Елау
| Елау | |
|---|---|
 | |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | neal.fun/earth-reviews/crying(ингл.) |
| Үрнәк элементы | детский плач[d] |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Психология һәм психиатрия[d] һәм Википедия:Проект:Биология |
| Моның каршысы | көлү[d] |
 Елау Викиҗыентыкта | |
Елау — кешенең психофизиологик реакцияләренең берсе, аның күзләреннән махсус күз яше бүленеп чыгуы; елау — кан басымының һәм сулышның кискен күтәрелүе, битнең күз тирәсендәге һәм каш өстендәге мускулларының ихтыярсыз кыскаруы, шулай ук муен — иңбаш мускулларының киеренкелеге белән бергә бара. Көчле бер мизгелле психик кичерешкә реакция буларак, яки озак вакытлы нерв киеренкелеге нәтиҗәсе буларак башлана, шул ук вакытта тискәре генә түгел, уңай хис-кичерешләр дә чагылышы булырга мөмкин. Билгеле бер яшькә кадәр балаларда елау шулай ук авыртуга рефлектор реакция булып тора, әмма үскән саен бу рефлекс зәгыйфьләнә, ә аннары бөтенләй юкка чыга.
Елауны соматик сәбәпләр, шул исәптән организмның күз яше җитештерүне арттыра торган саклау механизмы һәм ялкынсыну авырулары вакытында, чит тәннәр һәм матдәләр (лакриматорлар) эләккәндә мөгезкатлауның һәм конъюнктиваларның ярсуы, нурланыш, химик пешүләр вакытында, мөгезкатлауга һава яки салкын һава агымының кискен тәэсире аркасында килеп чыккан күз яшьләре агымы белән бутарга ярамый. Лагофтальма вакытында, өслектән дымның парга әйләнүе көчәйгәндә, яисә күзнең яшь аппаратының күз яшьләрен чыгара торган өлеше механик рәвештә обтурацияләнгәндә, бу күз яшьләренең борын-яшь юлы буйлап табигый агып китүенә комачаулый. Елаганда күз яшьләре агу һәрвакыт бер үк вакытта ике күздән бара (гипофункция яки бер яки ике күзнең төп күз яше бизенең булмавы очракларыннан тыш).
Тасвирлама
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Елау кешеләргә генә хас дип санала, чөнки галимнәр әлегә эмоциональ реакцияләр вакытында күз яшьләрен чыгара торган башка хайван тапмаганнар. Күпчелек хайваннар күз яшьләрен чыгара ала, ләкин хайваннар күз яшьләренең бары тик саклау функциясе генә бар: күзләрне тузан һәм пычрактан саклый[1].
Сирәк очракларда, елау хисләрдән түгел, ә патологик халәт, авыру нәтиҗәсе булырга мөмкин һәм баш мие җәрәхәте, псевдобульбар параличы, склероз һәм башка органик баш мие җәрәхәтләре белән бергә була. Бу очракта елау ихтыярсыз яки мәҗбүри дип атала[2].
Елау механизмы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Елаганда, кеше күз кабакларын рефлектор рәвештә кыса, хәтта йома, бу күз тукымаларын тәэмин итүче кан тамырларын алардагы басымның кискен артуыннан саклый. Елаганда, үпкәләрнең көчле сулыш алу хәрәкәте дә була, бу органнарның кислород белән туенуына һәм газаплану яки авырту хисен киметүгә мөмкинлек бирә[3].
Елау һәм күз яшьләре
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Дарвин күз кабакларының түгәрәк мускулларының күз өслегенә басымы рефлектор рәвештә барлыкка килә дип уйлаган, бу исә күз эчендәге кан тамырларының киңәюенә китерә. Бу вакытта әлеге реакция, кешенең мәдәниятенә һәм тәрбиясенә бәйле рәвештә, рефлектор рәвештә булырга мөмкин.
Крокодил күз яшьләре синдромы (яки Богорад синдромы) булганда, ашау вакытында күз яше бизләре кузгала[4][5].
Яңа туган баланың елавы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Балаларда елауның өч төп төрен аеру гадәти күренеш: гади елау, бик каты булмаган һәм йөрәкне өзә торган елаулар (паузалар белән), алар аша бала куркуын яки ачлыгын белдерә; ачулы елау гади елауга охшаган, ләкин бала күбрәк һава сулап, күпкә катырак елый, бу көчле уңайсызлыкка яки куркуга реакция; өченче төр — авыртудан елау башта озын һәм көчле йөрәкне өзә торган елау белән бергә бара, тулы сулыш чыгарганчы, бу авыртуга реакция яки ачу нәтиҗәсе. Гадәттә, ана кеше үз баласының елавын башка берәүнең елавына караганда яхшырак аңлый ала[6].
