Геноцид
| Геноцид | |
|---|---|
 | |
| Кайда өйрәнелә | геноцидальные исследования[d] |
| Ачучы яки уйлап табучы | Рафаэль Лемкин[d] |
| Ярдәм итүче фактор булып тора | Risk factors for genocide[d] |
| Сыйфатына ия түгел | случайность[d] |
| Максат | этник төркем[d], милләт (ватандашлык)[d], раса һәм дин |
| Үрнәк элементы | Holokost |
 Геноцид Викиҗыентыкта | |
Геноци́д (грек. γένος — ыруг, кабилә һәм лат. caedo — үтерәм сүзләреннән) яки кыргын[1][2] — аерым бер раса, милләт, кавем яки дин вәкилләрен махсус рәвештә күпләп үтерү, эзәрлекләү һәм җәберләү. Кешелеккә каршы кылынган иң явыз һәм рәхимсез җинаятьләрнең берсе булып санала. Берләшкән Милләтләр Оешмасы аны нинди дә булса милли, этник яки дини төркемне, төрле ысуллар кулланып, тулысынча яки өлешчә юк итү максатыннан кылынган гамәлләр дип билгели. Әлеге ысулларга түбәндәгеләр керә:
- әлеге төркем әгъзаларын үтерү;
- мондый төркем әгъзаларына җитди тән яки психик җәрәхәтләр китерү;
- мондый төркемдә бала табуны булдырмауга юнәлтелгән чаралар күрү;
- балаларны бер кешеләр төркеменнән икенчесенә мәҗбүри тапшыру;
- бу төркемне тулысынча яки өлешчә физик юк итүгә, кыруга исәпләнгән яшәү шартларын аңлы рәвештә тудыру.
Genocide Watch оешмасының нигезләүчесе һәм җитәкчесе Грегори Стэнтон геноцид белән бәйле процессның ун стадиясен аерып күрсәтә.[3] БМО Генераль Ассамблеясының 1948 елның 9 декабрендә кабул ителгән 260 (III) Резолюциясе белән Геноцид җинаятен кисәтү һәм аның өчен җәза бирү турындагы конвенция раслана. Анда геноцидка билгеләмә бирелә һәм ул (шулай ук геноцид кылырга омтылу, аңа ачыктан-ачык чакыру, геноцидта катнашу һәм геноцид кылу максатында фетнә оештыру), тыныч вакытта яки сугыш барышында, шәхси, вазифаи зат яки хөкүмәт тарафыннан кылынуына карамастан, халыкара җинаять дип таныла. Гаеплеләрне тапшыру (экстрадиция) мәсьәләсендә геноцид сәяси җинаять буларак каралмый һәм гаепле затларга сәяси сыену урыны бирелергә тиеш түгел.
Геноцид кылуда гаепләнүче затлар әлеге гамәлләр кылынган дәүләтнең компетентлы мәхкәмәсе тарафыннан хөкем ителергә тиеш. Моннан тыш, алар халыкара җинаять мәхкәмәсе тарафыннан хөкем ителә ала, әмма мәхкәмәнең якларга карата юрисдикциягә ия булуы шарт. 2002 елдан башлап Һаагадагы Халыкара җинаять мәхкәмәсе геноцид, хәрби җинаятьләр, кешелеккә каршы җинаятьләр, шулай ук хәрби агрессия өчен җаваплы затларны җинаять җаваплылыгына тарту компетенциясенә ия булган халыкара җинаять юстициясе органы булып тора.
Геноцидны танымау дениализм булып санала. Ул үз эченә геноцид фактын кире кагу яки аның масштабын һәм аяусызлыгын киметеп күрсәтергә тырышуны ала. Танымау — геноцидның аерылгысыз бер өлеше. Кайбер галимнәр геноцидны инкяр итүне геноцид барышының соңгы стадиясе дип билгели. Геноцидны тикшерүче Грегори Стэнтон сүзләренчә, инкяр итү — «киләчәктә дә геноцидаль үтерүләрнең дәвам итәчәген күрсәтүче иң ышанычлы билгеләрнең берсе».
