Заманәлиф

Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Заманәлиф latin yazuında])
Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Zamanälif яки Заманәлиф (Заманча әлифба, шулай ук Zamanalif, Заманалиф еш очрый) - Аурупа шрифтлары[1] нигезендә төзелгән заманча татар әлифбасы[2]. Бу мәкаләнең альтернатив версиясе бар. Атама "Заманча әлифба" сүзтезмәсеннән килеп чыга. 1928 елдан татар латин әлифбасының юрамалары берничә булган, шуңа күрә һәрберсенә шартлы исем белән аталган: Яңалиф (1928), Яңалиф-2 (1999), Заманәлиф (2003), Заманәлиф-2 (2012, рәсми)[3].

Киңәйтелгән Заманәлифкә өстәмә í хәрефе[4] һәм бүтән диакритик хәрефләр керә: â, ú, á, ó, é. Ул әлифба Заманалиф-1 дип йөртелә. Яңалиф-2 имләсенең кайбер хәрефләре күп кенә шрифтларда булмаганга күрә, 2003-2004 елдан Татар Википедиясе идарәчесе Альберт Фазлый[5] Заманалиф әлифбасын актив куллана башлый.[6][7][8] Заманалиф-1 әлифбасында артык диакритик хәрефләр булганга күрә, Татарстан тел белгечләре 2012 елда Дәүләт Шурасына гадиләштерелгән Заманәлиф вариантын тәкъдим итте.

Гадиләштерелгән Заманәлифта шушы өстәмә диакритик хәрефләр юк, һәм кулланыла торган хәрефләр латин төймәсарына сыя, ул татар орфографиясеннән зур үзгәрешләрне таләп итми, элекке юрама белән бутамас өчен Заманәлиф-2 кыскартмасы кулланыла. 2012 елда Татарстан Дәүләт Шурасы нәкъ бу әлифбаны рәсми итеп раслый. Хәзерге вакытта тик Заманалиф-2 Татар Википедиясендә кулланыла, иске латин имләсендә язылган мәкаләләр шушы стандартка күчерелә. Заманалиф-2 Уртак Төрки Әлифбага туры килә, тик татар телендә ул әлифбаның бар хәрефләре кулланыла.

Өстәмә диакритик хәрефләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Заманалиф-1 әлифбасында өстәмә диакритик хәрефләр:

í Í - ый авазы, "и" авазына каты ише булып тора, шулай итеп тулы сингармонизм булдырыла: a-ä, o-ö, u-ü, ı-e, í-i. Мәсәлән: barmí, çístart, taríx, Fatíma

Һәм алынмалар өчен аерым хәрефләр:

â Â - гарәп теленнән алынмалар өчен. Мәсәлән: сәлам = sälâm, имлә - imlâ

ú Ú - озын "у" авазы, рус теленнән алынмалар өчен. Тартыктан соң барган очракта, тартыгын йомшарта. Мәсәлән: тюль = túl , люк = lúk

á Á - озын "а" авазы, рус теленнән алынмалар өчен. Тартыктан соң барган очракта, тартыгын йомшарта. Мәсәлән: тягач = tágaç , Шаляпин = Şalápin, популяр = populár

ó Ó - озын "о" авазы, рус теленнән алынмалар өчен. Тартыктан соң барган очракта, тартыгын йомшарта. Мәсәлән: щётка = şótka, Аксёнов = Aksónov

é É - озын "э" авазы, рус теленнән алынмалар өчен. Мәсәлән: энергия = énérgiä , мэр = mér , Бэлза = Bélza, эфир = éfir

Язганда á, é, ó, ú акцент билгесе төшерергә мөмкин, һәм a, e, o, u язарга (рус телендә ё хәреф белән кебек).

Фактик рәвештә Заманалиф-2 латин клавиатурасында сыя, ә Заманалиф-1 бик киңәйтелгән, ләкин барлык алынма авазларын тасвирлый һәм аны дөрес транскрипция бирү өчен кулланып була.

