Zucca, R. Bordoloi, A. Cappi, A. Cimatti, G. Coppa, A. M. Koekemoer, C. López-Sanjuan, H. J. McCracken, M. Moresco, P. Nair, L. Pozzetti, N. Welikala Proto-groups at 1.8<z<3 in the zCOSMOS-deep sample (en) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 2013. — Т. 765. — № 2. — С. 11. — DOI:10.1088/0004-637X/765/2/109 — Калып:Bibcode — Калып:Arxiv

Сылтамалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Калып:Галактики

Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Галактикалар_төркеме&oldid=5935685