Эчтәлеккә күчү

Гор (алла)

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Гор (алла) latin yazuında])
Гор
Сурәт
Hiero иероглифик синтаксисында исеме G5-G7, G9 һәм H-Hr:r
Ата Осирис, Геб[d] һәм Ра
Ана Исида һәм Нут[d]
Ире яки хатыны Хатхор
Балалар Четыре сына Хора[d], Амсет[d], Хапи[d], Дуамутеф[d], Кебехсенуф[d] һәм Айхи[d]
Алган кыяфәте лачын
Илаһ карый Борынгы Мисыр дине
Илаһ яки изгенең өлкәсе kingship[d] һәм күк
Нәрсәгә тоташа Уаджет[d]
Дошманы Сет[d]
 Гор Викиҗыентыкта

Гор[1][2][3] (иск. Горус)[4], Хор[2][5] (мисыр телендә: ḥr — «биеклек», «күк»[2]; яки мисыр телендә:ḥr.w [ħaːruw] — «ирешеп булмаслык», «биек булган»[6]) — лачын, лачын башлы кеше яки канатлы кояш кыяфәтендә Борынгы Мисыр күк һәм кояш илаһы.

Лачын яки лачын башлы кеше итеп гади киемдә һәм фиргавен баш киеме[5], пшентта сурәтләнгән.

Килеп чыгышы

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Гор могъҗизалы рәвештә Исида һәм Осиристан туган. Абыйсы Сет тарафыннан үтерелгән әтисе Горга тәхет өчен көрәшкә керү таләбе белән килгән, моны Гор башкарырга ашыккан. Горның үги ир туганы мумификация Илаһы Анубис булган, бер юрама буенча ул аның апасы Нефтида тарафыннан Осиристан тудырылган булган. Ире Сет ярсуыннан куркып, Нефтида бәби Анубисны камышларда ташлаган, анда аны этләр ярдәмендәк[5] Исида тапкан һәм үстергән[7].

Хорның төрле ипостасьлары килеп чыгышы буенча төрле Илаһ һәм Алиһәләрдән булган: Гор Раның улы булган, Хекен Хоры — Нефертум һәм Бастның улы булган[5].

Горның хатыны — Хатхор. Каһбер мифларда Селкет исемле чаян-Алиһә Гор Илаһы буларак чыгыш ясый.

Горның дүрт улы бар, алар Осирисның яклаучысы, Шу баганалары һәм Җидегән Йолдызлар йолдызлыгының йолдызларының берсе булып тора[8].

Мифология

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Осирис турында Гелиополь мифы Горның әнисенең йөккә узуы һәм Горның тудырылуы турында тарихны кертә.

Анубис яки Тот ярдәмендә Исида Сет тарафыннан чабылган ире Осирисның тәнен бергә җыйган, ә Анубис аны беренче мумияне барлыкка китереп бальзамлаган[3][9]. Бер юрама буенча Гор әтисе үлеменә кадәр тудырылган яки яралгы барлыкка китерелгән булган; башкасы буенча — Исида тәкъдир агачы җимешеннән (гадәттә йөзем чыбыгыннан) йөкле булган. Исида озакка түгел терелдерелткән Осиристан йөкле булган[5][10]. Тилгән анасы — Хат кошына әверелеп Исида канатларын Осирис мумиясе буенча җәйгән, сихри сүзләр әйткән һәм йөкле булган[5]. Бу гамәлдән икенче зәгыйфь угыл Гарпократ туган (белмәгәненә күрә Плутарх Гор формасын аерым Илаһ итеп аерган)[11].

Исида ябылудан Түбән Мисыр сазлыкларына качкан һәм сыер кыяфәтендә Сет куучыларыннан йөзүче Хеммис утравында сакланган (мисыр телендә: Akh-bity «Түбән Мисыр фиргавененең папирус куаклыклары»)[12], анда ул Горны тудырган. Греклар буенча бу урын Бутодан ерак түгел[11], гәрчә мисырлылар өчен аның урыны әһәмиятле булып саналмаган һәм ниндидер изге ялгыз булу урыны буларак аңланган[13]. Улын Сет ярсуыннан саклау өчен Исида бәбине кәрзингә яки сандыкка салган һәм Нил сулары буенча җибәргән. Илаһи бала караучы Рененутет аны, ул дөньяга үзен «кушагын куе куаклыкларында киеп» (ягъни ир булганчы) дөньяга күрсәткәнче караган[10]. Осирис рухы тарафыннан этәрелеп Гор «әтисе өчен үч алучы» булырга карар кылган[10].

Уаджет — Гор күзе

Гор әтисе өчен бердәнбер үч алучы булыр өчен яралгы ясалган һәм тудырылган булган. Шул ук вакытта ул үзен Осирисның бердәнбер варисы дип санамый. Гор Сетка көрәшкә, «ак сандали киеп» бара һәм Илаһлар хөкеме алдында Осирисның мирасын аңа — патшаның бердәнбер улына кайтаруны таләп итә. (Мифның бер юрамасы буенча) 80 ел дәвам иткән хөкемнән соң, Гор Осирисның законлы (мисырча: «хак тавышлы») варисы булып таныла һәм патшалык бирелә; Тот Илаһы Илаһлар хөкеменең карарын язып куя.