Бала елавы
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]_-_Google_Art_Project_detail4.jpg)
Елау бигрәк тә кечкенә балаларга хас, алар үзләренең уңайсызлыкларын яки теләкләрен шулай белдерергә тырышалар, көлү белән елау арасындагы чик шактый томанлы, бу балага тиз арада бер халәттән икенчесенә күчәргә мөмкинлек бирә[3]. Гадәттә, баланың елавы демонстрация характерында була һәм, асылда, кирәкле сүзлек запасы яки үз ихтыяҗлары турында сөйләме булмаган кешедән хәбәр бирә; мондый елау белән бала актив рәвештә йөз чагылышын куллана һәм көчле тавышлар чыгара[3]. Бу очракта, балалар манипулятив елауларга бирешәләр, ул ясалмалык белән характерлана һәм җитди физик сәбәпләр аркасында түгел, ә игътибарны җәлеп итү яки кемнедер теләгәнен бирергә мәҗбүр итү максаты белән барлыкка килә[7].
Бөекбританиядәге Ньюкасл университеты тикшеренүчеләре кешеләр өчен иң күңелсезләндергеч тавышлар исемлеген төзегәннәр, бала елавы 9 нчы урында тора[8].
Елау һәм мәдәният
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү].jpg)
Күп мәдәниятләрдә ир-атның җәмәгать урыннарында елавы кабул ителми, чөнки бу аны хатын-кыз яки бала кебек күрсәтә, шуңа күрә ул яклау һәм туклану белән тәэмин итү кебек ир-ат функцияләрен генә башкара алмый. Ир-атның елавы батырлык җитмәү, характерның көчсезлеге, артык сизгерлек күренеше дигән киң таралган стереотип бар, бу сугыш яки ауда, чын куркыныч мизгелендә ачыкланырга тиеш[9]. Кайбер мәдәниятләрдә елау ир-атлар өчен генә түгел, ә башка төрлечә кабул ителә. Мәсәлән, Иекуан һиндләрендә баланың елау урынына олы кешегә мөрәҗәгать итеп ярдәм сорау гадәте бар[10].
Диндә елау
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Күп кенә христиан дине авторитетларының шаһитлеге буенча, христианлыкта елау — мөэминнең эчке халәтенең махсус нәтиҗәсе (тәүбә итү дәрәҗәсе), ул гөнаһларны кичерү өчен ялвару һәм тәүбә итү, рәхимле Ходай корбан китергәнче гөнаһлары өчен тирән кайгыру белән бәйле. Мәсихчеләр фикеренчә, гөнаһ өчен елау аша мөэминнең җаны Изге Рухтан гафу ала һәм киләчәктә гөнаһны җиңәр өчен көч ала. Христиан теологы Джон Климак, Аллаһы өчен елауда мәрхәмәтле юаныч һәм шатлык яши, дип раслаган; ләкин шулай ук тәннән, гөнаһлы теләкләрдән килеп чыккан гөнаһлы күз яшьләре дә бар, аларны шатлык алар артыннан килмәү белән җиңел аерып була. Шуңа күрә, «рухны читкә юнәлтә торган» «обсессив тышкы елау» хупланмый[11].
Ислам мөселманның рухи мәгърифәте китереп чыгарган елауны хуплый, шулай ук, әгәр кеше елау аша үзенең ихлас хисләрен белдерергә омтылса, кәферләр мәгърифәт күз яшьләренә сәләтсез, чөнки аларның йөрәкләре кара көнчелек белән капланган. Шулай ук үлгән кеше өчен кайгылы елау да хуплана, әмма хис-кичерешләрнең артык чагылышы да хупланмый.
Исламда хатынын елаткан ир Аллаһы Тәгалә тарафыннан җәзалана.
Буддизмда елау матди дөньяның ялган кыйммәтләренә бәйләнү күренеше буларак хупланмый.
Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ Плач в животном мире. әлеге чыганактан 2017-06-27 архивланган. 2016-03-29 тикшерелгән.
- ↑ Плач непроизвольный (насильственный). humbio.ru. әлеге чыганактан 2019-07-23 архивланган. 2019-07-21 тикшерелгән.
- 1 2 3 Плач. әлеге чыганактан 2017-11-08 архивланган. 2016-03-29 тикшерелгән.
- ↑ Тамаз Мчедлидзе. . — ISBN 978-5-4490-1206-7.
- ↑ Жмуров В.А. . 30 апрель 2022 елда.архивланган
- ↑ Santrock, John W. . — Vol. Crying. — ISBN 0-07-338264-7.
- ↑ Виды детского плача: как различить честный и манипулятивный плач? - Психологос (ru). www.psychologos.ru. әлеге чыганактан 2019-07-21 архивланган. 2019-07-21 тикшерелгән.
- ↑ Учёные выяснили, почему плач младенца или звук электродрели кажутся невыносимыми. әлеге чыганактан 2016-04-13 архивланган. 2016-03-30 тикшерелгән.
- ↑ Когда в душе острая боль, или — Мужчины не плачут?. әлеге чыганактан 2017-07-02 архивланган. 2016-03-29 тикшерелгән.
- ↑ Культура, где от боли не плачут. әлеге чыганактан 2017-06-04 архивланган. 2016-03-29 тикшерелгән.
- ↑ Плач в Христианстве. әлеге чыганактан 2016-04-04 архивланган. 2016-03-30 тикшерелгән.