Гоби (чүл)

Гоби
Гоби
	Lua хатасы: expandTemplate: template "lang-mn-mong" does not exist.
Экорегион WWF	Көнчыгыш Гоби чүлле даласы[d], Алашан платосы ярымчүле[d] һәм Gobi Lakes Valley desert steppe[d]
Дөнья кисәге	Азия
Дәүләт	Кытай; Монголия
Иң югары ноктасы	Богд-Хан-Уул[d]
Иң түбән ноктасы	Nemegt Basin[d]
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек	1547 метр
Озынлык	1500 km
Мәйдан	2 354 460 км²
Көппенның климат классификациясе	холодный пустынный климат[d]
	Гоби Викиҗыентыкта

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Гоби (мәгънәләр) битенә күчегез.

Гоби (монг. Говь, кыт. 戈壁, пиньинь Gēbì) — Үзәк Азиядә (Монголия һәм Кытай территориясендә) зур регион^[2], дөньяда зурлыгы буенча өченче эссе чүл. Гоби көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгышка 1600 км һәм төньяктан көньякка 800 км га сузыла. Мәйданы — 1 300 000 км² (2007 елга дөньяда зурлыгы буенча алтынчы һәм Азиядә зурлыгы буенча икенче чүл).

Борынгы заманнардан бирле бу урын «Шамо чүле» исеме белән билгеле булган^[3].

Чүлне киңәйтүне булдырмау максатларында КХҖ хөкүмәте тарафыннан «Яшел Кытай дивары» проекты гамәлгә ашырыла.

Археологлар һәм палеонтологлар Гоби чүленең төньяк-көнбатыш өлешендәге Немегэт бассейнында (Монголиядә) казу эшләре үткәргәннәр. Анда төрле динозаврлар һәм башка тарихка кадәрге хайваннар, мәсәлән, велоцирапторлар, протоцератопслар, тарбозаврлар һәм зауролофлар калдыклары табылган.

Этимология

«Гоби» сүзе монгол чыгышлы һәм «сусыз урын» дигәнне аңлата. Бу сүз белән Үзәк Азиядә чүл һәм ярымчүл ландшафтларын билгелиләр.

География

Гоби көнбатышта Монгол Алтае һәм Тянь-Шань тауларыннан көнчыгышта Төньяк Кытай яссы таулыгына кадәр сузыла; төньякта Гоби Монголия далаларына күчә, көньякта регион Наньшань һәм Алтынтаг таулары һәм Хуанхэ елгасы белән чикләнә. Чүл территорияләре җыелмасы буенча Гоби Азиянең иң зур чүле булып тора.

Регионнар

Гоби берничә географик төбәкне үз эченә ала: Алтай аръягы Гоби, Монгол Гоби, Алашань (Алашань Гоби), Гашунь Гоби һәм Жунгария (Жунгар Гоби).

Алтай аръягы Гоби

Монголиянең көньяк-көнбатышында урнашкан Алтай аръягы Гоби чүле Гоби чүлләре чылбырының бер өлеше булып тора. Төньякта Монгол Алтае һәм көньякта Тас-Богдо һәм Цаган-Богдо таулары белән чикләнә. 700—1800 м биеклектә (минималь биеклеге 532 м) вакытлы су агымнарының коры үзәннәре кисеп үткән агып чыкмый торган йомык Ингэни-Хобур иңкүлеген алып тора. Туфрагы ташлы, урыны белән комлы-вак ташлы.

Үсемлекләр сирәк (саксаул, эфедра һ.б.), аз санлы чишмәләр янында курак, тамариск, джида, төрле яфраклы тирәк, дөя чәнечкеләре, сазлыклы, тозлы җирләрдә тозлаклар үсә.

Алтай арты Гобида җәйран антилопасы, кулан сакланып калган, сирәк кенә кыргый дөя, тауларда Гоби аюы очрый.

Монгол Гоби

Монгол Гоби (Шамо) — Гоби составындагы иң зур чүл, Монголиядә, Пешань тау сыртының уртасында урнашкан, көнчыгыш Жунгариянең бер өлешен алып тора. Халыкның зур өлешен күчмә монгол һәм ойрат кабиләләре тәшкил итә. Гоби составындагы башка чүлләр кебек үк, халык аз урнашкан.

Чүл территориясендә бик сирәк очрый торган Гоби эндемиклары сакланып калган.

Алашань

Алашань — Үзәк Азия (Кытай) чүле, Гоби чүленең («Алашань Гоби») составлы төбәге. Көньяк-көнбатышта Наньшань таулары, көньяк-көнчыгышта Хуанхэ елгасы белән чикләнә; төньякта, монгол-кытай чиге тирәсендә, Монгол Гобига күчә. Аның составында Бадын-Җаран, Холалис, Тэнгэр һәм Уланпухо комлыклары бар.

Гашунь Гоби

Гашунь Гоби — төньякта Тянь-Шаньның көнчыгыш тау итәкләре һәм Хамия иңкүлеге һәм көньякта Бэйшань таулары, Кытайның Шенҗаң-Уйгыр автономияле районында урнашкан тигезлек. Гоби чүленең бер өлеше булып тора.

Рельефы дулкынлы, киң үзәнле катлаулы лабиринты бар, алар арасында яссы калкулыклар һәм чагыштырмача биеклеге 100 м га кадәр булган кыялы калкулыклар бар. Ташлы, өлешчә вак ташлы сусыз чүл. Климаты кискен континенталь; җәй көне абсолют максималь температуралар +40 °C, кышын абсолют минималь температуралар −32 °C. Явым-төшем елына 50 мм дан кимрәк. Үсемлекләр бик сирәкләнгән; вакытлыча дымланучы юллар буйлап тамариск ялгыз куаклары, зәйсән саксаулы, селитрянка, берьеллык тозлаклар үсә. Хайваннар арасында җәйран, кыргый ишәк — кулан-егетай, кыргый дөя, кимерүчеләр һәм сөйрәлүчеләр күп.