Термин тарихы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]1944 елга кадәр, аңлы рәвештә оештырылган системалы үтерүләрне тасвирлау өчен, төрле терминнар, аерым алганда, «суеш» (резня), «кыру» (кыргын; юк итү)[4] һәм «кешелеккә (кешелеклелеккә) каршы җинаятьләр» сүзләре кулланыла. 1941 елда Уинстон Черчилль, Алманиянең Советлар Берлегенә бәреп керүен тасвирлаганда, «исемсез җинаять» төшенчәсен куллана[5].
«Геноцид» дигән гибрид сүз грек телендәге γένος («раса, кешеләр») сүзе һәм латин суффиксы -caedo («үтерү гамәле») кушылмасыннан гыйбарәт. «Геноцид» терминын беренче булып яһүд чыгышлы Польша юристы Рафаэль Лемкин кулланышка кертә. 1933 елда Р. Лемкин Мадридта халыкара хокукны унификацияләү буенча халыкара конференциядә соңрак «геноцид» дип аталачак җинаятькә каршы конвенция булдырырга тәкъдим итә. Ул вакытта ул моны «варварлык» (кешеләрне юк итү) һәм «вандализм» (мәдәни мирасны юк итү) төшенчәләре белән тасвирлый һәм түбәндәге билгеләрне аерып күрсәтә[6]:
- Балаларны бер этник төркемнән икенчесенә тапшыру ярдәмендә, шулай ук цивилизация-мәдәният элементларын мәҗбүри һәм системалы рәвештә тартып алу, туган телне куллануны тыю, әлеге төркемнең туган телендәге китапларын системалы рәвештә юк итү, тарихи һәм мәдәни мирас корылмаларын (һәйкәлләрне, дини оешмаларны, музейларны һәм башкалар) җимерү аша мәдәни кыйммәтләрне һәм тарихи мирасны юкка чыгару.
- Аерым физик һәм социаль затларга карата шәфкатьсез агрессия гамәлләре; билгеле бер төркем вәкилләренең шәхси тормышына тыкшыну; бу төркемнәрнең тарихи, мәдәни һәм икътисади нигезләрен максатчан рәвештә юк итү.
Геноцид сүзе 1945 елдан башлап Нюрнберг процессларындагы гаепләү актларында кулланыла, әмма ул чакта бары тик тасвирлау термины буларак кына, рәсми юридик термин буларак кулланылмый әле[7]. Артур Грейзер һәм Амон Леопольд Гот эше буенча Польшадагы 1946 елгы мәхкәмә процесслары хөкем карарларына геноцид термины кертелгән беренче мәхкәмә процесслары була. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, 1948 елның декабрендә («Геноцид җинаятен кисәтү һәм аның өчен җәза бирү турындагы конвенция»), бу термин кешелеккә (кешелеклелеккә) каршы иң авыр җинаятьне белдерүче төшенчә буларак халыкара статус ала.
Юридик һәм мантыйкый каршылыкларны (коллизияләрне) булдырмау өчен, кайбер юристлар бу терминны бары тик 1948 елдан соңгы вакыйгаларга карата гына куллануны дөрес дип саный[8]. Әмма бу фикер бәхәсле, чөнки алар таянган Шартнамәләр хокукы турындагы Вена конвенциясенең 28нче маддәсе килешүләрнең ретроактив көчен (үткәнгә карата кулланылуын) тулысынча тыя дип әйтеп булмый, ә әлеге конвенция үзе Геноцид турындагы конвенциядән соң көченә кергәнлектән, аны аңа карата куллану да сорау тудыра.
Геноцид хакындагы конвенциянең беренче редакциясе билгеләмәгә сәяси үтерүләрне дә керткән иде, әмма ССРБ һәм башка кайбер илләр сәяси яки социаль билгеләр буенча аерылган төркемнәргә каршы юнәлтелгән гамәлләрне геноцид дип санарга ризалашмады. Шуңа күрә сәяси һәм дипломатик фикерләрдән чыгып, бу төркемнәр Конвенциядән алып ташланды.