Чагыштырма җәдвәл[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Хәреф саны Заманалиф-1 Заманалиф-2 (рәсми) Әйтелеш
1 A a A А
á
популяр = populár
ä
популяр = populär
урыс алынмасы я
2 Ä ä Ä ä Ә
 â
сәлам = sälâm, имлә - imlâ
Ä ä
сәлам = säläm, имлә - imlä
гарәп алынмасы
3 B b B b Б
4 C c
җәмгыять - cämğiät, Джон - John, Джакарта - Jakarta
C c
җәмгыять - cämğiät, Джон - Con, Джакарта - Cakarta
Җ һәм чит ил телләре алынмасы Дж (J)
5 Ç ç Ç ç Ч (татар һәм урыс Ч авазы)
6 D d D d Д
7 E e E e Э
É é
энергия = énérgiä, мэр = mér
E e
энергия = energiä, мэр = mer
урыс алынмасы Э
8 F f F f Ф
9 G g G g Г
10 Ğ ğ Ğ ğ Гъ
11 H h H h Һ
12 İ i İ i И
13 Í í
бармый = barmí, икътисадый = íqtísadí
ıy яки i
бармый = barmıy, икътисадый = iqtisadi
"и" авазына каты ише Ый -га якын
14 I ı
ылыс - ılıs, посылка = posílka
I ı
ылыс - ılıs, посылка = posılka
Ы (татар һәм урыс Ы авазы)
15 J j J j Ж
16 K k K k К
17 L l L l Л
18 M m M m М
19 N n N n Н
20 Ñ ñ Ñ ñ ң
21 O o O o О (татар һәм урыс О авазы)
ó
Аксёнов = Aksónov
ö
Аксёнов = Aksönov
урыс алынмасы ё
22 Ö ö Ö ö Ө
23 P p P p П
24 Q q Q q Къ
25 R r R r Р
26 S s S s С
27 Ş ş Ş ş Ш
28 T t T t Т
29 U u U u У
ú
тюль = túl, люк = lúk
ü
тюль = tül , люк = lük
урыс алынмасы ю
30 Ü ü Ü ü Ү
31 V v V v В
32 W w W w W
33 X x X x Х
34 Y y Y y Й
35 Z z Z z З
'
тәэсир = tä'sir, актуаль = aktual
'
тәэсир = tä'sir, актуаль = aktual'
Һәмзә һәм ь (сүз очында)

Кагыйдәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Киләсе дифтонглар Замалифта һаман түбәндәгечә күчерелә:

  • ия - iä , ие - ie, ию - iü. Мисаллар: ният - niät, тиеш - tieş , бию - biü
  • әү - äw, ау - aw. Мисаллар: эшләү - eşläw, карау - qaraw. Чырарылмалар - чит ил атамалары: Клаус - Klaus, Аустерлиц - Austerlits
  • Заманалифта күбесе сүзләр сингармонизмга буйсына: һәлакәт - häläkät, җинаять - cinäyät, сәламәт - sälämät, идарә - idärä һ.б.
  • Чит телләрдән кергән сүзләрнең әйтелеше саклана: конгресс - kongress, комитет - komitet, Уэльс - Wels, Мюнхен - Münxen, Вильгельм - Wilhelm
  • тартыктан соң баручы ya, yu, ye, yo урысның ья, ью, ье, ьо(ё) туры килә: Наталья - Natalya (Наталя түгел), Тьюринг - Tyuring (Тюринг түгел), Лавуазье - Lavuazye, Сьон - Syon (Сён түгел), урыс телендә тартыктан соң баручы я, ю, ё Заманалифта ä, ü, ö ярдәмендә билгеләнә, шулай итеп укуның күп мәгънәлеге булмый: Шаляпин: Şalyapin - Шальяпин дөрес түгел, ә Şaläpin, dönya - дөня түгел, ә дөнья.

Искәрмәләр[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Сылтамалар[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]