Жунгария

Жунгария (монг. Зүүнгар, кыт. 準噶爾, каз. Жоңғария, уйг. جۇڭغار ئويمانلىقى‎) — Үзәк Азиядә, Кытайның төньяк-көнбатышында урнашкан чүл, Гоби чүленең («Җунгар Гоби») составлы төбәге. Төньякта һәм көнчыгышта Монгол Алтае һәм көньякта Тянь-Шань таулары белән чикләнә. Чүлнең көнчыгышы Монгол Гобига күчә. Мәйданы 777 000 км². Аның составында Дзосотын-Элисун, Карамалы, Коббе һ. б. ны аералар.

Чүл территориясендә Жунгар ханлыгы урнашкан.

Климат

Гоби — тулаем алганда салкын чүл, аның дюналарында кыраулар һәм кайчак кар була. Кытайның төньягында шактый еракта урнашуыннан тыш, ул шулай ук биек яссы таулыкта урнашкан (диңгез өсте тигезлегеннән якынча 910—1520 м га), бу да түбән температураларга китерә. Уртача еллык температура +1 °C — +9 °C. Чүлнең мәйданы зур булу сәбәпле һәм диңгез өсте тигезлегендәге биеклекләр аермасына бәйле Гоби чүленең климаты кискен континенталь; температураның тирбәнешләре үз характерлары буенча экстремаль: кышлар бик салкын гына түгел, көчле җилле (Себер далаларыннан) дә була, җәй эссе. Гоби температурасы кышын −40 °C тан җәен 45 °C ка кадәр җитәргә мөмкин^[4]. Гобида еллык температура амплитудасы 85 °C, ә тәүлеклек температура амплитудасы 35 °C ка җитәргә мөмкин.

Температуралар, °C
Биеклек	1190 м^[5]	Улан-Батор (1150 м)
Уртача еллык	−2,5	−0,4
Гыйнвар өчен уртача	−26,5	−21,6
Июль өчен уртача	17,5	18.2
Чикләмә	−47...34	−42,2...39,0

Гобида ел саен уртача 194 мм яңгыр ява. Явым-төшемнең күп өлеше җәй көне ява^[6].

Искәрмәләр

↑ Rueff H., Sternberg T., Middleton N. Contraction of the Gobi Desert, 2000–2012 // Rem. Sens. — MDPI, 2015. — ISSN 2072-4292 — doi:10.3390/RS70201346
https://wikidata.org/wiki/Track:Q16800644https://wikidata.org/wiki/Track:Q57412573https://wikidata.org/wiki/Track:Q30289533https://wikidata.org/wiki/Track:Q7027545https://wikidata.org/wiki/Track:Q56699910https://wikidata.org/wiki/Track:Q75073707
↑ «Contraction of the Gobi Desert, 2000–2012». Remote Sensing 7 (2): 1346–1358. DOI:10.3390/rs70201346.
↑ Пустыня Гоби. Монгольская Гоби. әлеге чыганактан 2016-03-13 архивланган.
↑ Planet Earth, BBC TV series 2006 UK, 2007 US, «Episode 5».
↑ Chisholm, Hugh, ed (1910). The Encyclopedia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, Literature and General Information, Volumes 11-12. Encyclopedia Britannica Company. pp. 168. https://archive.org/details/bub_gb_yf0a3OFlq3sC. "temperature sivantse."
↑ Climate. The Gobi Desert. әлеге чыганактан 2020-01-02 архивланган.

Әдәбият

Петров M. П. Пустыни земного шара. Л., 1973
Zhongguo dili. Beijing, 1993
Zhonghua renmin gongheguo di ming da ci dian. Beijing, 1998—2002. Vol. 1-5
Алексеева Н. Н. Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2003

[_7e864f04b86d362d-1] Rueff H., Sternberg T., Middleton N. Contraction of the Gobi Desert, 2000–2012 // Rem. Sens. — MDPI, 2015. — ISSN 2072-4292 — doi:10.3390/RS70201346
https://wikidata.org/wiki/Track:Q16800644https://wikidata.org/wiki/Track:Q57412573https://wikidata.org/wiki/Track:Q30289533https://wikidata.org/wiki/Track:Q7027545https://wikidata.org/wiki/Track:Q56699910https://wikidata.org/wiki/Track:Q75073707

[:0-2] «Contraction of the Gobi Desert, 2000–2012». Remote Sensing 7 (2): 1346–1358. DOI:10.3390/rs70201346.

[3] Пустыня Гоби. Монгольская Гоби. әлеге чыганактан 2016-03-13 архивланган.

[bbcpe-4] Planet Earth, BBC TV series 2006 UK, 2007 US, «Episode 5».

[5] Chisholm, Hugh, ed (1910). The Encyclopedia Britannica: A Dictionary of Arts, Sciences, Literature and General Information, Volumes 11-12. Encyclopedia Britannica Company. pp. 168. https://archive.org/details/bub_gb_yf0a3OFlq3sC. "temperature sivantse."

[6] Climate. The Gobi Desert. әлеге чыганактан 2020-01-02 архивланган.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

Сүзлекләр һәм энциклопедияләр	Зур каталон · Зур совет (1-нче изд.) · Брокгаузның һәм Ефронның · Кечкенә Брокгаузның һәм Ефронның · Британника (11-th) · Британника (онлайн)
Норматив контроль	GND: 4093637-5 · LCCN: sh85055504 · NDL: 00628517 · NKC: ge311544 · VIAF: 243456761