Тарих
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Геноцид очраклары кешелек тарихында борынгы заманнардан ук очрый. Алар аеруча җимергеч сугышлар һәм басып алу яулары, этник һәм дини бәрелешләр, шулай ук колониаль империяләр төзелеше барышында киң таралган булган. Моннан тыш, геноцидлар тыныч вакытта да үткәрелергә мөмкин. XX гасырда геноцидның аеруча зур күләмле мисаллары теркәлгән.
XX гасырда булган геноцидлар һәм геноцид дип бәяләнүче кайбер вакыйгалар:
- Гереро һәм нама кабиләләрен кыру — 1904—1907 елларда Африканың көньяк-көнбатышында (хәзерге Намибия) Алмания тарафыннан гереро һәм нама халыкларына каршы алып барылган юк итү сәясәте[9].
- Әрмән геноциды[10], понт греклары һәм ассириялеләрне юк итү һәм депортацияләү — 1915—1923 елларда Госманлы империясендә христиан халыкларына каршы юнәлтелгән күпләп үтерүләр һәм сөргенгә җибәрүләр сәясәте.
- Холокост — Икенче бөтендөнья сугышы елларында Өченче Рейх һәм аның союздашлары тарафыннан яһүдләрне максатчан рәвештә юк итү; шул ук чорда рома халкы (чегәннәр) да күпләп юк ителгән.
- Икенче бөтендөнья сугышы елларында Хорватиядәге Павелич режимы тарафыннан сербларны, яһүдләрне һәм рома халкын юк итү.
- ССРБдагы милли операцияләр — 1937—1938 елларда НКВД тарафыннан поляклар, алманнар, латышлар, греклар һәм башка этник төркемнәргә каршы үткәрелгән масштаблы репрессияләр. Кайбер тикшеренүчеләр әлеге кампанияләрне геноцид актлары буларак бәяли[11][12][13][14].
- ССРБда халыкларны сөргенгә сөрү — Сталин режимы вакытында кореялеләр, алманнар, карачайлар, калмыклар, чеченнар, ингушлар, балкарлар, Кырым татарлары, месхет төрекләре һәм башка халыкларның көчләп күчерелүе. 1991 елда РСФСР Югары Советы репрессияләнгән халыкларны реабилитацияләү турындагы канунда бу депортацияләрне «геноцид актлары» дип таныган[15].
- 1960 елда Халыкара юристлар комиссиясе үз докладында Тибетта тибетлыларны дини төркем буларак юк итәргә омтылыш ясалуы һәм геноцид гамәлләре кылынуы турында белдергән[16].
- Камбоджадагы геноцид — 1975—1979 елларда Кызыл кхмерлар режимы тарафыннан миллионлаган кешенең үтерелүе. Зыян күрүчеләр арасында милли һәм дини азчылыклар да булган.
- Әнфәл операциясе — 1987—1989 елларда Гыйрак армиясе тарафыннан илнең төньягындагы көрд халкына каршы үткәрелгән хәрби кампания; меңләгән авыл юк ителгән һәм күпсанлы көрдләр үтерелгән яки көчләп күчерелгән[17].
- Руандадагы геноцид — 1994 елда хуту экстремистлары тарафыннан тутси халкының күпләп үтерелүе. Якынча 800 мең кеше һәлак булган.
- Сребреница суешы — 1995 елда Босния сугышы барышында боснияле себрларның бошняк (мөселман) ир-атлары һәм малайларын күпләп үтерүе. Халыкара мәхкәмәләр әлеге вакыйганы геноцид дип таныган.