Сетны җиңеп Гор әтисен аңа үз күзен уаджет[3] (wɟt) йотарга биреп тормышка терелтә. Шулай да Осирис җиргә кайтмый һәм үлеләр патшалыгы — Аменти белән хөкем сөрәргә кала, ә Горга тереләр патшалыгы белән хөкем сөрергә калдыра.

Культ

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Птолемейлар чоры Гор сыны, Лувр

Гор патшалар йорты һәм фиргавен саклаучысы булып саналган. Гор исеме патша титулатурасына керә. Тере борынгы Мисыр фиргавенен Гор чагылышы итеп күзаллаган булганнар.

Горга Мемфистан ерак түгел Летополиста һәм Эдфуда табынганнар. Ике Күз Горына Шеденуда (Көнчыгыш Дельта) табынганнар.

Гор образының берничә ипостасе булган[5]:

  • Харвер (грекча — Хароерис: «Хор Олысы» яки «Хор Бөек») — Хор-лачынның Вер культы белән кушылуы; аннан Хорның башка төрләре килеп чыккан;
  • Гарпехрути (мисыр телендә: hr-p3’´hrd «Гор Бәби»; грекча: Гарпократ);
  • Хоремахет, шулай ук Гармахис («Күк йөзендә Хор») — күк, патшалык һәм кояш Илаһы;
  • Хорахти («күк Хоры»).

Хармахис һәм Хорахти Хепри белән тәңгәл китерелгән булган, ә Борынгы патшалык ахырына Ра ипостасьлары булып саналган булганнар. Урта патшалык ахырына Хор культы белән Херишеф культы кушыла[5].

Антиклыкта

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Гор рәт юнан авторы тарафыннан[14] Осирис улы, Мисыр илаһы буларак искә алына. Геродот аны Аполлон белән тәңгәл китергән[15]. Гор йолдызлыгын юнаннар Орион дип атаган булганнар[16].

Дини синкретизм агымында Гор шулай ук Ра-Горахти формасында Ра белән тәңгәл китерелгән булган. Бу тәңгәл китерү шактый киң таралган булган.

Соңрак вакытларда Гор шулай ук Арес һәм шул ук Марс белән тәңгәл китерелгән булган.

Мәдәнияттә образ

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Әтисенең улы өчен үч алу мифологик тарихы борынгы Мисыр әдәби әсәре "Дөреслек һәм Ялган"да карала (б. э. к. як. 1292—1191 еллар)[17][18].

Шулай ук карарга мөмкин

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. ↑ Б. А. Тураев. История Древнего Востока / В. В. Струве. — Л.: ЛЕНСОЦЭКГИЗ, 1935. — С. 181. — 309 с.
  2. 1 2 3 Чыганакка сылтама өстәү хатасы: Неверный тег <ref>; для сносок мифы не указан текст
  3. 1 2 3 М. Э. Матье. Древнеегипетские мифы. — Рипол Классик, 2013. — С. 53. — 207 с. — ISBN 9785458423854.
  4. ↑ М. Корш. Краткий словарь мифологии и древностей. — СПб.: издание А. С. Суворина, 1894.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 Иван Рак. Мифы и легенды Древнего Египта. — Стрекоза, 2013. — С. 101, 254, 257.
  6. ↑ Meltzer, Edmund S. Horus / D. B. Redford (Ed.). — The ancient gods speak: A guide to Egyptian religion. — New York: Oxford University Press, 2002. — С. 164.
  7. ↑ Freeman, Charles. The Legacy of Ancient Egypt. — New York: Facts on File, 1997. — С. 91. — 224 с. — ISBN 081603656X.
  8. ↑ Храм Гора - Четыре Сына Гора. horus.ucoz.ru.
  9. ↑ Pinch, Geraldine. Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt. — Oxford: Oxford University Press, 2004. — С. 78–80, 159–160, 178–179. — 257 с. — ISBN 978-0-19-517024-5.
  10. 1 2 3 Макс Мюллер. Египетская мифология. — М.: Центрполиграф, 2019. — 489 с.
  11. 1 2 John Gwyn Griffiths. Plutarch's de Iside Et Osiride. — University of Wales Press, 1970. — С. 137–147, 313–322, 337–343. — 648 с.
  12. ↑ Hart, George. The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses. — 2nd ed.. — Routledge, 2005. — С. 80–81. — ISBN 978-0-203-02362-4.
  13. ↑ Jan Assmann. The Search for God in Ancient Egypt / Translated by David Lorton. — Cornell University Press, 2001 (1984). — С. 133. — 292 с. — ISBN 978-0-8014-3786-1.
  14. ↑ Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т. 2. С. 152
  15. ↑ Геродот. История II 144, 156
  16. ↑ Плутарх. Об Исиде и Осирисе 21
  17. ↑ Юрий Павлович Францев, Юрий Павлович Францев. У истоков религии и свободомыслия. — Издательство Академии наук СССР, 1959. — С. 328. — 594 с.
  18. ↑ John Gwyn Griffiths. The conflict of Horus and Seth from Egyptian and classical sources: a study in ancient mythology. — Liverpool University Press, 1960. — С. 83. — 204 с.

Әдәбият

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Гор_(алла)&oldid=5792261