Дәвер (астрономия)

Астрономиядә дәвер (бор. грек. ἐποχή — «туктау, тоткарлану, туктату») — күк җисемнәренең астрономик координаталары яки орбиталь элементлары билгеләнгән вакытның сайланган мизгеле.

Объектның прецессия һәм нутация, шулай ук үз хәрәкәте аркасында күренмә координаталары үзгәрә алганлыктан, координаталарны үлчәгәндә алар үлчәнгән моментны исәпкә алырга кирәк^[1]^[2]

Мондый параметрларның билгеле бер вакытлардагы төгәл кыйммәтләре объектның координаталарын киләчәктә фаразларга мөмкинлек бирә: аерым алганда, эфемеридлар (Кояш, Ай, планеталар һәм башка астрономик объектларның күк координаталары таблицасы) булдыру өчен кирәк.

Координаталар системасының үзгәрүе

Экватор яссылыгы прецессия аркасында үз позициясен үзгәртә, ә эклиптика яссылыгы башка планеталардан килгән комачаулаулар аркасында үз позициясен үзгәртә. Бу яссылыклар экваториаль һәм эклиптик координата системаларын билгеләү өчен кулланыла, ә язгы көн-төн тигезлеге ноктасы аларның ике кисешү ноктасының берсе, ике системаны билгеләүдә дә кулланыла. Бу яссылыкларның һәм язгы көн-төн тигезлеге ноктасының торышы билгеләнгән дәвер көн-төн тигезлеге дәвере дип атала^[1]

Бу сәбәпләрнең объектларның үзләренең хәрәкәте белән, аерым алганда, орбитадагы хәрәкәте белән бернинди бәйләнеше юк. Шуңа күрә, мәсәлән, Кояш системасындагы кечкенә планеталар өчен, барлык орбиталь элементлар да сайланган стандарт дәвер өчен билгеләнмәй — бу функция хәзерге вакытта J2000.0 тарафыннан башкарыла. Координаталар системасын сайлауга бәйле булмаганнары кайвакыт башка дәвер өчен билгеләнә. Орбитаның Кеплер элементларынан калкыу төененең озынлыгы, перицентр аргументы һәм авышлык координаталар сайлауга бәйле — бу координаталар стандарт дәвер өчен билгеләнә. Зур ярымкүсәр, эксцентриситет һәм уртача аномалия бу координаталардан бәйсез һәм, гадәттә, хәзерге чор өчен күрсәтеләләр^[3] .

Дәвернең искерүе

Әгәр координаталар системасы көн белән төн тигезлегенең берәр дәверенә билгеләнгән булса, теориядә аны теләсә күпме файдаланырга мөмкин, гәрчә бу һәрвакытта да уңайлы булмаса да. Планета орбиталары башка объектларның тәэсире аркасында тотрыксыз, ә йолдызларның координаталары үз хәрәкәтләре аркасында тотрыксыз. Шуңа күрә иртәме-соңмы бу параметрлар билгеле бер чор өчен үлчәнгәннәрдән бик нык аерылып торачак һәм куллануга яраксыз булачак.

Ләкин, күк механикасы үсеше белән, планета орбиталары элементлары башка объектларның тәэсире аркасында нинди законнар белән үзгәрүе ачыкланды, һәм аларны элементларның вакытка бәйлелеге функциясын полином белән якынлаштырып, фаразлау мөмкин булды.

Кайбер дәверләрне касы бер сәбәпләр аркасында озаграк вакыт кулланырга туры килә. Мәсәлән, Халыкара Астрономия Берлеге тарафыннан расланган йолдызлыкларның чикләре 1875 елга карый исәпләнгән һәм әлегәчә үзгәрмәгән. Шуңа күрә, мәсәлән, планетаның нинди йолдызлыкта булуын төгәл билгеләү өчен, аның 1875 ел чорына координаталарын билгеләргә кирәк^[4]^[5].

Стандарт дәверләрнең үзгәрүе

Стандарт дәверләр вакыт узу белән искергәнлектән, аларны вакыт-вакыт үзгәртергә һәм координаталарны бер дәвердән икенчесенә яңадан исәпләргә кирәк. Хәзерге вакытта J2000.0 дәвере кулланыла, ул 2000 елның 1 гыйнварына, TT буенча 12:00 сәгатькә туры килә. 1976 елда Халыкара Астрономия Берлеге Ассамблеясе бу дәверне 1984 елдан кулланырга карар кылды; моңа кадәр B1875.0, B1900.0 һәм B1950.0 дәверләре кулланылган. Координаталарны яңадан исәпләү аларны барлык объектлар өчен дә бертөрле булган һәм координаталар системасының төп яссылыгы һәм андагы исәпләү ноктасы торышына гына бәйле булган борылыш матрицасына тапкырлап башкарыла^[4].

Термин тарихы

Астрономиядә иң еш кулланыла торган экваториаль һәм эклиптик координата системалары язгы көн-төн тигезлеге нокталарына карата билгеләнә, ул үз чиратында Җирнең әйләнү күчәренең һәм аның Кояш тирәсендәге орбитасының ориентациясе белән билгеләнә. Җир күчәренең юнәлеше үзгәрә (бик әкрен булса да), мәсәлән, прецессия нәтиҗәсендә. Озак вакытлы перспективада бу үзгәрешләр шактый сизелә. Мәсәлән, Гиппарх чорында (б.э.к. II гасыр) язгы көн-төн тигезлеге Кучкар йолдызлыгында булган, ләкин бүген ул Балыклар йолдызлыгында. Шуңа күрә, төрле вакытларда үткәрелгән күзәтүләрне чагыштыру өчен, аларның үткәрелгән дәверен күрсәтергә кирәк.

Искәрмәләр

1 2 Жаров В. Е. . — ISBN 5–85099–168–9.
↑ Soop, E. M. . — ISBN 978-0-7923-3054-7.
↑ Explanation Of Orbital Elements. әлеге чыганактан 2020-11-11 архивланган. 2020-04-29 тикшерелгән.
1 2 U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office. .
↑ Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K. {{{башлык}}} // Astronomy and Astrophysics. — С. 263—267.

Сылтамалар

Калькулятор для пересчёта экваториальных координат из одной эпохи в другую 2017 елның 14 март көнендә архивланган .

[:0-1] 1 2 Жаров В. Е. . — ISBN 5–85099–168–9.

[2] Soop, E. M. . — ISBN 978-0-7923-3054-7.

[3] Explanation Of Orbital Elements. әлеге чыганактан 2020-11-11 архивланган. 2020-04-29 тикшерелгән.

[:1-4] 1 2 U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office, Nautical Almanac Office; U.K. Hydrographic Office, H.M. Nautical Almanac Office. .

[:2-5] Aoki, S.; Soma, M.; Kinoshita, H.; Inoue, K. {{{башлык}}} // Astronomy and Astrophysics. — С. 263—267.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]