Татарларны кыру (1552 елдан соң)
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]1552 елда Казан ханлыгы яулап алынганнан соң (Казанның яулап алынуы мәкаләсен карагыз), Рус дәүләте татарларга каршы киңкүләм үтерүләр, җәза яулары һәм көчләп күчерүләр сәясәтен алып бара. Казанны басып алу вакытында һәм аннан соң шәһәр халкының зур өлеше кырылган, әсир ителгән яки көчләп күчерелгән; ханлыкның башка төбәкләрендә дә татар халкының каршылыгын бастыру өчен хәрби экспедицияләр үткәрелгән. XVI—XVII гасырларда Казан татарларының җирләре тартып алынган, христианлаштыру һәм руслаштыру сәясәте алып барылган, мөселман халкының дини һәм мәдәни хокуклары чикләнгән. Бу вакыйгалар татар милләтчеләре (мәсәлән, БТИҮ) һәм кайбер тарихчылар тарафыннан татарларга каршы алып барылган геноцид яки этноцид сәясәтенең күренешләре буларак бәяләнә[18][19], әмма «геноцид» төшенчәсен XVI гасыр вакыйгаларына карата куллану мәсьәләсе тарихчылар арасында бәхәсле булып кала.
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ Татарско-русский словарь, 56000 слов, 7400 фразеологических выражений. — Институт языка, литературы и искусства им. Г. Ибрагимова. 2007.
- ↑ Татар теленең аңлатмалы сүзлеге. 2013.
- ↑ архив күчермәсе. әлеге чыганактан 2020-11-21 архивланган. 2026-08-24 тикшерелгән.
- ↑ Trafzer, Clifford E.; Hyer, Joel R. Exterminate Them! Written Accounts of the Murder, Rape, and Slavery of Native Americans during the California Gold Rush, 1848—1868 (ингл.). — Michigan State University Press, 1999.
- ↑ Churchill, Winston (1941-08-24). Prime Minister Winston Churchill's Broadcast to the World About the Meeting With President Roosevelt. British Library of Information.
- ↑ Галстян А. С. Армянское лобби в США: формирование и основные направления деятельности (1915—2014 гг.) 2016 елның 3 апрель көнендә архивланган. Диссертация на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Томск, 2015. — С. 97, 98.
- ↑ "What Is Genocide?", Holocaust Encyclopedia, United States Holocaust Memorial Museum, 2014-06-24, archived from the original on 2022-06-13, retrieved 2019-11-18 Unknown parameter
|url-status=ignored (help) Источник.. - ↑ К вопросу о применимости конвенции к геноциду армян. әлеге чыганактан 2008-04-11 архивланган. 2026-08-24 тикшерелгән.
- ↑ Germany admits Namibia genocide 2008 елның 11 декабрь көнендә архивланган // BBC, 14 August, 2004
- ↑ Халыкара геноцидны өйрәнү берләшмәсе 2013 елның 3 декабрь көнендә архивланган, 1997
- ↑ The Crime of Genocide Committed against the Poles by the USSR before and during World War II:An International Legal Study by Karol Karski, Cas eWestern Reserve Journal of International Law, Vol. 45, 2013.
- ↑ Martin, Terry. «The origins of Soviet ethnic cleansing.» The Journal of Modern History 70.4 (1998): 813—861.. әлеге чыганактан 2020-12-09 архивланган. 2026-08-24 тикшерелгән.
- ↑ Snyder, Timothy (2010-10-05). «The fatal fact of the Nazi-Soviet pact». the Guardian. Retrieved 2018-08-06..
- ↑ Genocide: A World History, Norman M. Naimark.
- ↑ ст. 2 Закона «О реабилитации репрессированных народов»
- ↑ Хронология современных тибетских событий.
- ↑ Доклад Human Rights Watch «Преступление геноцида в Ираке. Кампания „Анфаль“ в Иракском Курдистане», New Hawen and London, 1995//.Геноцид в Иракском Курдистане. Под редакцией доктора юридических наук, профессора С. М. Кочои. М., 2003 стр. 91-103, 314 ISBN 5-94297-058-0
- ↑ https://nazaccent.ru/content/5437-kazanskie-nacionalisty-soglasovali-miting-v-pamyat/
- ↑ https://www.svoboda.org/a/30892798.html
Әдәбият
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Herf, Jeffrey. The Jewish Enemy: Nazi Propaganda during the World War II and the Holocaust. — Harvard University Press, 2006. — ISBN 978-0-674038-59-2.
- Akçam, Taner. Killing Orders: Talat Pasha’s Telegrams and the Armenian Genocide. — Springer, 2018. — ISBN 978-3-319-69787-1.